Adhyāya 93

संजय उवाच । काल्यमानेषु सैन्येषु शैनेयेन ततस्ततः । भारद्वाजः शरव्रातैर्महद्भिः समवाकिरत् ॥

saṁjaya uvāca । kālyamāneṣu sainyeṣu śaineyena tatas tataḥ । bhāradvājaḥ śaravrātair mahadbhiḥ samavākirat ॥

स संप्रहारस्तुमुलो द्रोणसात्वतयोरभूत् । पश्यतां सर्वसैन्यानां बलिवासवयोरिव ॥

sa saṁprahāras tumulo droṇasātvatayor abhūt । paśyatāṁ sarvasainyānāṁ balivāsavayor iva ॥

ततो द्रोणः शिनेः पौत्रं चित्रैः सर्वायसैः शरैः । त्रिभिराशीविषाकारैर्ललाटे समविध्यत ॥

tato droṇaḥ śineḥ pautraṁ citraiḥ sarvāyasaiḥ śaraiḥ । tribhir āśīviṣākārair lalāṭe samavidhyata ॥

तैर्ललाटार्पितैर्बाणैर्युयुधानस्त्वजिह्मगैः । व्यरोचत महाराज त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ॥

tair lalāṭārpitair bāṇair yuyudhānas tv ajihmagaiḥ । vyarocata mahārāja triśr̥ṅga iva parvataḥ ॥

ततोऽस्य बाणानपरानिन्द्राशनिसमस्वनान् । भारद्वाजोऽन्तरप्रेक्षी प्रेषयामास संयुगे ॥

tato ’sya bāṇān aparān indrāśanisamasvanān । bhāradvājo ’ntaraprekṣī preṣayām āsa saṁyuge ॥

तान्द्रोणचापनिर्मुक्तान्दाशार्हः पततः शरान् । द्वाभ्यां द्वाभ्यां सुपुङ्खाभ्यां चिच्छेद परमास्त्रवित् ॥

tān droṇacāpanirmuktān dāśārhaḥ patataḥ śarān । dvābhyāṁ dvābhyāṁ supuṅkhābhyāṁ ciccheda paramāstravit ॥

तामस्य लघुतां द्रोणः समवेक्ष्य विशां पते । प्रहस्य सहसाविध्यद्विंशत्या शिनिपुंगवम् ॥

tām asya laghutāṁ droṇaḥ samavekṣya viśāṁ pate । prahasya sahasāvidhyad viṁśatyā śinipuṁgavam ॥

पुनः पञ्चाशतेषूणां शतेन च समार्पयत् । लघुतां युयुधानस्य लाघवेन विशेषयन् ॥

punaḥ pañcāśateṣūṇāṁ śatena ca samārpayat । laghutāṁ yuyudhānasya lāghavena viśeṣayan ॥

समुत्पतन्ति वल्मीकाद्यथा क्रुद्धा महोरगाः । तथा द्रोणरथाद्राजन्नुत्पतन्ति तनुच्छिदः ॥

samutpatanti valmīkād yathā kruddhā mahoragāḥ । tathā droṇarathād rājann utpatanti tanucchidaḥ ॥

तथैव युयुधानेन सृष्टाः शतसहस्रशः । अवाकिरन्द्रोणरथं शरा रुधिरभोजनाः ॥

tathaiva yuyudhānena sr̥ṣṭāḥ śatasahasraśaḥ । avākiran droṇarathaṁ śarā rudhirabhojanāḥ ॥

लाघवाद्द्विजमुख्यस्य सात्वतस्य च मारिष । विशेषं नाध्यगच्छाम समावास्तां नरर्षभौ ॥

lāghavād dvijamukhyasya sātvatasya ca māriṣa । viśeṣaṁ nādhyagacchāma samāvāstāṁ nararṣabhau ॥

सात्यकिस्तु ततो द्रोणं नवभिर्नतपर्वभिः । आजघान भृशं क्रुद्धो ध्वजं च निशितैः शरैः । सारथिं च शतेनैव भारद्वाजस्य पश्यतः ॥

sātyakis tu tato droṇaṁ navabhir nataparvabhiḥ । ājaghāna bhr̥śaṁ kruddho dhvajaṁ ca niśitaiḥ śaraiḥ । sārathiṁ ca śatenaiva bhāradvājasya paśyataḥ ॥

लाघवं युयुधानस्य दृष्ट्वा द्रोणो महारथः । सप्तत्या सात्यकिं विद्ध्वा तुरगांश्च त्रिभिस्त्रिभिः । ध्वजमेकेन विव्याध माधवस्य रथे स्थितम् ॥

lāghavaṁ yuyudhānasya dr̥ṣṭvā droṇo mahārathaḥ । saptatyā sātyakiṁ viddhvā turagāṁś ca tribhis tribhiḥ । dhvajam ekena vivyādha mādhavasya rathe sthitam ॥

अथापरेण भल्लेन हेमपुङ्खेन पत्रिणा । धनुश्चिच्छेद समरे माधवस्य महात्मनः ॥

athāpareṇa bhallena hemapuṅkhena patriṇā । dhanuś ciccheda samare mādhavasya mahātmanaḥ ॥

सात्यकिस्तु ततः क्रुद्धो धनुस्त्यक्त्वा महारथः । गदां जग्राह महतीं भारद्वाजाय चाक्षिपत् ॥

sātyakis tu tataḥ kruddho dhanus tyaktvā mahārathaḥ । gadāṁ jagrāha mahatīṁ bhāradvājāya cākṣipat ॥

तामापतन्तीं सहसा पट्टबद्धामयस्मयीम् । न्यवारयच्छरैर्द्रोणो बहुभिर्बहुरूपिभिः ॥

tām āpatantīṁ sahasā paṭṭabaddhām ayasmayīm । nyavārayac charair droṇo bahubhir bahurūpibhiḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय सात्यकिः सत्यविक्रमः । विव्याध बहुभिर्वीरं भारद्वाजं शिलाशितैः ॥

athānyad dhanur ādāya sātyakiḥ satyavikramaḥ । vivyādha bahubhir vīraṁ bhāradvājaṁ śilāśitaiḥ ॥

स विद्ध्वा समरे द्रोणं सिंहनादममुञ्चत । तं वै न ममृषे द्रोणः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥

sa viddhvā samare droṇaṁ siṁhanādam amuñcata । taṁ vai na mamr̥ṣe droṇaḥ sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ ॥

ततः शक्तिं गृहीत्वा तु रुक्मदण्डामयस्मयीम् । तरसा प्रेषयामास माधवस्य रथं प्रति ॥

tataḥ śaktiṁ gr̥hītvā tu rukmadaṇḍām ayasmayīm । tarasā preṣayām āsa mādhavasya rathaṁ prati ॥

अनासाद्य तु शैनेयं सा शक्तिः कालसंनिभा । भित्त्वा रथं जगामोग्रा धरणीं दारुणस्वना ॥

anāsādya tu śaineyaṁ sā śaktiḥ kālasaṁnibhā । bhittvā rathaṁ jagāmogrā dharaṇīṁ dāruṇasvanā ॥

ततो द्रोणं शिनेः पौत्रो राजन्विव्याध पत्रिणा । दक्षिणं भुजमासाद्य पीडयन्भरतर्षभ ॥

tato droṇaṁ śineḥ pautro rājan vivyādha patriṇā । dakṣiṇaṁ bhujam āsādya pīḍayan bharatarṣabha ॥

द्रोणोऽपि समरे राजन्माधवस्य महद्धनुः । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद रथशक्त्या च सारथिम् ॥

droṇo ’pi samare rājan mādhavasya mahad dhanuḥ । ardhacandreṇa ciccheda rathaśaktyā ca sārathim ॥

मुमोह सारथिस्तस्य रथशक्त्या समाहतः । स रथोपस्थमासाद्य मुहूर्तं संन्यषीदत ॥

mumoha sārathis tasya rathaśaktyā samāhataḥ । sa rathopastham āsādya muhūrtaṁ saṁnyaṣīdata ॥

चकार सात्यकी राजंस्तत्र कर्मातिमानुषम् । अयोधयच्च यद्द्रोणं रश्मीञ्जग्राह च स्वयम् ॥

cakāra sātyakī rājaṁs tatra karmātimānuṣam । ayodhayac ca yad droṇaṁ raśmīñ jagrāha ca svayam ॥

ततः शरशतेनैव युयुधानो महारथः । अविध्यद्ब्राह्मणं संख्ये हृष्टरूपो विशां पते ॥

tataḥ śaraśatenaiva yuyudhāno mahārathaḥ । avidhyad brāhmaṇaṁ saṁkhye hr̥ṣṭarūpo viśāṁ pate ॥

तस्य द्रोणः शरान्पञ्च प्रेषयामास भारत । ते तस्य कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ॥

tasya droṇaḥ śarān pañca preṣayām āsa bhārata । te tasya kavacaṁ bhittvā papuḥ śoṇitam āhave ॥

निर्विद्धस्तु शरैर्घोरैरक्रुध्यत्सात्यकिर्भृशम् । सायकान्व्यसृजच्चापि वीरो रुक्मरथं प्रति ॥

nirviddhas tu śarair ghorair akrudhyat sātyakir bhr̥śam । sāyakān vyasr̥jac cāpi vīro rukmarathaṁ prati ॥

ततो द्रोणस्य यन्तारं निपात्यैकेषुणा भुवि । अश्वान्व्यद्रावयद्बाणैर्हतसूतान्महात्मनः ॥

tato droṇasya yantāraṁ nipātyaikeṣuṇā bhuvi । aśvān vyadrāvayad bāṇair hatasūtān mahātmanaḥ ॥

स रथः प्रद्रुतः संख्ये मण्डलानि सहस्रशः । चकार राजतो राजन्भ्राजमान इवांशुमान् ॥

sa rathaḥ pradrutaḥ saṁkhye maṇḍalāni sahasraśaḥ । cakāra rājato rājan bhrājamāna ivāṁśumān ॥

अभिद्रवत गृह्णीत हयान्द्रोणस्य धावत । इति स्म चुक्रुशुः सर्वे राजपुत्राः सराजकाः ॥

abhidravata gr̥hṇīta hayān droṇasya dhāvata । iti sma cukruśuḥ sarve rājaputrāḥ sarājakāḥ ॥

ते सात्यकिमपास्याशु राजन्युधि महारथाः । यतो द्रोणस्ततः सर्वे सहसा समुपाद्रवन् ॥

te sātyakim apāsyāśu rājan yudhi mahārathāḥ । yato droṇas tataḥ sarve sahasā samupādravan ॥

तान्दृष्ट्वा प्रद्रुतान्सर्वान्सात्वतेन शरार्दितान् । प्रभग्नं पुनरेवासीत्तव सैन्यं समाकुलम् ॥

tān dr̥ṣṭvā pradrutān sarvān sātvatena śarārditān । prabhagnaṁ punar evāsīt tava sainyaṁ samākulam ॥

व्यूहस्यैव पुनर्द्वारं गत्वा द्रोणो व्यवस्थितः । वातायमानैस्तैरश्वैर्हृतो वृष्णिशरार्दितैः ॥

vyūhasyaiva punar dvāraṁ gatvā droṇo vyavasthitaḥ । vātāyamānais tair aśvair hr̥to vr̥ṣṇiśarārditaiḥ ॥

पाण्डुपाञ्चालसंभग्नं व्यूहमालोक्य वीर्यवान् । शैनेये नाकरोद्यत्नं व्यूहस्यैवाभिरक्षणे ॥

pāṇḍupāñcālasaṁbhagnaṁ vyūham ālokya vīryavān । śaineye nākarod yatnaṁ vyūhasyaivābhirakṣaṇe ॥

निवार्य पाण्डुपाञ्चालान्द्रोणाग्निः प्रदहन्निव । तस्थौ क्रोधाग्निसंदीप्तः कालसूर्य इवोदितः ॥

nivārya pāṇḍupāñcālān droṇāgniḥ pradahann iva । tasthau krodhāgnisaṁdīptaḥ kālasūrya ivoditaḥ ॥