Adhyāya 92

संजय उवाच । ते किरन्तः शरव्रातान्सर्वे यत्ताः प्रहारिणः । त्वरमाणा महाराज युयुधानमयोधयन् ॥

saṁjaya uvāca । te kirantaḥ śaravrātān sarve yattāḥ prahāriṇaḥ । tvaramāṇā mahārāja yuyudhānam ayodhayan ॥

तं द्रोणः सप्तसप्तत्या जघान निशितैः शरैः । दुर्मर्षणो द्वादशभिर्दुःसहो दशभिः शरैः ॥

taṁ droṇaḥ saptasaptatyā jaghāna niśitaiḥ śaraiḥ । durmarṣaṇo dvādaśabhir duḥsaho daśabhiḥ śaraiḥ ॥

विकर्णश्चापि निशितैस्त्रिंशद्भिः कङ्कपत्रिभिः । विव्याध सव्ये पार्श्वे तु स्तनाभ्यामन्तरे तथा ॥

vikarṇaś cāpi niśitais triṁśadbhiḥ kaṅkapatribhiḥ । vivyādha savye pārśve tu stanābhyām antare tathā ॥

दुर्मुखो दशभिर्बाणैस्तथा दुःशासनोऽष्टभिः । चित्रसेनश्च शैनेयं द्वाभ्यां विव्याध मारिष ॥

durmukho daśabhir bāṇais tathā duḥśāsano ’ṣṭabhiḥ । citrasenaś ca śaineyaṁ dvābhyāṁ vivyādha māriṣa ॥

दुर्योधनश्च महता शरवर्षेण माधवम् । अपीडयद्रणे राजञ्शूराश्चान्ये महारथाः ॥

duryodhanaś ca mahatā śaravarṣeṇa mādhavam । apīḍayad raṇe rājañ śūrāś cānye mahārathāḥ ॥

सर्वतः प्रतिविद्धस्तु तव पुत्रैर्महारथैः । तान्प्रत्यविध्यच्छैनेयः पृथक्पृथगजिह्मगैः ॥

sarvataḥ pratividdhas tu tava putrair mahārathaiḥ । tān pratyavidhyac chaineyaḥ pr̥thak pr̥thag ajihmagaiḥ ॥

भारद्वाजं त्रिभिर्बाणैर्दुःसहं नवभिस्तथा । विकर्णं पञ्चविंशत्या चित्रसेनं च सप्तभिः ॥

bhāradvājaṁ tribhir bāṇair duḥsahaṁ navabhis tathā । vikarṇaṁ pañcaviṁśatyā citrasenaṁ ca saptabhiḥ ॥

दुर्मर्षणं द्वादशभिश्चतुर्भिश्च विविंशतिम् । सत्यव्रतं च नवभिर्विजयं दशभिः शरैः ॥

durmarṣaṇaṁ dvādaśabhiś caturbhiś ca viviṁśatim । satyavrataṁ ca navabhir vijayaṁ daśabhiḥ śaraiḥ ॥

ततो रुक्माङ्गदं चापं विधुन्वानो महारथः । अभ्ययात्सात्यकिस्तूर्णं पुत्रं तव महारथम् ॥

tato rukmāṅgadaṁ cāpaṁ vidhunvāno mahārathaḥ । abhyayāt sātyakis tūrṇaṁ putraṁ tava mahāratham ॥

राजानं सर्वलोकस्य सर्वशस्त्रभृतां वरम् । शरैरभ्याहनद्गाढं ततो युद्धमभूत्तयोः ॥

rājānaṁ sarvalokasya sarvaśastrabhr̥tāṁ varam । śarair abhyāhanad gāḍhaṁ tato yuddham abhūt tayoḥ ॥

विमुञ्चन्तौ शरांस्तीक्ष्णान्संदधानौ च सायकान् । अदृश्यं समरेऽन्योन्यं चक्रतुस्तौ महारथौ ॥

vimuñcantau śarāṁs tīkṣṇān saṁdadhānau ca sāyakān । adr̥śyaṁ samare ’nyonyaṁ cakratus tau mahārathau ॥

सात्यकिः कुरुराजेन निर्विद्धो बह्वशोभत । अस्रवद्रुधिरं भूरि स्वरसं चन्दनो यथा ॥

sātyakiḥ kururājena nirviddho bahv aśobhata । asravad rudhiraṁ bhūri svarasaṁ candano yathā ॥

सात्वतेन च बाणौघैर्निर्विद्धस्तनयस्तव । शातकुम्भमयापीडो बभौ यूप इवोच्छ्रितः ॥

sātvatena ca bāṇaughair nirviddhas tanayas tava । śātakumbhamayāpīḍo babhau yūpa ivocchritaḥ ॥

माधवस्तु रणे राजन्कुरुराजस्य धन्विनः । धनुश्चिच्छेद सहसा क्षुरप्रेण हसन्निव । अथैनं छिन्नधन्वानं शरैर्बहुभिराचिनोत् ॥

mādhavas tu raṇe rājan kururājasya dhanvinaḥ । dhanuś ciccheda sahasā kṣurapreṇa hasann iva । athainaṁ chinnadhanvānaṁ śarair bahubhir ācinot ॥

निर्भिन्नश्च शरैस्तेन द्विषता क्षिप्रकारिणा । नामृष्यत रणे राजा शत्रोर्विजयलक्षणम् ॥

nirbhinnaś ca śarais tena dviṣatā kṣiprakāriṇā । nāmr̥ṣyata raṇe rājā śatror vijayalakṣaṇam ॥

अथान्यद्धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम् । विव्याध सात्यकिं तूर्णं सायकानां शतेन ह ॥

athānyad dhanur ādāya hemapr̥ṣṭhaṁ durāsadam । vivyādha sātyakiṁ tūrṇaṁ sāyakānāṁ śatena ha ॥

सोऽतिविद्धो बलवता पुत्रेण तव धन्विना । अमर्षवशमापन्नस्तव पुत्रमपीडयत् ॥

so ’tividdho balavatā putreṇa tava dhanvinā । amarṣavaśam āpannas tava putram apīḍayat ॥

पीडितं नृपतिं दृष्ट्वा तव पुत्रा महारथाः । सात्वतं शरवर्षेण छादयामासुरञ्जसा ॥

pīḍitaṁ nr̥patiṁ dr̥ṣṭvā tava putrā mahārathāḥ । sātvataṁ śaravarṣeṇa chādayām āsur añjasā ॥

स छाद्यमानो बहुभिस्तव पुत्रैर्महारथैः । एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥

sa chādyamāno bahubhis tava putrair mahārathaiḥ । ekaikaṁ pañcabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ ॥

दुर्योधनं च त्वरितो विव्याधाष्टभिराशुगैः । प्रहसंश्चास्य चिच्छेद कार्मुकं रिपुभीषणम् ॥

duryodhanaṁ ca tvarito vivyādhāṣṭabhir āśugaiḥ । prahasaṁś cāsya ciccheda kārmukaṁ ripubhīṣaṇam ॥

नागं मणिमयं चैव शरैर्ध्वजमपातयत् । हत्वा तु चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः । सारथिं पातयामास क्षुरप्रेण महायशाः ॥

nāgaṁ maṇimayaṁ caiva śarair dhvajam apātayat । hatvā tu caturo vāhāṁś caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ । sārathiṁ pātayām āsa kṣurapreṇa mahāyaśāḥ ॥

एतस्मिन्नन्तरे चैव कुरुराजं महारथम् । अवाकिरच्छरैर्हृष्टो बहुभिर्मर्मभेदिभिः ॥

etasminn antare caiva kururājaṁ mahāratham । avākirac charair hr̥ṣṭo bahubhir marmabhedibhiḥ ॥

स वध्यमानः समरे शैनेयस्य शरोत्तमैः । प्राद्रवत्सहसा राजन्पुत्रो दुर्योधनस्तव । आप्लुतश्च ततो यानं चित्रसेनस्य धन्विनः ॥

sa vadhyamānaḥ samare śaineyasya śarottamaiḥ । prādravat sahasā rājan putro duryodhanas tava । āplutaś ca tato yānaṁ citrasenasya dhanvinaḥ ॥

हाहाभूतं जगच्चासीद्दृष्ट्वा राजानमाहवे । ग्रस्यमानं सात्यकिना खे सोममिव राहुणा ॥

hāhābhūtaṁ jagac cāsīd dr̥ṣṭvā rājānam āhave । grasyamānaṁ sātyakinā khe somam iva rāhuṇā ॥

तं तु शब्दं महच्छ्रुत्वा कृतवर्मा महारथः । अभ्ययात्सहसा तत्र यत्रास्ते माधवः प्रभुः ॥

taṁ tu śabdaṁ mahac chrutvā kr̥tavarmā mahārathaḥ । abhyayāt sahasā tatra yatrāste mādhavaḥ prabhuḥ ॥

विधुन्वानो धनुःश्रेष्ठं चोदयंश्चैव वाजिनः । भर्त्सयन्सारथिं चोग्रं याहि याहीति सत्वरः ॥

vidhunvāno dhanuḥśreṣṭhaṁ codayaṁś caiva vājinaḥ । bhartsayan sārathiṁ cograṁ yāhi yāhīti satvaraḥ ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य व्यादितास्यमिवान्तकम् । युयुधानो महाराज यन्तारमिदमब्रवीत् ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya vyāditāsyam ivāntakam । yuyudhāno mahārāja yantāram idam abravīt ॥

कृतवर्मा रथेनैष द्रुतमापतते शरी । प्रत्युद्याहि रथेनैनं प्रवरं सर्वधन्विनाम् ॥

kr̥tavarmā rathenaiṣa drutam āpatate śarī । pratyudyāhi rathenainaṁ pravaraṁ sarvadhanvinām ॥

ततः प्रजविताश्वेन विधिवत्कल्पितेन च । आससाद रणे भोजं प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥

tataḥ prajavitāśvena vidhivat kalpitena ca । āsasāda raṇe bhojaṁ pratimānaṁ dhanuṣmatām ॥

ततः परमसंक्रुद्धौ ज्वलन्ताविव पावकौ । समेयातां नरव्याघ्रौ व्याघ्राविव तरस्विनौ ॥

tataḥ paramasaṁkruddhau jvalantāv iva pāvakau । sameyātāṁ naravyāghrau vyāghrāv iva tarasvinau ॥

कृतवर्मा तु शैनेयं षड्विंशत्या समार्पयत् । निशितैः सायकैस्तीक्ष्णैर्यन्तारं चास्य सप्तभिः ॥

kr̥tavarmā tu śaineyaṁ ṣaḍviṁśatyā samārpayat । niśitaiḥ sāyakais tīkṣṇair yantāraṁ cāsya saptabhiḥ ॥

चतुरश्च हयोदारांश्चतुर्भिः परमेषुभिः । अविध्यत्साधुदान्तान्वै सैन्धवान्सात्वतस्य ह ॥

caturaś ca hayodārāṁś caturbhiḥ parameṣubhiḥ । avidhyat sādhudāntān vai saindhavān sātvatasya ha ॥

रुक्मध्वजो रुक्मपृष्ठं महद्विस्फार्य कार्मुकम् । रुक्माङ्गदी रुक्मवर्मा रुक्मपुङ्खानवाकिरत् ॥

rukmadhvajo rukmapr̥ṣṭhaṁ mahad visphārya kārmukam । rukmāṅgadī rukmavarmā rukmapuṅkhān avākirat ॥

ततोऽशीतिं शिनेः पौत्रः सायकान्कृतवर्मणे । प्राहिणोत्त्वरया युक्तो द्रष्टुकामो धनंजयम् ॥

tato ’śītiṁ śineḥ pautraḥ sāyakān kr̥tavarmaṇe । prāhiṇot tvarayā yukto draṣṭukāmo dhanaṁjayam ॥

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापनः । समकम्पत दुर्धर्षः क्षितिकम्पे यथाचलः ॥

so ’tividdho balavatā śatruṇā śatrutāpanaḥ । samakampata durdharṣaḥ kṣitikampe yathācalaḥ ॥

त्रिषष्ट्या चतुरोऽस्याश्वान्सप्तभिः सारथिं शरैः । विव्याध निशितैस्तूर्णं सात्यकिः कृतवर्मणः ॥

triṣaṣṭyā caturo ’syāśvān saptabhiḥ sārathiṁ śaraiḥ । vivyādha niśitais tūrṇaṁ sātyakiḥ kr̥tavarmaṇaḥ ॥

सुवर्णपुङ्खं विशिखं समाधाय स सात्यकिः । व्यसृजत्तं महाज्वालं संक्रुद्धमिव पन्नगम् ॥

suvarṇapuṅkhaṁ viśikhaṁ samādhāya sa sātyakiḥ । vyasr̥jat taṁ mahājvālaṁ saṁkruddham iva pannagam ॥

सोऽविशत्कृतवर्माणं यमदण्डोपमः शरः । जाम्बूनदविचित्रं च वर्म निर्भिद्य भानुमत् । अभ्यगाद्धरणीमुग्रो रुधिरेण समुक्षितः ॥

so ’viśat kr̥tavarmāṇaṁ yamadaṇḍopamaḥ śaraḥ । jāmbūnadavicitraṁ ca varma nirbhidya bhānumat । abhyagād dharaṇīm ugro rudhireṇa samukṣitaḥ ॥

संजातरुधिरश्चाजौ सात्वतेषुभिरर्दितः । प्रचलन्धनुरुत्सृज्य न्यपतत्स्यन्दनोत्तमे ॥

saṁjātarudhiraś cājau sātvateṣubhir arditaḥ । pracalan dhanur utsr̥jya nyapatat syandanottame ॥

स सिंहदंष्ट्रो जानुभ्यामापन्नोऽमितविक्रमः । शरार्दितः सात्यकिना रथोपस्थे नरर्षभः ॥

sa siṁhadaṁṣṭro jānubhyām āpanno ’mitavikramaḥ । śarārditaḥ sātyakinā rathopasthe nararṣabhaḥ ॥

सहस्रबाहोः सदृशमक्षोभ्यमिव सागरम् । निवार्य कृतवर्माणं सात्यकिः प्रययौ ततः ॥

sahasrabāhoḥ sadr̥śam akṣobhyam iva sāgaram । nivārya kr̥tavarmāṇaṁ sātyakiḥ prayayau tataḥ ॥

खड्गशक्तिधनुःकीर्णां गजाश्वरथसंकुलाम् । प्रवर्तितोग्ररुधिरां शतशः क्षत्रियर्षभैः ॥

khaḍgaśaktidhanuḥkīrṇāṁ gajāśvarathasaṁkulām । pravartitograrudhirāṁ śataśaḥ kṣatriyarṣabhaiḥ ॥

प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां मध्येन शिनिपुंगवः । अभ्यगाद्वाहिनीं भित्त्वा वृत्रहेवासुरीं चमूम् ॥

prekṣatāṁ sarvasainyānāṁ madhyena śinipuṁgavaḥ । abhyagād vāhinīṁ bhittvā vr̥trahevāsurīṁ camūm ॥

समाश्वास्य च हार्दिक्यो गृह्य चान्यन्महद्धनुः । तस्थौ तत्रैव बलवान्वारयन्युधि पाण्डवान् ॥

samāśvāsya ca hārdikyo gr̥hya cānyan mahad dhanuḥ । tasthau tatraiva balavān vārayan yudhi pāṇḍavān ॥