Adhyāya 91

संजय उवाच । शृणुष्वैकमना राजन्यन्मां त्वं परिपृच्छसि । द्राव्यमाणे बले तस्मिन्हार्दिक्येन महात्मना ॥

saṁjaya uvāca । śr̥ṇuṣvaikamanā rājan yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । drāvyamāṇe bale tasmin hārdikyena mahātmanā ॥

लज्जयावनते चापि प्रहृष्टैश्चैव तावकैः । द्वीपो य आसीत्पाण्डूनामगाधे गाधमिच्छताम् ॥

lajjayāvanate cāpi prahr̥ṣṭaiś caiva tāvakaiḥ । dvīpo ya āsīt pāṇḍūnām agādhe gādham icchatām ॥

श्रुत्वा तु निनदं भीमं तावकानां महाहवे । शैनेयस्त्वरितो राजन्कृतवर्माणमभ्ययात् ॥

śrutvā tu ninadaṁ bhīmaṁ tāvakānāṁ mahāhave । śaineyas tvarito rājan kr̥tavarmāṇam abhyayāt ॥

कृतवर्मा तु हार्दिक्यः शैनेयं निशितैः शरैः । अवाकिरत्सुसंक्रुद्धस्ततोऽक्रुध्यत सात्यकिः ॥

kr̥tavarmā tu hārdikyaḥ śaineyaṁ niśitaiḥ śaraiḥ । avākirat susaṁkruddhas tato ’krudhyata sātyakiḥ ॥

ततः सुनिशितं भल्लं शैनेयः कृतवर्मणे । प्रेषयामास समरे शरांश्च चतुरोऽपरान् ॥

tataḥ suniśitaṁ bhallaṁ śaineyaḥ kr̥tavarmaṇe । preṣayām āsa samare śarāṁś ca caturo ’parān ॥

ते तस्य जघ्निरे वाहान्भल्लेनास्याच्छिनद्धनुः । पृष्ठरक्षं तथा सूतमविध्यन्निशितैः शरैः ॥

te tasya jaghnire vāhān bhallenāsyācchinad dhanuḥ । pr̥ṣṭharakṣaṁ tathā sūtam avidhyan niśitaiḥ śaraiḥ ॥

ततस्तं विरथं कृत्वा सात्यकिः सत्यविक्रमः । सेनामस्यार्दयामास शरैः संनतपर्वभिः ॥

tatas taṁ virathaṁ kr̥tvā sātyakiḥ satyavikramaḥ । senām asyārdayām āsa śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

साभज्यताथ पृतना शैनेयशरपीडिता । ततः प्रायाद्वै त्वरितः सात्यकिः सत्यविक्रमः ॥

sābhajyatātha pr̥tanā śaineyaśarapīḍitā । tataḥ prāyād vai tvaritaḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ ॥

शृणु राजन्यदकरोत्तव सैन्येषु वीर्यवान् । अतीत्य स महाराज द्रोणानीकमहार्णवम् ॥

śr̥ṇu rājan yad akarot tava sainyeṣu vīryavān । atītya sa mahārāja droṇānīkamahārṇavam ॥

पराजित्य च संहृष्टः कृतवर्माणमाहवे । यन्तारमब्रवीच्छूरः शनैर्याहीत्यसंभ्रमम् ॥

parājitya ca saṁhr̥ṣṭaḥ kr̥tavarmāṇam āhave । yantāram abravīc chūraḥ śanair yāhīty asaṁbhramam ॥

दृष्ट्वा तु तव तत्सैन्यं रथाश्वद्विपसंकुलम् । पदातिजनसंपूर्णमब्रवीत्सारथिं पुनः ॥

dr̥ṣṭvā tu tava tat sainyaṁ rathāśvadvipasaṁkulam । padātijanasaṁpūrṇam abravīt sārathiṁ punaḥ ॥

यदेतन्मेघसंकाशं द्रोणानीकस्य सव्यतः । सुमहत्कुञ्जरानीकं यस्य रुक्मरथो मुखम् ॥

yad etan meghasaṁkāśaṁ droṇānīkasya savyataḥ । sumahat kuñjarānīkaṁ yasya rukmaratho mukham ॥

एते हि बहवः सूत दुर्निवार्याश्च संयुगे । दुर्योधनसमादिष्टा मदर्थे त्यक्तजीविताः । राजपुत्रा महेष्वासाः सर्वे विक्रान्तयोधिनः ॥

ete hi bahavaḥ sūta durnivāryāś ca saṁyuge । duryodhanasamādiṣṭā madarthe tyaktajīvitāḥ । rājaputrā maheṣvāsāḥ sarve vikrāntayodhinaḥ ॥

त्रिगर्तानां रथोदाराः सुवर्णविकृतध्वजाः । मामेवाभिमुखा वीरा योत्स्यमाना व्यवस्थिताः ॥

trigartānāṁ rathodārāḥ suvarṇavikr̥tadhvajāḥ । mām evābhimukhā vīrā yotsyamānā vyavasthitāḥ ॥

अत्र मां प्रापय क्षिप्रमश्वांश्चोदय सारथे । त्रिगर्तैः सह योत्स्यामि भारद्वाजस्य पश्यतः ॥

atra māṁ prāpaya kṣipram aśvāṁś codaya sārathe । trigartaiḥ saha yotsyāmi bhāradvājasya paśyataḥ ॥

ततः प्रायाच्छनैः सूतः सात्वतस्य मते स्थितः । रथेनादित्यवर्णेन भास्वरेण पताकिना ॥

tataḥ prāyāc chanaiḥ sūtaḥ sātvatasya mate sthitaḥ । rathenādityavarṇena bhāsvareṇa patākinā ॥

तमूहुः सारथेर्वश्या वल्गमाना हयोत्तमाः । वायुवेगसमाः संख्ये कुन्देन्दुरजतप्रभाः ॥

tam ūhuḥ sārather vaśyā valgamānā hayottamāḥ । vāyuvegasamāḥ saṁkhye kundendurajataprabhāḥ ॥

आपतन्तं रथं तं तु शङ्खवर्णैर्हयोत्तमैः । परिवव्रुस्ततः शूरा गजानीकेन सर्वतः । किरन्तो विविधांस्तीक्ष्णान्सायकाँल्लघुवेधिनः ॥

āpatantaṁ rathaṁ taṁ tu śaṅkhavarṇair hayottamaiḥ । parivavrus tataḥ śūrā gajānīkena sarvataḥ । kiranto vividhāṁs tīkṣṇān sāyakām̐l laghuvedhinaḥ ॥

सात्वतोऽपि शितैर्बाणैर्गजानीकमयोधयत् । पर्वतानिव वर्षेण तपान्ते जलदो महान् ॥

sātvato ’pi śitair bāṇair gajānīkam ayodhayat । parvatān iva varṣeṇa tapānte jalado mahān ॥

वज्राशनिसमस्पर्शैर्वध्यमानाः शरैर्गजाः । प्राद्रवन्रणमुत्सृज्य शिनिवीर्यसमीरितैः ॥

vajrāśanisamasparśair vadhyamānāḥ śarair gajāḥ । prādravan raṇam utsr̥jya śinivīryasamīritaiḥ ॥

शीर्णदन्ता विरुधिरा भिन्नमस्तकपिण्डकाः । विशीर्णकर्णास्यकरा विनियन्तृपताकिनः ॥

śīrṇadantā virudhirā bhinnamastakapiṇḍakāḥ । viśīrṇakarṇāsyakarā viniyantr̥patākinaḥ ॥

संभिन्नवर्मघण्टाश्च संनिकृत्तमहाध्वजाः । हतारोहा दिशो राजन्भेजिरे भ्रष्टकम्बलाः ॥

saṁbhinnavarmaghaṇṭāś ca saṁnikr̥ttamahādhvajāḥ । hatārohā diśo rājan bhejire bhraṣṭakambalāḥ ॥

रुवन्तो विविधान्रावाञ्जलदोपमनिस्वनाः । नाराचैर्वत्सदन्तैश्च सात्वतेन विदारिताः ॥

ruvanto vividhān rāvāñ jaladopamanisvanāḥ । nārācair vatsadantaiś ca sātvatena vidāritāḥ ॥

तस्मिन्द्रुते गजानीके जलसंधो महारथः । यत्तः संप्रापयन्नागं रजताश्वरथं प्रति ॥

tasmin drute gajānīke jalasaṁdho mahārathaḥ । yattaḥ saṁprāpayan nāgaṁ rajatāśvarathaṁ prati ॥

रुक्मवर्णकरः शूरस्तपनीयाङ्गदः शुचिः । कुण्डली मुकुटी शङ्खी रक्तचन्दनरूषितः ॥

rukmavarṇakaraḥ śūras tapanīyāṅgadaḥ śuciḥ । kuṇḍalī mukuṭī śaṅkhī raktacandanarūṣitaḥ ॥

शिरसा धारयन्दीप्तां तपनीयमयीं स्रजम् । उरसा धारयन्निष्कं कण्ठसूत्रं च भास्वरम् ॥

śirasā dhārayan dīptāṁ tapanīyamayīṁ srajam । urasā dhārayan niṣkaṁ kaṇṭhasūtraṁ ca bhāsvaram ॥

चापं च रुक्मविकृतं विधुन्वन्गजमूर्धनि । अशोभत महाराज सविद्युदिव तोयदः ॥

cāpaṁ ca rukmavikr̥taṁ vidhunvan gajamūrdhani । aśobhata mahārāja savidyud iva toyadaḥ ॥

तमापतन्तं सहसा मागधस्य गजोत्तमम् । सात्यकिर्वारयामास वेलेवोद्वृत्तमर्णवम् ॥

tam āpatantaṁ sahasā māgadhasya gajottamam । sātyakir vārayām āsa velevodvr̥ttam arṇavam ॥

नागं निवारितं दृष्ट्वा शैनेयस्य शरोत्तमैः । अक्रुध्यत रणे राजञ्जलसंधो महाबलः ॥

nāgaṁ nivāritaṁ dr̥ṣṭvā śaineyasya śarottamaiḥ । akrudhyata raṇe rājañ jalasaṁdho mahābalaḥ ॥

ततः क्रुद्धो महेष्वासो मार्गणैर्भारसाधनैः । अविध्यत शिनेः पौत्रं जलसंधो महोरसि ॥

tataḥ kruddho maheṣvāso mārgaṇair bhārasādhanaiḥ । avidhyata śineḥ pautraṁ jalasaṁdho mahorasi ॥

ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च । अस्यतो वृष्णिवीरस्य निचकर्त शरासनम् ॥

tato ’pareṇa bhallena pītena niśitena ca । asyato vr̥ṣṇivīrasya nicakarta śarāsanam ॥

सात्यकिं छिन्नधन्वानं प्रहसन्निव भारत । अविध्यन्मागधो वीरः पञ्चभिर्निशितैः शरैः ॥

sātyakiṁ chinnadhanvānaṁ prahasann iva bhārata । avidhyan māgadho vīraḥ pañcabhir niśitaiḥ śaraiḥ ॥

स विद्धो बहुभिर्बाणैर्जलसंधेन वीर्यवान् । नाकम्पत महाबाहुस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

sa viddho bahubhir bāṇair jalasaṁdhena vīryavān । nākampata mahābāhus tad adbhutam ivābhavat ॥

अचिन्तयन्वै स शरान्नात्यर्थं संभ्रमाद्बली । धनुरन्यत्समादाय तिष्ठ तिष्ठेत्युवाच ह ॥

acintayan vai sa śarān nātyarthaṁ saṁbhramād balī । dhanur anyat samādāya tiṣṭha tiṣṭhety uvāca ha ॥

एतावदुक्त्वा शैनेयो जलसंधं महोरसि । विव्याध षष्ट्या सुभृशं शराणां प्रहसन्निव ॥

etāvad uktvā śaineyo jalasaṁdhaṁ mahorasi । vivyādha ṣaṣṭyā subhr̥śaṁ śarāṇāṁ prahasann iva ॥

क्षुरप्रेण च पीतेन मुष्टिदेशे महद्धनुः । जलसंधस्य चिच्छेद विव्याध च त्रिभिः शरैः ॥

kṣurapreṇa ca pītena muṣṭideśe mahad dhanuḥ । jalasaṁdhasya ciccheda vivyādha ca tribhiḥ śaraiḥ ॥

जलसंधस्तु तत्त्यक्त्वा सशरं वै शरासनम् । तोमरं व्यसृजत्तूर्णं सात्यकिं प्रति मारिष ॥

jalasaṁdhas tu tat tyaktvā saśaraṁ vai śarāsanam । tomaraṁ vyasr̥jat tūrṇaṁ sātyakiṁ prati māriṣa ॥

स निर्भिद्य भुजं सव्यं माधवस्य महारणे । अभ्यगाद्धरणीं घोरः श्वसन्निव महोरगः ॥

sa nirbhidya bhujaṁ savyaṁ mādhavasya mahāraṇe । abhyagād dharaṇīṁ ghoraḥ śvasann iva mahoragaḥ ॥

निर्भिन्ने तु भुजे सव्ये सात्यकिः सत्यविक्रमः । त्रिंशद्भिर्विशिखैस्तीक्ष्णैर्जलसंधमताडयत् ॥

nirbhinne tu bhuje savye sātyakiḥ satyavikramaḥ । triṁśadbhir viśikhais tīkṣṇair jalasaṁdham atāḍayat ॥

प्रगृह्य तु ततः खड्गं जलसंधो महाबलः । आर्षभं चर्म च महच्छतचन्द्रमलंकृतम् । तत आविध्य तं खड्गं सात्वतायोत्ससर्ज ह ॥

pragr̥hya tu tataḥ khaḍgaṁ jalasaṁdho mahābalaḥ । ārṣabhaṁ carma ca mahac chatacandram alaṁkr̥tam । tata āvidhya taṁ khaḍgaṁ sātvatāyotsasarja ha ॥

शैनेयस्य धनुश्छित्त्वा स खड्गो न्यपतन्महीम् । अलातचक्रवच्चैव व्यरोचत महीं गतः ॥

śaineyasya dhanuś chittvā sa khaḍgo nyapatan mahīm । alātacakravac caiva vyarocata mahīṁ gataḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय सर्वकायावदारणम् । शालस्कन्धप्रतीकाशमिन्द्राशनिसमस्वनम् । विस्फार्य विव्यधे क्रुद्धो जलसंधं शरेण ह ॥

athānyad dhanur ādāya sarvakāyāvadāraṇam । śālaskandhapratīkāśam indrāśanisamasvanam । visphārya vivyadhe kruddho jalasaṁdhaṁ śareṇa ha ॥

ततः साभरणौ बाहू क्षुराभ्यां माधवोत्तमः । साङ्गदौ जलसंधस्य चिच्छेद प्रहसन्निव ॥

tataḥ sābharaṇau bāhū kṣurābhyāṁ mādhavottamaḥ । sāṅgadau jalasaṁdhasya ciccheda prahasann iva ॥

तौ बाहू परिघप्रख्यौ पेततुर्गजसत्तमात् । वसुंधराधराद्भ्रष्टौ पञ्चशीर्षाविवोरगौ ॥

tau bāhū parighaprakhyau petatur gajasattamāt । vasuṁdharādharād bhraṣṭau pañcaśīrṣāv ivoragau ॥

ततः सुदंष्ट्रं सुहनु चारुकुण्डलमुन्नसम् । क्षुरेणास्य तृतीयेन शिरश्चिच्छेद सात्यकिः ॥

tataḥ sudaṁṣṭraṁ suhanu cārukuṇḍalam unnasam । kṣureṇāsya tr̥tīyena śiraś ciccheda sātyakiḥ ॥

तत्पातितशिरोबाहुकबन्धं भीमदर्शनम् । द्विरदं जलसंधस्य रुधिरेणाभ्यषिञ्चत ॥

tat pātitaśirobāhukabandhaṁ bhīmadarśanam । dviradaṁ jalasaṁdhasya rudhireṇābhyaṣiñcata ॥

जलसंधं निहत्याजौ त्वरमाणस्तु सात्वतः । नैषादिं पातयामास गजस्कन्धाद्विशां पते ॥

jalasaṁdhaṁ nihatyājau tvaramāṇas tu sātvataḥ । naiṣādiṁ pātayām āsa gajaskandhād viśāṁ pate ॥

रुधिरेणावसिक्ताङ्गो जलसंधस्य कुञ्जरः । विलम्बमानमवहत्संश्लिष्टं परमासनम् ॥

rudhireṇāvasiktāṅgo jalasaṁdhasya kuñjaraḥ । vilambamānam avahat saṁśliṣṭaṁ param āsanam ॥

शरार्दितः सात्वतेन मर्दमानः स्ववाहिनीम् । घोरमार्तस्वरं कृत्वा विदुद्राव महागजः ॥

śarārditaḥ sātvatena mardamānaḥ svavāhinīm । ghoram ārtasvaraṁ kr̥tvā vidudrāva mahāgajaḥ ॥

हाहाकारो महानासीत्तव सैन्यस्य मारिष । जलसंधं हतं दृष्ट्वा वृष्णीनामृषभेण ह ॥

hāhākāro mahān āsīt tava sainyasya māriṣa । jalasaṁdhaṁ hataṁ dr̥ṣṭvā vr̥ṣṇīnām r̥ṣabheṇa ha ॥

विमुखाश्चाभ्यधावन्त तव योधाः समन्ततः । पलायने कृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये ॥

vimukhāś cābhyadhāvanta tava yodhāḥ samantataḥ । palāyane kr̥totsāhā nirutsāhā dviṣajjaye ॥

एतस्मिन्नन्तरे राजन्द्रोणः शस्त्रभृतां वरः । अभ्ययाज्जवनैरश्वैर्युयुधानं महारथम् ॥

etasminn antare rājan droṇaḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ । abhyayāj javanair aśvair yuyudhānaṁ mahāratham ॥

तमुदीर्णं तथा दृष्ट्वा शैनेयं कुरुपुंगवाः । द्रोणेनैव सह क्रुद्धाः सात्यकिं पर्यवारयन् ॥

tam udīrṇaṁ tathā dr̥ṣṭvā śaineyaṁ kurupuṁgavāḥ । droṇenaiva saha kruddhāḥ sātyakiṁ paryavārayan ॥

ततः प्रववृते युद्धं कुरूणां सात्वतस्य च । द्रोणस्य च रणे राजन्घोरं देवासुरोपमम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ kurūṇāṁ sātvatasya ca । droṇasya ca raṇe rājan ghoraṁ devāsuropamam ॥