Adhyāya 90

संजय उवाच । आत्मापराधात्संभूतं व्यसनं भरतर्षभ । प्राप्य प्राकृतवद्वीर न त्वं शोचितुमर्हसि ॥

saṁjaya uvāca । ātmāparādhāt saṁbhūtaṁ vyasanaṁ bharatarṣabha । prāpya prākr̥tavad vīra na tvaṁ śocitum arhasi ॥

तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च । द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम् । आर्तप्रलापांश्च बहून्मनुजाधिपसत्तम ॥

tava nirguṇatāṁ jñātvā pakṣapātaṁ suteṣu ca । dvaidhībhāvaṁ tathā dharme pāṇḍaveṣu ca matsaram । ārtapralāpāṁś ca bahūn manujādhipasattama ॥

सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञः सर्वलोकगुरुः प्रभुः । वासुदेवस्ततो युद्धं कुरूणामकरोन्महत् ॥

sarvalokasya tattvajñaḥ sarvalokaguruḥ prabhuḥ । vāsudevas tato yuddhaṁ kurūṇām akaron mahat ॥

आत्मापराधात्सुमहान्प्राप्तस्ते विपुलः क्षयः । न हि ते सुकृतं किंचिदादौ मध्ये च भारत । दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजयः ॥

ātmāparādhāt sumahān prāptas te vipulaḥ kṣayaḥ । na hi te sukr̥taṁ kiṁ cid ādau madhye ca bhārata । dr̥śyate pr̥ṣṭhataś caiva tvanmūlo hi parājayaḥ ॥

तस्मादद्य स्थिरो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम् । शृणु युद्धं यथा वृत्तं घोरं देवासुरोपमम् ॥

tasmād adya sthiro bhūtvā jñātvā lokasya nirṇayam । śr̥ṇu yuddhaṁ yathā vr̥ttaṁ ghoraṁ devāsuropamam ॥

प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे । भीमसेनमुखाः पार्थाः प्रतीयुर्वाहिनीं तव ॥

praviṣṭe tava sainyaṁ tu śaineye satyavikrame । bhīmasenamukhāḥ pārthāḥ pratīyur vāhinīṁ tava ॥

आगच्छतस्तान्सहसा क्रुद्धरूपान्सहानुगान् । दधारैको रणे पाण्डून्कृतवर्मा महारथः ॥

āgacchatas tān sahasā kruddharūpān sahānugān । dadhāraiko raṇe pāṇḍūn kr̥tavarmā mahārathaḥ ॥

यथोद्वृत्तं धारयते वेला वै सलिलार्णवम् । पाण्डुसैन्यं तथा संख्ये हार्दिक्यः समवारयत् ॥

yathodvr̥ttaṁ dhārayate velā vai salilārṇavam । pāṇḍusainyaṁ tathā saṁkhye hārdikyaḥ samavārayat ॥

तत्राद्भुतममन्यन्त हार्दिक्यस्य पराक्रमम् । यदेनं सहिताः पार्था नातिचक्रमुराहवे ॥

tatrādbhutam amanyanta hārdikyasya parākramam । yad enaṁ sahitāḥ pārthā nāticakramur āhave ॥

ततो भीमस्त्रिभिर्विद्ध्वा कृतवर्माणमायसैः । शङ्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षयन्सर्वपाण्डवान् ॥

tato bhīmas tribhir viddhvā kr̥tavarmāṇam āyasaiḥ । śaṅkhaṁ dadhmau mahābāhur harṣayan sarvapāṇḍavān ॥

सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्च पञ्चभिः । शतेन नकुलश्चापि हार्दिक्यं समविध्यत ॥

sahadevas tu viṁśatyā dharmarājaś ca pañcabhiḥ । śatena nakulaś cāpi hārdikyaṁ samavidhyata ॥

द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्च घटोत्कचः । धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्चापि कृतवर्माणमार्दयत् । विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्च पञ्चभिः ॥

draupadeyās trisaptatyā saptabhiś ca ghaṭotkacaḥ । dhr̥ṣṭadyumnas tribhiś cāpi kr̥tavarmāṇam ārdayat । virāṭo drupadaś caiva yājñaseniś ca pañcabhiḥ ॥

शिखण्डी चापि हार्दिक्यं विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः । पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव ॥

śikhaṇḍī cāpi hārdikyaṁ viddhvā pañcabhir āśugaiḥ । punar vivyādha viṁśatyā sāyakānāṁ hasann iva ॥

कृतवर्मा ततो राजन्सर्वतस्तान्महारथान् । एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा भीमं विव्याध सप्तभिः । धनुर्ध्वजं च संयत्तो रथाद्भूमावपातयत् ॥

kr̥tavarmā tato rājan sarvatas tān mahārathān । ekaikaṁ pañcabhir viddhvā bhīmaṁ vivyādha saptabhiḥ । dhanur dhvajaṁ ca saṁyatto rathād bhūmāv apātayat ॥

अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः । आजघानोरसि क्रुद्धः सप्तत्या निशितैः शरैः ॥

athainaṁ chinnadhanvānaṁ tvaramāṇo mahārathaḥ । ājaghānorasi kruddhaḥ saptatyā niśitaiḥ śaraiḥ ॥

स गाढविद्धो बलवान्हार्दिक्यस्य शरोत्तमैः । चचाल रथमध्यस्थः क्षितिकम्पे यथाचलः ॥

sa gāḍhaviddho balavān hārdikyasya śarottamaiḥ । cacāla rathamadhyasthaḥ kṣitikampe yathācalaḥ ॥

भीमसेनं तथा दृष्ट्वा धर्मराजपुरोगमाः । विसृजन्तः शरान्घोरान्कृतवर्माणमार्दयन् ॥

bhīmasenaṁ tathā dr̥ṣṭvā dharmarājapurogamāḥ । visr̥jantaḥ śarān ghorān kr̥tavarmāṇam ārdayan ॥

तं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष । विव्यधुः सायकैर्हृष्टा रक्षार्थं मारुतेर्मृधे ॥

taṁ tathā koṣṭhakīkr̥tya rathavaṁśena māriṣa । vivyadhuḥ sāyakair hr̥ṣṭā rakṣārthaṁ māruter mr̥dhe ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः । शक्तिं जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मयीम् । चिक्षेप च रथात्तूर्णं कृतवर्मरथं प्रति ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñāṁ bhīmaseno mahābalaḥ । śaktiṁ jagrāha samare hemadaṇḍām ayasmayīm । cikṣepa ca rathāt tūrṇaṁ kr̥tavarmarathaṁ prati ॥

सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसंनिभा । कृतवर्माणमभितः प्रजज्वाल सुदारुणा ॥

sā bhīmabhujanirmuktā nirmuktoragasaṁnibhā । kr̥tavarmāṇam abhitaḥ prajajvāla sudāruṇā ॥

तामापतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम् । द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निचकर्त द्विधा तदा ॥

tām āpatantīṁ sahasā yugāntāgnisamaprabhām । dvābhyāṁ śarābhyāṁ hārdikyo nicakarta dvidhā tadā ॥

सा छिन्ना पतिता भूमौ शक्तिः कनकभूषणा । द्योतयन्ती दिशो राजन्महोल्केव दिवश्च्युता । शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा भीमश्चुक्रोध वै भृशम् ॥

sā chinnā patitā bhūmau śaktiḥ kanakabhūṣaṇā । dyotayantī diśo rājan maholkeva divaś cyutā । śaktiṁ vinihatāṁ dr̥ṣṭvā bhīmaś cukrodha vai bhr̥śam ॥

ततोऽन्यद्धनुरादाय वेगवत्सुमहास्वनम् । भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत् ॥

tato ’nyad dhanur ādāya vegavat sumahāsvanam । bhīmaseno raṇe kruddho hārdikyaṁ samavārayat ॥

अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे । भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन ह ॥

athainaṁ pañcabhir bāṇair ājaghāna stanāntare । bhīmo bhīmabalo rājaṁs tava durmantritena ha ॥

भोजस्तु क्षतसर्वाङ्गो भीमसेनेन मारिष । रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे ॥

bhojas tu kṣatasarvāṅgo bhīmasenena māriṣa । raktāśoka ivotphullo vyabhrājata raṇājire ॥

ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्निव । अभिहत्य दृढं युद्धे तान्सर्वान्प्रत्यविध्यत ॥

tataḥ kruddhas tribhir bāṇair bhīmasenaṁ hasann iva । abhihatya dr̥ḍhaṁ yuddhe tān sarvān pratyavidhyata ॥

त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान्महारथान् । तेऽपि तं प्रत्यविध्यन्त सप्तभिः सप्तभिः शरैः ॥

tribhis tribhir maheṣvāso yatamānān mahārathān । te ’pi taṁ pratyavidhyanta saptabhiḥ saptabhiḥ śaraiḥ ॥

शिखण्डिनस्ततः क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथः । धनुश्चिच्छेद समरे प्रहसन्निव भारत ॥

śikhaṇḍinas tataḥ kruddhaḥ kṣurapreṇa mahārathaḥ । dhanuś ciccheda samare prahasann iva bhārata ॥

शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वरम् । असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम् ॥

śikhaṇḍī tu tataḥ kruddhaś chinne dhanuṣi satvaram । asiṁ jagrāha samare śatacandraṁ ca bhāsvaram ॥

भ्रामयित्वा महाचर्म चामीकरविभूषितम् । तमसिं प्रेषयामास कृतवर्मरथं प्रति ॥

bhrāmayitvā mahācarma cāmīkaravibhūṣitam । tam asiṁ preṣayām āsa kr̥tavarmarathaṁ prati ॥

स तस्य सशरं चापं छित्त्वा संख्ये महानसिः । अभ्यगाद्धरणीं राजंश्च्युतं ज्योतिरिवाम्बरात् ॥

sa tasya saśaraṁ cāpaṁ chittvā saṁkhye mahān asiḥ । abhyagād dharaṇīṁ rājaṁś cyutaṁ jyotir ivāmbarāt ॥

एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणा महारथाः । विव्यधुः सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे ॥

etasminn eva kāle tu tvaramāṇā mahārathāḥ । vivyadhuḥ sāyakair gāḍhaṁ kr̥tavarmāṇam āhave ॥

अथान्यद्धनुरादाय त्यक्त्वा तच्च महद्धनुः । विशीर्णं भरतश्रेष्ठ हार्दिक्यः परवीरहा ॥

athānyad dhanur ādāya tyaktvā tac ca mahad dhanuḥ । viśīrṇaṁ bharataśreṣṭha hārdikyaḥ paravīrahā ॥

विव्याध पाण्डवान्युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभिः पञ्चभिरेव च ॥

vivyādha pāṇḍavān yuddhe tribhis tribhir ajihmagaiḥ । śikhaṇḍinaṁ ca vivyādha tribhiḥ pañcabhir eva ca ॥

धनुरन्यत्समादाय शिखण्डी तु महायशाः । अवारयत्कूर्मनखैराशुगैर्हृदिकात्मजम् ॥

dhanur anyat samādāya śikhaṇḍī tu mahāyaśāḥ । avārayat kūrmanakhair āśugair hr̥dikātmajam ॥

ततः क्रुद्धो रणे राजन्हृदिकस्यात्मसंभवः । अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम् ॥

tataḥ kruddho raṇe rājan hr̥dikasyātmasaṁbhavaḥ । abhidudrāva vegena yājñaseniṁ mahāratham ॥

भीष्मस्य समरे राजन्मृत्योर्हेतुं महात्मनः । विदर्शयन्बलं शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥

bhīṣmasya samare rājan mr̥tyor hetuṁ mahātmanaḥ । vidarśayan balaṁ śūraḥ śārdūla iva kuñjaram ॥

तौ दिशागजसंकाशौ ज्वलिताविव पावकौ । समासेदतुरन्योन्यं शरसंघैररिंदमौ ॥

tau diśāgajasaṁkāśau jvalitāv iva pāvakau । samāsedatur anyonyaṁ śarasaṁghair ariṁdamau ॥

विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे संदधानौ च सायकान् । विसृजन्तौ च शतशो गभस्तीनिव भास्करौ ॥

vidhunvānau dhanuḥśreṣṭhe saṁdadhānau ca sāyakān । visr̥jantau ca śataśo gabhastīn iva bhāskarau ॥

तापयन्तौ शरैस्तीक्ष्णैरन्योन्यं तौ महारथौ । युगान्तप्रतिमौ वीरौ रेजतुर्भास्कराविव ॥

tāpayantau śarais tīkṣṇair anyonyaṁ tau mahārathau । yugāntapratimau vīrau rejatur bhāskarāv iva ॥

कृतवर्मा तु रभसं याज्ञसेनिं महारथम् । विद्ध्वेषूणां त्रिसप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥

kr̥tavarmā tu rabhasaṁ yājñaseniṁ mahāratham । viddhveṣūṇāṁ trisaptatyā punar vivyādha saptabhiḥ ॥

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् । विसृजन्सशरं चापं मूर्छयाभिपरिप्लुतः ॥

sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat । visr̥jan saśaraṁ cāpaṁ mūrchayābhipariplutaḥ ॥

तं विषण्णं रथे दृष्ट्वा तावका भरतर्षभ । हार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह ॥

taṁ viṣaṇṇaṁ rathe dr̥ṣṭvā tāvakā bharatarṣabha । hārdikyaṁ pūjayām āsur vāsāṁsy ādudhuvuś ca ha ॥

शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यशरपीडितम् । अपोवाह रणाद्यन्ता त्वरमाणो महारथम् ॥

śikhaṇḍinaṁ tathā jñātvā hārdikyaśarapīḍitam । apovāha raṇād yantā tvaramāṇo mahāratham ॥

सादितं तु रथोपस्थे दृष्ट्वा पार्थाः शिखण्डिनम् । परिवव्रू रथैस्तूर्णं कृतवर्माणमाहवे ॥

sāditaṁ tu rathopasthe dr̥ṣṭvā pārthāḥ śikhaṇḍinam । parivavrū rathais tūrṇaṁ kr̥tavarmāṇam āhave ॥

तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथः । यदेकः समरे पार्थान्वारयामास सानुगान् ॥

tatrādbhutaṁ paraṁ cakre kr̥tavarmā mahārathaḥ । yad ekaḥ samare pārthān vārayām āsa sānugān ॥

पार्थाञ्जित्वाजयच्चेदीन्पाञ्चालान्सृञ्जयानपि । केकयांश्च महावीर्यान्कृतवर्मा महारथः ॥

pārthāñ jitvājayac cedīn pāñcālān sr̥ñjayān api । kekayāṁś ca mahāvīryān kr̥tavarmā mahārathaḥ ॥

ते वध्यमानाः समरे हार्दिक्येन स्म पाण्डवाः । इतश्चेतश्च धावन्तो नैव चक्रुर्धृतिं रणे ॥

te vadhyamānāḥ samare hārdikyena sma pāṇḍavāḥ । itaś cetaś ca dhāvanto naiva cakrur dhr̥tiṁ raṇe ॥

जित्वा पाण्डुसुतान्युद्धे भीमसेनपुरोगमान् । हार्दिक्यः समरेऽतिष्ठद्विधूम इव पावकः ॥

jitvā pāṇḍusutān yuddhe bhīmasenapurogamān । hārdikyaḥ samare ’tiṣṭhad vidhūma iva pāvakaḥ ॥

ते द्राव्यमाणाः समरे हार्दिक्येन महारथाः । विमुखाः समपद्यन्त शरवृष्टिभिरर्दिताः ॥

te drāvyamāṇāḥ samare hārdikyena mahārathāḥ । vimukhāḥ samapadyanta śaravr̥ṣṭibhir arditāḥ ॥