Adhyāya 86

संजय उवाच । प्रीतियुक्तं च हृद्यं च मधुराक्षरमेव च । कालयुक्तं च चित्रं च स्वतया चाभिभाषितम् ॥

saṁjaya uvāca । prītiyuktaṁ ca hr̥dyaṁ ca madhurākṣaram eva ca । kālayuktaṁ ca citraṁ ca svatayā cābhibhāṣitam ॥

धर्मराजस्य तद्वाक्यं निशम्य शिनिपुंगवः । सात्यकिर्भरतश्रेष्ठ प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् ॥

dharmarājasya tad vākyaṁ niśamya śinipuṁgavaḥ । sātyakir bharataśreṣṭha pratyuvāca yudhiṣṭhiram ॥

श्रुतं ते गदतो वाक्यं सर्वमेतन्मयाच्युत । न्याययुक्तं च चित्रं च फल्गुनार्थे यशस्करम् ॥

śrutaṁ te gadato vākyaṁ sarvam etan mayācyuta । nyāyayuktaṁ ca citraṁ ca phalgunārthe yaśaskaram ॥

एवंविधे तथा काले मादृशं प्रेक्ष्य संमतम् । वक्तुमर्हसि राजेन्द्र यथा पार्थं तथैव माम् ॥

evaṁvidhe tathā kāle mādr̥śaṁ prekṣya saṁmatam । vaktum arhasi rājendra yathā pārthaṁ tathaiva mām ॥

न मे धनंजयस्यार्थे प्राणा रक्ष्याः कथंचन । त्वत्प्रयुक्तः पुनरहं किं न कुर्यां महाहवे ॥

na me dhanaṁjayasyārthe prāṇā rakṣyāḥ kathaṁ cana । tvatprayuktaḥ punar ahaṁ kiṁ na kuryāṁ mahāhave ॥

लोकत्रयं योधयेयं सदेवासुरमानुषम् । त्वत्प्रयुक्तो नरेन्द्रेह किमुतैतत्सुदुर्बलम् ॥

lokatrayaṁ yodhayeyaṁ sadevāsuramānuṣam । tvatprayukto narendreha kim utaitat sudurbalam ॥

सुयोधनबलं त्वद्य योधयिष्ये समन्ततः । विजेष्ये च रणे राजन्सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

suyodhanabalaṁ tv adya yodhayiṣye samantataḥ । vijeṣye ca raṇe rājan satyam etad bravīmi te ॥

कुशल्यहं कुशलिनं समासाद्य धनंजयम् । हते जयद्रथे राजन्पुनरेष्यामि तेऽन्तिकम् ॥

kuśaly ahaṁ kuśalinaṁ samāsādya dhanaṁjayam । hate jayadrathe rājan punar eṣyāmi te ’ntikam ॥

अवश्यं तु मया सर्वं विज्ञाप्यस्त्वं नराधिप । वासुदेवस्य यद्वाक्यं फल्गुनस्य च धीमतः ॥

avaśyaṁ tu mayā sarvaṁ vijñāpyas tvaṁ narādhipa । vāsudevasya yad vākyaṁ phalgunasya ca dhīmataḥ ॥

दृढं त्वभिपरीतोऽहमर्जुनेन पुनः पुनः । मध्ये सर्वस्य सैन्यस्य वासुदेवस्य शृण्वतः ॥

dr̥ḍhaṁ tv abhiparīto ’ham arjunena punaḥ punaḥ । madhye sarvasya sainyasya vāsudevasya śr̥ṇvataḥ ॥

अद्य माधव राजानमप्रमत्तोऽनुपालय । आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा यावद्धन्मि जयद्रथम् ॥

adya mādhava rājānam apramatto ’nupālaya । āryāṁ yuddhe matiṁ kr̥tvā yāvad dhanmi jayadratham ॥

त्वयि वाहं महाबाहो प्रद्युम्ने वा महारथे । नृपं निक्षिप्य गच्छेयं निरपेक्षो जयद्रथम् ॥

tvayi vāhaṁ mahābāho pradyumne vā mahārathe । nr̥paṁ nikṣipya gaccheyaṁ nirapekṣo jayadratham ॥

जानीषे हि रणे द्रोणं रभसं श्रेष्ठसंमतम् । प्रतिज्ञा चापि ते नित्यं श्रुता द्रोणस्य माधव ॥

jānīṣe hi raṇe droṇaṁ rabhasaṁ śreṣṭhasaṁmatam । pratijñā cāpi te nityaṁ śrutā droṇasya mādhava ॥

ग्रहणं धर्मराजस्य भारद्वाजोऽनुगृध्यति । शक्तश्चापि रणे द्रोणो निगृहीतुं युधिष्ठिरम् ॥

grahaṇaṁ dharmarājasya bhāradvājo ’nugr̥dhyati । śaktaś cāpi raṇe droṇo nigr̥hītuṁ yudhiṣṭhiram ॥

एवं त्वयि समाधाय धर्मराजं नरोत्तमम् । अहमद्य गमिष्यामि सैन्धवस्य वधाय हि ॥

evaṁ tvayi samādhāya dharmarājaṁ narottamam । aham adya gamiṣyāmi saindhavasya vadhāya hi ॥

जयद्रथमहं हत्वा ध्रुवमेष्यामि माधव । धर्मराजं यथा द्रोणो निगृह्णीयाद्रणे बलात् ॥

jayadratham ahaṁ hatvā dhruvam eṣyāmi mādhava । dharmarājaṁ yathā droṇo nigr̥hṇīyād raṇe balāt ॥

निगृहीते नरश्रेष्ठे भारद्वाजेन माधव । सैन्धवस्य वधो न स्यान्ममाप्रीतिस्तथा भवेत् ॥

nigr̥hīte naraśreṣṭhe bhāradvājena mādhava । saindhavasya vadho na syān mamāprītis tathā bhavet ॥

एवं गते नरश्रेष्ठ पाण्डवे सत्यवादिनि । अस्माकं गमनं व्यक्तं वनं प्रति भवेत्पुनः ॥

evaṁ gate naraśreṣṭha pāṇḍave satyavādini । asmākaṁ gamanaṁ vyaktaṁ vanaṁ prati bhavet punaḥ ॥

सोऽयं मम जयो व्यक्तं व्यर्थ एव भविष्यति । यदि द्रोणो रणे क्रुद्धो निगृह्णीयाद्युधिष्ठिरम् ॥

so ’yaṁ mama jayo vyaktaṁ vyartha eva bhaviṣyati । yadi droṇo raṇe kruddho nigr̥hṇīyād yudhiṣṭhiram ॥

स त्वमद्य महाबाहो प्रियार्थं मम माधव । जयार्थं च यशोर्थं च रक्ष राजानमाहवे ॥

sa tvam adya mahābāho priyārthaṁ mama mādhava । jayārthaṁ ca yaśorthaṁ ca rakṣa rājānam āhave ॥

स भवान्मयि निक्षेपो निक्षिप्तः सव्यसाचिना । भारद्वाजाद्भयं नित्यं पश्यमानेन ते प्रभो ॥

sa bhavān mayi nikṣepo nikṣiptaḥ savyasācinā । bhāradvājād bhayaṁ nityaṁ paśyamānena te prabho ॥

तस्यापि च महाबाहो नित्यं पश्यति संयुगे । नान्यं हि प्रतियोद्धारं रौक्मिणेयादृते प्रभो । मां वापि मन्यते युद्धे भारद्वाजस्य धीमतः ॥

tasyāpi ca mahābāho nityaṁ paśyati saṁyuge । nānyaṁ hi pratiyoddhāraṁ raukmiṇeyād r̥te prabho । māṁ vāpi manyate yuddhe bhāradvājasya dhīmataḥ ॥

सोऽहं संभावनां चैतामाचार्यवचनं च तत् । पृष्ठतो नोत्सहे कर्तुं त्वां वा त्यक्तुं महीपते ॥

so ’haṁ saṁbhāvanāṁ caitām ācāryavacanaṁ ca tat । pr̥ṣṭhato notsahe kartuṁ tvāṁ vā tyaktuṁ mahīpate ॥

आचार्यो लघुहस्तत्वादभेद्यकवचावृतः । उपलभ्य रणे क्रीडेद्यथा शकुनिना शिशुः ॥

ācāryo laghuhastatvād abhedyakavacāvr̥taḥ । upalabhya raṇe krīḍed yathā śakuninā śiśuḥ ॥

यदि कार्ष्णिर्धनुष्पाणिरिह स्यान्मकरध्वजः । तस्मै त्वां विसृजेयं वै स त्वां रक्षेद्यथार्जुनः ॥

yadi kārṣṇir dhanuṣpāṇir iha syān makaradhvajaḥ । tasmai tvāṁ visr̥jeyaṁ vai sa tvāṁ rakṣed yathārjunaḥ ॥

कुरु त्वमात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि । यः प्रतीयाद्रणे द्रोणं यावद्गच्छामि पाण्डवम् ॥

kuru tvam ātmano guptiṁ kas te goptā gate mayi । yaḥ pratīyād raṇe droṇaṁ yāvad gacchāmi pāṇḍavam ॥

मा च ते भयमद्यास्तु राजन्नर्जुनसंभवम् । न स जातु महाबाहुर्भारमुद्यम्य सीदति ॥

mā ca te bhayam adyāstu rājann arjunasaṁbhavam । na sa jātu mahābāhur bhāram udyamya sīdati ॥

ये च सौवीरका योधास्तथा सैन्धवपौरवाः । उदीच्या दाक्षिणात्याश्च ये चान्येऽपि महारथाः ॥

ye ca sauvīrakā yodhās tathā saindhavapauravāḥ । udīcyā dākṣiṇātyāś ca ye cānye ’pi mahārathāḥ ॥

ये च कर्णमुखा राजन्रथोदाराः प्रकीर्तिताः । एतेऽर्जुनस्य क्रुद्धस्य कलां नार्हन्ति षोडशीम् ॥

ye ca karṇamukhā rājan rathodārāḥ prakīrtitāḥ । ete ’rjunasya kruddhasya kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm ॥

उद्युक्ता पृथिवी सर्वा ससुरासुरमानुषा । सराक्षसगणा राजन्सकिंनरमहोरगा ॥

udyuktā pr̥thivī sarvā sasurāsuramānuṣā । sarākṣasagaṇā rājan sakiṁnaramahoragā ॥

जङ्गमाः स्थावरैः सार्धं नालं पार्थस्य संयुगे । एवं ज्ञात्वा महाराज व्येतु ते भीर्धनंजये ॥

jaṅgamāḥ sthāvaraiḥ sārdhaṁ nālaṁ pārthasya saṁyuge । evaṁ jñātvā mahārāja vyetu te bhīr dhanaṁjaye ॥

यत्र वीरौ महेष्वासौ कृष्णौ सत्यपराक्रमौ । न तत्र कर्मणो व्यापत्कथंचिदपि विद्यते ॥

yatra vīrau maheṣvāsau kr̥ṣṇau satyaparākramau । na tatra karmaṇo vyāpat kathaṁ cid api vidyate ॥

दैवं कृतास्त्रतां योगममर्षमपि चाहवे । कृतज्ञतां दयां चैव भ्रातुस्त्वमनुचिन्तय ॥

daivaṁ kr̥tāstratāṁ yogam amarṣam api cāhave । kr̥tajñatāṁ dayāṁ caiva bhrātus tvam anucintaya ॥

मयि चाप्यपयाते वै गच्छमानेऽर्जुनं प्रति । द्रोणे चित्रास्त्रतां संख्ये राजंस्त्वमनुचिन्तय ॥

mayi cāpy apayāte vai gacchamāne ’rjunaṁ prati । droṇe citrāstratāṁ saṁkhye rājaṁs tvam anucintaya ॥

आचार्यो हि भृशं राजन्निग्रहे तव गृध्यति । प्रतिज्ञामात्मनो रक्षन्सत्यां कर्तुं च भारत ॥

ācāryo hi bhr̥śaṁ rājan nigrahe tava gr̥dhyati । pratijñām ātmano rakṣan satyāṁ kartuṁ ca bhārata ॥

कुरुष्वाद्यात्मनो गुप्तिं कस्ते गोप्ता गते मयि । यस्याहं प्रत्ययात्पार्थ गच्छेयं फल्गुनं प्रति ॥

kuruṣvādyātmano guptiṁ kas te goptā gate mayi । yasyāhaṁ pratyayāt pārtha gaccheyaṁ phalgunaṁ prati ॥

न ह्यहं त्वा महाराज अनिक्षिप्य महाहवे । क्वचिद्यास्यामि कौरव्य सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

na hy ahaṁ tvā mahārāja anikṣipya mahāhave । kva cid yāsyāmi kauravya satyam etad bravīmi te ॥

एतद्विचार्य बहुशो बुद्ध्या बुद्धिमतां वर । दृष्ट्वा श्रेयः परं बुद्ध्या ततो राजन्प्रशाधि माम् ॥

etad vicārya bahuśo buddhyā buddhimatāṁ vara । dr̥ṣṭvā śreyaḥ paraṁ buddhyā tato rājan praśādhi mām ॥

युधिष्ठिर उवाच । एवमेतन्महाबाहो यथा वदसि माधव । न तु मे शुध्यते भावः श्वेताश्वं प्रति मारिष ॥

yudhiṣṭhira uvāca । evam etan mahābāho yathā vadasi mādhava । na tu me śudhyate bhāvaḥ śvetāśvaṁ prati māriṣa ॥

करिष्ये परमं यत्नमात्मनो रक्षणं प्रति । गच्छ त्वं समनुज्ञातो यत्र यातो धनंजयः ॥

kariṣye paramaṁ yatnam ātmano rakṣaṇaṁ prati । gaccha tvaṁ samanujñāto yatra yāto dhanaṁjayaḥ ॥

आत्मसंरक्षणं संख्ये गमनं चार्जुनं प्रति । विचार्यैतद्द्वयं बुद्ध्या गमनं तत्र रोचये ॥

ātmasaṁrakṣaṇaṁ saṁkhye gamanaṁ cārjunaṁ prati । vicāryaitad dvayaṁ buddhyā gamanaṁ tatra rocaye ॥

स त्वमातिष्ठ यानाय यत्र यातो धनंजयः । ममापि रक्षणं भीमः करिष्यति महाबलः ॥

sa tvam ātiṣṭha yānāya yatra yāto dhanaṁjayaḥ । mamāpi rakṣaṇaṁ bhīmaḥ kariṣyati mahābalaḥ ॥

पार्षतश्च ससोदर्यः पार्थिवाश्च महाबलाः । द्रौपदेयाश्च मां तात रक्षिष्यन्ति न संशयः ॥

pārṣataś ca sasodaryaḥ pārthivāś ca mahābalāḥ । draupadeyāś ca māṁ tāta rakṣiṣyanti na saṁśayaḥ ॥

केकया भ्रातरः पञ्च राक्षसश्च घटोत्कचः । विराटो द्रुपदश्चैव शिखण्डी च महारथः ॥

kekayā bhrātaraḥ pañca rākṣasaś ca ghaṭotkacaḥ । virāṭo drupadaś caiva śikhaṇḍī ca mahārathaḥ ॥

धृष्टकेतुश्च बलवान्कुन्तिभोजश्च मारिष । नकुलः सहदेवश्च पाञ्चालाः सृञ्जयास्तथा । एते समाहितास्तात रक्षिष्यन्ति न संशयः ॥

dhr̥ṣṭaketuś ca balavān kuntibhojaś ca māriṣa । nakulaḥ sahadevaś ca pāñcālāḥ sr̥ñjayās tathā । ete samāhitās tāta rakṣiṣyanti na saṁśayaḥ ॥

न द्रोणः सह सैन्येन कृतवर्मा च संयुगे । समासादयितुं शक्तो न च मां धर्षयिष्यति ॥

na droṇaḥ saha sainyena kr̥tavarmā ca saṁyuge । samāsādayituṁ śakto na ca māṁ dharṣayiṣyati ॥

धृष्टद्युम्नश्च समरे द्रोणं क्रुद्धं परंतपः । वारयिष्यति विक्रम्य वेलेव मकरालयम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaś ca samare droṇaṁ kruddhaṁ paraṁtapaḥ । vārayiṣyati vikramya veleva makarālayam ॥

यत्र स्थास्यति संग्रामे पार्षतः परवीरहा । न द्रोणसैन्यं बलवत्क्रामेत्तत्र कथंचन ॥

yatra sthāsyati saṁgrāme pārṣataḥ paravīrahā । na droṇasainyaṁ balavat krāmet tatra kathaṁ cana ॥

एष द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात् । कवची स शरी खड्गी धन्वी च वरभूषणः ॥

eṣa droṇavināśāya samutpanno hutāśanāt । kavacī sa śarī khaḍgī dhanvī ca varabhūṣaṇaḥ ॥

विश्रब्धो गच्छ शैनेय मा कार्षीर्मयि संभ्रमम् । धृष्टद्युम्नो रणे क्रुद्धो द्रोणमावारयिष्यति ॥

viśrabdho gaccha śaineya mā kārṣīr mayi saṁbhramam । dhr̥ṣṭadyumno raṇe kruddho droṇam āvārayiṣyati ॥