Adhyāya 85

धृतराष्ट्र उवाच । भारद्वाजं कथं युद्धे युयुधानोऽभ्यवारयत् । संजयाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । bhāradvājaṁ kathaṁ yuddhe yuyudhāno ’bhyavārayat । saṁjayācakṣva tattvena paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

संजय उवाच । शृणु राजन्महाप्राज्ञ संग्रामं लोमहर्षणम् । द्रोणस्य पाण्डवैः सार्धं युयुधानपुरोगमैः ॥

saṁjaya uvāca । śr̥ṇu rājan mahāprājña saṁgrāmaṁ lomaharṣaṇam । droṇasya pāṇḍavaiḥ sārdhaṁ yuyudhānapurogamaiḥ ॥

वध्यमानं बलं दृष्ट्वा युयुधानेन मारिष । अभ्यद्रवत्स्वयं द्रोणः सात्यकिं सत्यविक्रमम् ॥

vadhyamānaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā yuyudhānena māriṣa । abhyadravat svayaṁ droṇaḥ sātyakiṁ satyavikramam ॥

तमापतन्तं सहसा भारद्वाजं महारथम् । सात्यकिः पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ॥

tam āpatantaṁ sahasā bhāradvājaṁ mahāratham । sātyakiḥ pañcaviṁśatyā kṣudrakāṇāṁ samārpayat ॥

द्रोणोऽपि युधि विक्रान्तो युयुधानं समाहितः । अविध्यत्पञ्चभिस्तूर्णं हेमपुङ्खैः शिलाशितैः ॥

droṇo ’pi yudhi vikrānto yuyudhānaṁ samāhitaḥ । avidhyat pañcabhis tūrṇaṁ hemapuṅkhaiḥ śilāśitaiḥ ॥

ते वर्म भित्त्वा सुदृढं द्विषत्पिशितभोजनाः । अभ्यगुर्धरणीं राजञ्श्वसन्त इव पन्नगाः ॥

te varma bhittvā sudr̥ḍhaṁ dviṣatpiśitabhojanāḥ । abhyagur dharaṇīṁ rājañ śvasanta iva pannagāḥ ॥

दीर्घबाहुरभिक्रुद्धस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः । द्रोणं पञ्चाशताविध्यन्नाराचैरग्निसंनिभैः ॥

dīrghabāhur abhikruddhas tottrārdita iva dvipaḥ । droṇaṁ pañcāśatāvidhyan nārācair agnisaṁnibhaiḥ ॥

भारद्वाजो रणे विद्धो युयुधानेन सत्वरम् । सात्यकिं बहुभिर्बाणैर्यतमानमविध्यत ॥

bhāradvājo raṇe viddho yuyudhānena satvaram । sātyakiṁ bahubhir bāṇair yatamānam avidhyata ॥

ततः क्रुद्धो महेष्वासो भूय एव महाबलः । सात्वतं पीडयामास शतेन नतपर्वणा ॥

tataḥ kruddho maheṣvāso bhūya eva mahābalaḥ । sātvataṁ pīḍayām āsa śatena nataparvaṇā ॥

स वध्यमानः समरे भारद्वाजेन सात्यकिः । नाभ्यपद्यत कर्तव्यं किंचिदेव विशां पते ॥

sa vadhyamānaḥ samare bhāradvājena sātyakiḥ । nābhyapadyata kartavyaṁ kiṁ cid eva viśāṁ pate ॥

विषण्णवदनश्चापि युयुधानोऽभवन्नृप । भारद्वाजं रणे दृष्ट्वा विसृजन्तं शिताञ्शरान् ॥

viṣaṇṇavadanaś cāpi yuyudhāno ’bhavan nr̥pa । bhāradvājaṁ raṇe dr̥ṣṭvā visr̥jantaṁ śitāñ śarān ॥

तं तु संप्रेक्ष्य ते पुत्राः सैनिकाश्च विशां पते । प्रहृष्टमनसो भूत्वा सिंहवद्व्यनदन्मुहुः ॥

taṁ tu saṁprekṣya te putrāḥ sainikāś ca viśāṁ pate । prahr̥ṣṭamanaso bhūtvā siṁhavad vyanadan muhuḥ ॥

तं श्रुत्वा निनदं घोरं पीड्यमानं च माधवम् । युधिष्ठिरोऽब्रवीद्राजन्सर्वसैन्यानि भारत ॥

taṁ śrutvā ninadaṁ ghoraṁ pīḍyamānaṁ ca mādhavam । yudhiṣṭhiro ’bravīd rājan sarvasainyāni bhārata ॥

एष वृष्णिवरो वीरः सात्यकिः सत्यकर्मकृत् । ग्रस्यते युधि वीरेण भानुमानिव राहुणा । अभिद्रवत गच्छध्वं सात्यकिर्यत्र युध्यते ॥

eṣa vr̥ṣṇivaro vīraḥ sātyakiḥ satyakarmakr̥t । grasyate yudhi vīreṇa bhānumān iva rāhuṇā । abhidravata gacchadhvaṁ sātyakir yatra yudhyate ॥

धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यमिदमाह जनाधिप । अभिद्रव द्रुतं द्रोणं किं नु तिष्ठसि पार्षत । न पश्यसि भयं घोरं द्रोणान्नः समुपस्थितम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca pāñcālyam idam āha janādhipa । abhidrava drutaṁ droṇaṁ kiṁ nu tiṣṭhasi pārṣata । na paśyasi bhayaṁ ghoraṁ droṇān naḥ samupasthitam ॥

असौ द्रोणो महेष्वासो युयुधानेन संयुगे । क्रीडते सूत्रबद्धेन पक्षिणा बालको यथा ॥

asau droṇo maheṣvāso yuyudhānena saṁyuge । krīḍate sūtrabaddhena pakṣiṇā bālako yathā ॥

तत्रैव सर्वे गच्छन्तु भीमसेनमुखा रथाः । त्वयैव सहिता यत्ता युयुधानरथं प्रति ॥

tatraiva sarve gacchantu bhīmasenamukhā rathāḥ । tvayaiva sahitā yattā yuyudhānarathaṁ prati ॥

पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि त्वामहं सहसैनिकः । सात्यकिं मोक्षयस्वाद्य यमदंष्ट्रान्तरं गतम् ॥

pr̥ṣṭhato ’nugamiṣyāmi tvām ahaṁ sahasainikaḥ । sātyakiṁ mokṣayasvādya yamadaṁṣṭrāntaraṁ gatam ॥

एवमुक्त्वा ततो राजा सर्वसैन्येन पाण्डवः । अभ्यद्रवद्रणे द्रोणं युयुधानस्य कारणात् ॥

evam uktvā tato rājā sarvasainyena pāṇḍavaḥ । abhyadravad raṇe droṇaṁ yuyudhānasya kāraṇāt ॥

तत्रारावो महानासीद्द्रोणमेकं युयुत्सताम् । पाण्डवानां च भद्रं ते सृञ्जयानां च सर्वशः ॥

tatrārāvo mahān āsīd droṇam ekaṁ yuyutsatām । pāṇḍavānāṁ ca bhadraṁ te sr̥ñjayānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

ते समेत्य नरव्याघ्रा भारद्वाजं महारथम् । अभ्यवर्षञ्शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ॥

te sametya naravyāghrā bhāradvājaṁ mahāratham । abhyavarṣañ śarais tīkṣṇaiḥ kaṅkabarhiṇavājitaiḥ ॥

स्मयन्नेव तु तान्वीरान्द्रोणः प्रत्यग्रहीत्स्वयम् । अतिथीनागतान्यद्वत्सलिलेनासनेन च ॥

smayann eva tu tān vīrān droṇaḥ pratyagrahīt svayam । atithīn āgatān yadvat salilenāsanena ca ॥

तर्पितास्ते शरैस्तस्य भारद्वाजस्य धन्विनः । आतिथेयगृहं प्राप्य नृपतेऽतिथयो यथा ॥

tarpitās te śarais tasya bhāradvājasya dhanvinaḥ । ātitheyagr̥haṁ prāpya nr̥pate ’tithayo yathā ॥

भारद्वाजं च ते सर्वे न शेकुः प्रतिवीक्षितुम् । मध्यंदिनमनुप्राप्तं सहस्रांशुमिव प्रभो ॥

bhāradvājaṁ ca te sarve na śekuḥ prativīkṣitum । madhyaṁdinam anuprāptaṁ sahasrāṁśum iva prabho ॥

तांस्तु सर्वान्महेष्वासान्द्रोणः शस्त्रभृतां वरः । अतापयच्छरव्रातैर्गभस्तिभिरिवांशुमान् ॥

tāṁs tu sarvān maheṣvāsān droṇaḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ । atāpayac charavrātair gabhastibhir ivāṁśumān ॥

वध्यमाना रणे राजन्पाण्डवाः सृञ्जयास्तथा । त्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्कमग्ना इव द्विपाः ॥

vadhyamānā raṇe rājan pāṇḍavāḥ sr̥ñjayās tathā । trātāraṁ nādhyagacchanta paṅkamagnā iva dvipāḥ ॥

द्रोणस्य च व्यदृश्यन्त विसर्पन्तो महाशराः । गभस्तय इवार्कस्य प्रतपन्तः समन्ततः ॥

droṇasya ca vyadr̥śyanta visarpanto mahāśarāḥ । gabhastaya ivārkasya pratapantaḥ samantataḥ ॥

तस्मिन्द्रोणेन निहताः पाञ्चालाः पञ्चविंशतिः । महारथसमाख्याता धृष्टद्युम्नस्य संमताः ॥

tasmin droṇena nihatāḥ pāñcālāḥ pañcaviṁśatiḥ । mahārathasamākhyātā dhr̥ṣṭadyumnasya saṁmatāḥ ॥

पाण्डूनां सर्वसैन्येषु पाञ्चालानां तथैव च । द्रोणं स्म ददृशुः शूरं विनिघ्नन्तं वरान्वरान् ॥

pāṇḍūnāṁ sarvasainyeṣu pāñcālānāṁ tathaiva ca । droṇaṁ sma dadr̥śuḥ śūraṁ vinighnantaṁ varān varān ॥

केकयानां शतं हत्वा विद्राव्य च समन्ततः । द्रोणस्तस्थौ महाराज व्यादितास्य इवान्तकः ॥

kekayānāṁ śataṁ hatvā vidrāvya ca samantataḥ । droṇas tasthau mahārāja vyāditāsya ivāntakaḥ ॥

पाञ्चालान्सृञ्जयान्मत्स्यान्केकयान्पाण्डवानपि । द्रोणोऽजयन्महाबाहुः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

pāñcālān sr̥ñjayān matsyān kekayān pāṇḍavān api । droṇo ’jayan mahābāhuḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

तेषां समभवच्छब्दो वध्यतां द्रोणसायकैः । वनौकसामिवारण्ये दह्यतां धूमकेतुना ॥

teṣāṁ samabhavac chabdo vadhyatāṁ droṇasāyakaiḥ । vanaukasām ivāraṇye dahyatāṁ dhūmaketunā ॥

तत्र देवाः सगन्धर्वाः पितरश्चाब्रुवन्नृप । एते द्रवन्ति पाञ्चालाः पाण्डवाश्च ससैनिकाः ॥

tatra devāḥ sagandharvāḥ pitaraś cābruvan nr̥pa । ete dravanti pāñcālāḥ pāṇḍavāś ca sasainikāḥ ॥

तं तथा समरे द्रोणं निघ्नन्तं सोमकान्रणे । न चाप्यभिययुः केचिदपरे नैव विव्यधुः ॥

taṁ tathā samare droṇaṁ nighnantaṁ somakān raṇe । na cāpy abhiyayuḥ ke cid apare naiva vivyadhuḥ ॥

वर्तमाने तथा रौद्रे तस्मिन्वीरवरक्षये । अशृणोत्सहसा पार्थः पाञ्चजन्यस्य निस्वनम् ॥

vartamāne tathā raudre tasmin vīravarakṣaye । aśr̥ṇot sahasā pārthaḥ pāñcajanyasya nisvanam ॥

पूरितो वासुदेवेन शङ्खराट्स्वनते भृशम् । युध्यमानेषु वीरेषु सैन्धवस्याभिरक्षिषु । नदत्सु धार्तराष्ट्रेषु विजयस्य रथं प्रति ॥

pūrito vāsudevena śaṅkharāṭ svanate bhr̥śam । yudhyamāneṣu vīreṣu saindhavasyābhirakṣiṣu । nadatsu dhārtarāṣṭreṣu vijayasya rathaṁ prati ॥

गाण्डीवस्य च निर्घोषे विप्रनष्टे समन्ततः । कश्मलाभिहतो राजा चिन्तयामास पाण्डवः ॥

gāṇḍīvasya ca nirghoṣe vipranaṣṭe samantataḥ । kaśmalābhihato rājā cintayām āsa pāṇḍavaḥ ॥

न नूनं स्वस्ति पार्थस्य यथा नदति शङ्खराट् । कौरवाश्च यथा हृष्टा विनदन्ति मुहुर्मुहुः ॥

na nūnaṁ svasti pārthasya yathā nadati śaṅkharāṭ । kauravāś ca yathā hr̥ṣṭā vinadanti muhur muhuḥ ॥

एवं संचिन्तयित्वा तु व्याकुलेनान्तरात्मना । अजातशत्रुः कौन्तेयः सात्वतं प्रत्यभाषत ॥

evaṁ saṁcintayitvā tu vyākulenāntarātmanā । ajātaśatruḥ kaunteyaḥ sātvataṁ pratyabhāṣata ॥

बाष्पगद्गदया वाचा मुह्यमानो मुहुर्मुहुः । कृत्यस्यानन्तरापेक्षी शैनेयं शिनिपुंगवम् ॥

bāṣpagadgadayā vācā muhyamāno muhur muhuḥ । kr̥tyasyānantarāpekṣī śaineyaṁ śinipuṁgavam ॥

यः स धर्मः पुरा दृष्टः सद्भिः शैनेय शाश्वतः । सांपराये सुहृत्कृत्ये तस्य कालोऽयमागतः ॥

yaḥ sa dharmaḥ purā dr̥ṣṭaḥ sadbhiḥ śaineya śāśvataḥ । sāṁparāye suhr̥tkr̥tye tasya kālo ’yam āgataḥ ॥

सर्वेष्वपि च योधेषु चिन्तयञ्शिनिपुंगव । त्वत्तः सुहृत्तमं कंचिन्नाभिजानामि सात्यके ॥

sarveṣv api ca yodheṣu cintayañ śinipuṁgava । tvattaḥ suhr̥ttamaṁ kaṁ cin nābhijānāmi sātyake ॥

यो हि प्रीतमना नित्यं यश्च नित्यमनुव्रतः । स कार्ये सांपराये तु नियोज्य इति मे मतिः ॥

yo hi prītamanā nityaṁ yaś ca nityam anuvrataḥ । sa kārye sāṁparāye tu niyojya iti me matiḥ ॥

यथा च केशवो नित्यं पाण्डवानां परायणम् । तथा त्वमपि वार्ष्णेय कृष्णतुल्यपराक्रमः ॥

yathā ca keśavo nityaṁ pāṇḍavānāṁ parāyaṇam । tathā tvam api vārṣṇeya kr̥ṣṇatulyaparākramaḥ ॥

सोऽहं भारं समाधास्ये त्वयि तं वोढुमर्हसि । अभिप्रायं च मे नित्यं न वृथा कर्तुमर्हसि ॥

so ’haṁ bhāraṁ samādhāsye tvayi taṁ voḍhum arhasi । abhiprāyaṁ ca me nityaṁ na vr̥thā kartum arhasi ॥

स त्वं भ्रातुर्वयस्यस्य गुरोरपि च संयुगे । कुरु कृच्छ्रे सहायार्थमर्जुनस्य नरर्षभ ॥

sa tvaṁ bhrātur vayasyasya guror api ca saṁyuge । kuru kr̥cchre sahāyārtham arjunasya nararṣabha ॥

त्वं हि सत्यव्रतः शूरो मित्राणामभयंकरः । लोके विख्यायसे वीर कर्मभिः सत्यवागिति ॥

tvaṁ hi satyavrataḥ śūro mitrāṇām abhayaṁkaraḥ । loke vikhyāyase vīra karmabhiḥ satyavāg iti ॥

यो हि शैनेय मित्रार्थे युध्यमानस्त्यजेत्तनुम् । पृथिवीं वा द्विजातिभ्यो यो दद्यात्सममेव तत् ॥

yo hi śaineya mitrārthe yudhyamānas tyajet tanum । pr̥thivīṁ vā dvijātibhyo yo dadyāt samam eva tat ॥

श्रुताश्च बहवोऽस्माभी राजानो ये दिवं गताः । दत्त्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि ॥

śrutāś ca bahavo ’smābhī rājāno ye divaṁ gatāḥ । dattvemāṁ pr̥thivīṁ kr̥tsnāṁ brāhmaṇebhyo yathāvidhi ॥

एवं त्वामपि धर्मात्मन्प्रयाचेऽहं कृताञ्जलिः । पृथिवीदानतुल्यं स्यादधिकं वा फलं विभो ॥

evaṁ tvām api dharmātman prayāce ’haṁ kr̥tāñjaliḥ । pr̥thivīdānatulyaṁ syād adhikaṁ vā phalaṁ vibho ॥

एक एव सदा कृष्णो मित्राणामभयंकरः । रणे संत्यजति प्राणान्द्वितीयस्त्वं च सात्यके ॥

eka eva sadā kr̥ṣṇo mitrāṇām abhayaṁkaraḥ । raṇe saṁtyajati prāṇān dvitīyas tvaṁ ca sātyake ॥

विक्रान्तस्य च वीरस्य युद्धे प्रार्थयतो यशः । शूर एव सहायः स्यान्नेतरः प्राकृतो जनः ॥

vikrāntasya ca vīrasya yuddhe prārthayato yaśaḥ । śūra eva sahāyaḥ syān netaraḥ prākr̥to janaḥ ॥

ईदृशे तु परामर्दे वर्तमानस्य माधव । त्वदन्यो हि रणे गोप्ता विजयस्य न विद्यते ॥

īdr̥śe tu parāmarde vartamānasya mādhava । tvad anyo hi raṇe goptā vijayasya na vidyate ॥

श्लाघन्नेव हि कर्माणि शतशस्तव पाण्डवः । मम संजनयन्हर्षं पुनः पुनरकीर्तयत् ॥

ślāghann eva hi karmāṇi śataśas tava pāṇḍavaḥ । mama saṁjanayan harṣaṁ punaḥ punar akīrtayat ॥

लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च तथा लघुपराक्रमः । प्राज्ञः सर्वास्त्रविच्छूरो मुह्यते न च संयुगे ॥

laghvastraś citrayodhī ca tathā laghuparākramaḥ । prājñaḥ sarvāstravic chūro muhyate na ca saṁyuge ॥

महास्कन्धो महोरस्को महाबाहुर्महाधनुः । महाबलो महावीर्यः स महात्मा महारथः ॥

mahāskandho mahorasko mahābāhur mahādhanuḥ । mahābalo mahāvīryaḥ sa mahātmā mahārathaḥ ॥

शिष्यो मम सखा चैव प्रियोऽस्याहं प्रियश्च मे । युयुधानः सहायो मे प्रमथिष्यति कौरवान् ॥

śiṣyo mama sakhā caiva priyo ’syāhaṁ priyaś ca me । yuyudhānaḥ sahāyo me pramathiṣyati kauravān ॥

अस्मदर्थं च राजेन्द्र संनह्येद्यदि केशवः । रामो वाप्यनिरुद्धो वा प्रद्युम्नो वा महारथः ॥

asmadarthaṁ ca rājendra saṁnahyed yadi keśavaḥ । rāmo vāpy aniruddho vā pradyumno vā mahārathaḥ ॥

गदो वा सारणो वापि साम्बो वा सह वृष्णिभिः । सहायार्थं महाराज संग्रामोत्तममूर्धनि ॥

gado vā sāraṇo vāpi sāmbo vā saha vr̥ṣṇibhiḥ । sahāyārthaṁ mahārāja saṁgrāmottamamūrdhani ॥

तथाप्यहं नरव्याघ्रं शैनेयं सत्यविक्रमम् । साहाय्ये विनियोक्ष्यामि नास्ति मेऽन्यो हि तत्समः ॥

tathāpy ahaṁ naravyāghraṁ śaineyaṁ satyavikramam । sāhāyye viniyokṣyāmi nāsti me ’nyo hi tatsamaḥ ॥

इति द्वैतवने तात मामुवाच धनंजयः । परोक्षं त्वद्गुणांस्तथ्यान्कथयन्नार्यसंसदि ॥

iti dvaitavane tāta mām uvāca dhanaṁjayaḥ । parokṣaṁ tvadguṇāṁs tathyān kathayann āryasaṁsadi ॥

तस्य त्वमेवं संकल्पं न वृथा कर्तुमर्हसि । धनंजयस्य वार्ष्णेय मम भीमस्य चोभयोः ॥

tasya tvam evaṁ saṁkalpaṁ na vr̥thā kartum arhasi । dhanaṁjayasya vārṣṇeya mama bhīmasya cobhayoḥ ॥

यच्चापि तीर्थानि चरन्नगच्छं द्वारकां प्रति । तत्राहमपि ते भक्तिमर्जुनं प्रति दृष्टवान् ॥

yac cāpi tīrthāni carann agacchaṁ dvārakāṁ prati । tatrāham api te bhaktim arjunaṁ prati dr̥ṣṭavān ॥

न तत्सौहृदमन्येषु मया शैनेय लक्षितम् । यथा त्वमस्मान्भजसे वर्तमानानुपप्लवे ॥

na tat sauhr̥dam anyeṣu mayā śaineya lakṣitam । yathā tvam asmān bhajase vartamānān upaplave ॥

सोऽभिजात्या च भक्त्या च सख्यस्याचार्यकस्य च । सौहृदस्य च वीर्यस्य कुलीनत्वस्य माधव ॥

so ’bhijātyā ca bhaktyā ca sakhyasyācāryakasya ca । sauhr̥dasya ca vīryasya kulīnatvasya mādhava ॥

सत्यस्य च महाबाहो अनुकम्पार्थमेव च । अनुरूपं महेष्वास कर्म त्वं कर्तुमर्हसि ॥

satyasya ca mahābāho anukampārtham eva ca । anurūpaṁ maheṣvāsa karma tvaṁ kartum arhasi ॥

सुयोधनो हि सहसा गतो द्रोणेन दंशितः । पूर्वमेव तु यातास्ते कौरवाणां महारथाः ॥

suyodhano hi sahasā gato droṇena daṁśitaḥ । pūrvam eva tu yātās te kauravāṇāṁ mahārathāḥ ॥

सुमहान्निनदश्चैव श्रूयते विजयं प्रति । स शैनेय जवेनात्र गन्तुमर्हसि माधव ॥

sumahān ninadaś caiva śrūyate vijayaṁ prati । sa śaineya javenātra gantum arhasi mādhava ॥

भीमसेनो वयं चैव संयत्ताः सहसैनिकाः । द्रोणमावारयिष्यामो यदि त्वां प्रति यास्यति ॥

bhīmaseno vayaṁ caiva saṁyattāḥ sahasainikāḥ । droṇam āvārayiṣyāmo yadi tvāṁ prati yāsyati ॥

पश्य शैनेय सैन्यानि द्रवमाणानि संयुगे । महान्तं च रणे शब्दं दीर्यमाणां च भारतीम् ॥

paśya śaineya sainyāni dravamāṇāni saṁyuge । mahāntaṁ ca raṇe śabdaṁ dīryamāṇāṁ ca bhāratīm ॥

महामारुतवेगेन समुद्रमिव पर्वसु । धार्तराष्ट्रबलं तात विक्षिप्तं सव्यसाचिना ॥

mahāmārutavegena samudram iva parvasu । dhārtarāṣṭrabalaṁ tāta vikṣiptaṁ savyasācinā ॥

रथैर्विपरिधावद्भिर्मनुष्यैश्च हयैश्च ह । सैन्यं रजःसमुद्धूतमेतत्संपरिवर्तते ॥

rathair viparidhāvadbhir manuṣyaiś ca hayaiś ca ha । sainyaṁ rajaḥsamuddhūtam etat saṁparivartate ॥

संवृतः सिन्धुसौवीरैर्नखरप्रासयोधिभिः । अत्यन्तापचितैः शूरैः फल्गुनः परवीरहा ॥

saṁvr̥taḥ sindhusauvīrair nakharaprāsayodhibhiḥ । atyantāpacitaiḥ śūraiḥ phalgunaḥ paravīrahā ॥

नैतद्बलमसंवार्य शक्यो हन्तुं जयद्रथः । एते हि सैन्धवस्यार्थे सर्वे संत्यक्तजीविताः ॥

naitad balam asaṁvārya śakyo hantuṁ jayadrathaḥ । ete hi saindhavasyārthe sarve saṁtyaktajīvitāḥ ॥

शरशक्तिध्वजवनं हयनागसमाकुलम् । पश्यैतद्धार्तराष्ट्राणामनीकं सुदुरासदम् ॥

śaraśaktidhvajavanaṁ hayanāgasamākulam । paśyaitad dhārtarāṣṭrāṇām anīkaṁ sudurāsadam ॥

शृणु दुन्दुभिनिर्घोषं शङ्खशब्दांश्च पुष्कलान् । सिंहनादरवांश्चैव रथनेमिस्वनांस्तथा ॥

śr̥ṇu dundubhinirghoṣaṁ śaṅkhaśabdāṁś ca puṣkalān । siṁhanādaravāṁś caiva rathanemisvanāṁs tathā ॥

नागानां शृणु शब्दं च पत्तीनां च सहस्रशः । सादिनां द्रवतां चैव शृणु कम्पयतां महीम् ॥

nāgānāṁ śr̥ṇu śabdaṁ ca pattīnāṁ ca sahasraśaḥ । sādināṁ dravatāṁ caiva śr̥ṇu kampayatāṁ mahīm ॥

पुरस्तात्सैन्धवानीकं द्रोणानीकस्य पृष्ठतः । बहुत्वाद्धि नरव्याघ्र देवेन्द्रमपि पीडयेत् ॥

purastāt saindhavānīkaṁ droṇānīkasya pr̥ṣṭhataḥ । bahutvād dhi naravyāghra devendram api pīḍayet ॥

अपर्यन्ते बले मग्नो जह्यादपि च जीवितम् । तस्मिंश्च निहते युद्धे कथं जीवेत मादृशः । सर्वथाहमनुप्राप्तः सुकृच्छ्रं बत जीवितम् ॥

aparyante bale magno jahyād api ca jīvitam । tasmiṁś ca nihate yuddhe kathaṁ jīveta mādr̥śaḥ । sarvathāham anuprāptaḥ sukr̥cchraṁ bata jīvitam ॥

श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्च पाण्डवः । लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च प्रविष्टस्तात भारतीम् ॥

śyāmo yuvā guḍākeśo darśanīyaś ca pāṇḍavaḥ । laghvastraś citrayodhī ca praviṣṭas tāta bhāratīm ॥

सूर्योदये महाबाहुर्दिवसश्चातिवर्तते । तन्न जानामि वार्ष्णेय यदि जीवति वा न वा । कुरूणां चापि तत्सैन्यं सागरप्रतिमं महत् ॥

sūryodaye mahābāhur divasaś cātivartate । tanna jānāmi vārṣṇeya yadi jīvati vā na vā । kurūṇāṁ cāpi tat sainyaṁ sāgarapratimaṁ mahat ॥

एक एव च बीभत्सुः प्रविष्टस्तात भारतीम् । अविषह्यां महाबाहुः सुरैरपि महामृधे ॥

eka eva ca bībhatsuḥ praviṣṭas tāta bhāratīm । aviṣahyāṁ mahābāhuḥ surair api mahāmr̥dhe ॥

न च मे वर्तते बुद्धिरद्य युद्धे कथंचन । द्रोणोऽपि रभसो युद्धे मम पीडयते बलम् । प्रत्यक्षं ते महाबाहो यथासौ चरति द्विजः ॥

na ca me vartate buddhir adya yuddhe kathaṁ cana । droṇo ’pi rabhaso yuddhe mama pīḍayate balam । pratyakṣaṁ te mahābāho yathāsau carati dvijaḥ ॥

युगपच्च समेतानां कार्याणां त्वं विचक्षणः । महार्थं लघुसंयुक्तं कर्तुमर्हसि माधव ॥

yugapac ca sametānāṁ kāryāṇāṁ tvaṁ vicakṣaṇaḥ । mahārthaṁ laghusaṁyuktaṁ kartum arhasi mādhava ॥

तस्य मे सर्वकार्येषु कार्यमेतन्मतं सदा । अर्जुनस्य परित्राणं कर्तव्यमिति संयुगे ॥

tasya me sarvakāryeṣu kāryam etan mataṁ sadā । arjunasya paritrāṇaṁ kartavyam iti saṁyuge ॥

नाहं शोचामि दाशार्हं गोप्तारं जगतः प्रभुम् । स हि शक्तो रणे तात त्रीँल्लोकानपि संगतान् ॥

nāhaṁ śocāmi dāśārhaṁ goptāraṁ jagataḥ prabhum । sa hi śakto raṇe tāta trīm̐l lokān api saṁgatān ॥

विजेतुं पुरुषव्याघ्र सत्यमेतद्ब्रवीमि ते । किं पुनर्धार्तराष्ट्रस्य बलमेतत्सुदुर्बलम् ॥

vijetuṁ puruṣavyāghra satyam etad bravīmi te । kiṁ punar dhārtarāṣṭrasya balam etat sudurbalam ॥

अर्जुनस्त्वेव वार्ष्णेय पीडितो बहुभिर्युधि । प्रजह्यात्समरे प्राणांस्तस्माद्विन्दामि कश्मलम् ॥

arjunas tv eva vārṣṇeya pīḍito bahubhir yudhi । prajahyāt samare prāṇāṁs tasmād vindāmi kaśmalam ॥

तस्य त्वं पदवीं गच्छ गच्छेयुस्त्वादृशा यथा । तादृशस्येदृशे काले मादृशेनाभिचोदितः ॥

tasya tvaṁ padavīṁ gaccha gaccheyus tvādr̥śā yathā । tādr̥śasyedr̥śe kāle mādr̥śenābhicoditaḥ ॥

रणे वृष्णिप्रवीराणां द्वावेवातिरथौ स्मृतौ । प्रद्युम्नश्च महाबाहुस्त्वं च सात्वत विश्रुतः ॥

raṇe vr̥ṣṇipravīrāṇāṁ dvāv evātirathau smr̥tau । pradyumnaś ca mahābāhus tvaṁ ca sātvata viśrutaḥ ॥

अस्त्रे नारायणसमः संकर्षणसमो बले । वीरतायां नरव्याघ्र धनंजयसमो ह्यसि ॥

astre nārāyaṇasamaḥ saṁkarṣaṇasamo bale । vīratāyāṁ naravyāghra dhanaṁjayasamo hy asi ॥

भीष्मद्रोणावतिक्रम्य सर्वयुद्धविशारदम् । त्वामद्य पुरुषव्याघ्रं लोके सन्तः प्रचक्षते ॥

bhīṣmadroṇāv atikramya sarvayuddhaviśāradam । tvām adya puruṣavyāghraṁ loke santaḥ pracakṣate ॥

नासाध्यं विद्यते लोके सात्यकेरिति माधव । तत्त्वां यदभिवक्ष्यामि तत्कुरुष्व महाबल ॥

nāsādhyaṁ vidyate loke sātyaker iti mādhava । tat tvāṁ yad abhivakṣyāmi tat kuruṣva mahābala ॥

संभावना हि लोकस्य तव पार्थस्य चोभयोः । नान्यथा तां महाबाहो संप्रकर्तुमिहार्हसि ॥

saṁbhāvanā hi lokasya tava pārthasya cobhayoḥ । nānyathā tāṁ mahābāho saṁprakartum ihārhasi ॥

परित्यज्य प्रियान्प्राणान्रणे विचर वीरवत् । न हि शैनेय दाशार्हा रणे रक्षन्ति जीवितम् ॥

parityajya priyān prāṇān raṇe vicara vīravat । na hi śaineya dāśārhā raṇe rakṣanti jīvitam ॥

अयुद्धमनवस्थानं संग्रामे च पलायनम् । भीरूणामसतां मार्गो नैष दाशार्हसेवितः ॥

ayuddham anavasthānaṁ saṁgrāme ca palāyanam । bhīrūṇām asatāṁ mārgo naiṣa dāśārhasevitaḥ ॥

तवार्जुनो गुरुस्तात धर्मात्मा शिनिपुंगव । वासुदेवो गुरुश्चापि तव पार्थस्य धीमतः ॥

tavārjuno gurus tāta dharmātmā śinipuṁgava । vāsudevo guruś cāpi tava pārthasya dhīmataḥ ॥

कारणद्वयमेतद्धि जानानस्त्वाहमब्रुवम् । मावमंस्था वचो मह्यं गुरुस्तव गुरोर्ह्यहम् ॥

kāraṇadvayam etad dhi jānānas tvāham abruvam । māvamaṁsthā vaco mahyaṁ gurus tava guror hy aham ॥

वासुदेवमतं चैतन्मम चैवार्जुनस्य च । सत्यमेतन्मयोक्तं ते याहि यत्र धनंजयः ॥

vāsudevamataṁ caitan mama caivārjunasya ca । satyam etan mayoktaṁ te yāhi yatra dhanaṁjayaḥ ॥

एतद्वचनमाज्ञाय मम सत्यपराक्रम । प्रविशैतद्बलं तात धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ॥

etad vacanam ājñāya mama satyaparākrama । praviśaitad balaṁ tāta dhārtarāṣṭrasya durmateḥ ॥

प्रविश्य च यथान्यायं संगम्य च महारथैः । यथार्हमात्मनः कर्म रणे सात्वत दर्शय ॥

praviśya ca yathānyāyaṁ saṁgamya ca mahārathaiḥ । yathārham ātmanaḥ karma raṇe sātvata darśaya ॥