Adhyāya 83

संजय उवाच । द्रौपदेयान्महेष्वासान्सौमदत्तिर्महायशाः । एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥

saṁjaya uvāca । draupadeyān maheṣvāsān saumadattir mahāyaśāḥ । ekaikaṁ pañcabhir viddhvā punar vivyādha saptabhiḥ ॥

ते पीडिता भृशं तेन रौद्रेण सहसा विभो । प्रमूढा नैव विविदुर्मृधे कृत्यं स्म किंचन ॥

te pīḍitā bhr̥śaṁ tena raudreṇa sahasā vibho । pramūḍhā naiva vividur mr̥dhe kr̥tyaṁ sma kiṁ cana ॥

नाकुलिस्तु शतानीकः सौमदत्तिं नरर्षभम् । द्वाभ्यां विद्ध्वानदद्धृष्टः शराभ्यां शत्रुतापनः ॥

nākulis tu śatānīkaḥ saumadattiṁ nararṣabham । dvābhyāṁ viddhvānadad dhr̥ṣṭaḥ śarābhyāṁ śatrutāpanaḥ ॥

तथेतरे रणे यत्तास्त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः । विव्यधुः समरे तूर्णं सौमदत्तिममर्षणम् ॥

tathetare raṇe yattās tribhis tribhir ajihmagaiḥ । vivyadhuḥ samare tūrṇaṁ saumadattim amarṣaṇam ॥

स तान्प्रति महाराज चिक्षिपे पञ्च सायकान् । एकैकं हृदि चाजघ्ने एकैकेन महायशाः ॥

sa tān prati mahārāja cikṣipe pañca sāyakān । ekaikaṁ hr̥di cājaghne ekaikena mahāyaśāḥ ॥

ततस्ते भ्रातरः पञ्च शरैर्विद्धा महात्मना । परिवार्य रथैर्वीरं विव्यधुः सायकैर्भृशम् ॥

tatas te bhrātaraḥ pañca śarair viddhā mahātmanā । parivārya rathair vīraṁ vivyadhuḥ sāyakair bhr̥śam ॥

आर्जुनिस्तु हयांस्तस्य चतुर्भिर्निशितैः शरैः । प्रेषयामास संक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति ॥

ārjunis tu hayāṁs tasya caturbhir niśitaiḥ śaraiḥ । preṣayām āsa saṁkruddho yamasya sadanaṁ prati ॥

भैमसेनिर्धनुश्छित्त्वा सौमदत्तेर्महात्मनः । ननाद बलवन्नादं विव्याध च शितैः शरैः ॥

bhaimasenir dhanuś chittvā saumadatter mahātmanaḥ । nanāda balavan nādaṁ vivyādha ca śitaiḥ śaraiḥ ॥

यौधिष्ठिरो ध्वजं तस्य छित्त्वा भूमावपातयत् । नाकुलिश्चाश्वयन्तारं रथनीडादपाहरत् ॥

yaudhiṣṭhiro dhvajaṁ tasya chittvā bhūmāv apātayat । nākuliś cāśvayantāraṁ rathanīḍād apāharat ॥

साहदेविस्तु तं ज्ञात्वा भ्रातृभिर्विमुखीकृतम् । क्षुरप्रेण शिरो राजन्निचकर्त महामनाः ॥

sāhadevis tu taṁ jñātvā bhrātr̥bhir vimukhīkr̥tam । kṣurapreṇa śiro rājan nicakarta mahāmanāḥ ॥

तच्छिरो न्यपतद्भूमौ तपनीयविभूषितम् । भ्राजयन्तं रणोद्देशं बालसूर्यसमप्रभम् ॥

tacchiro nyapatad bhūmau tapanīyavibhūṣitam । bhrājayantaṁ raṇoddeśaṁ bālasūryasamaprabham ॥

सौमदत्तेः शिरो दृष्ट्वा निपतत्तन्महात्मनः । वित्रस्तास्तावका राजन्प्रदुद्रुवुरनेकधा ॥

saumadatteḥ śiro dr̥ṣṭvā nipatat tan mahātmanaḥ । vitrastās tāvakā rājan pradudruvur anekadhā ॥

अलम्बुसस्तु समरे भीमसेनं महाबलम् । योधयामास संक्रुद्धो लक्ष्मणं रावणिर्यथा ॥

alambusas tu samare bhīmasenaṁ mahābalam । yodhayām āsa saṁkruddho lakṣmaṇaṁ rāvaṇir yathā ॥

संप्रयुद्धौ रणे दृष्ट्वा तावुभौ नरराक्षसौ । विस्मयः सर्वभूतानां प्रहर्षश्चाभवत्तदा ॥

saṁprayuddhau raṇe dr̥ṣṭvā tāv ubhau nararākṣasau । vismayaḥ sarvabhūtānāṁ praharṣaś cābhavat tadā ॥

आर्ष्यशृङ्गिं ततो भीमो नवभिर्निशितैः शरैः । विव्याध प्रहसन्राजन्राक्षसेन्द्रममर्षणम् ॥

ārṣyaśr̥ṅgiṁ tato bhīmo navabhir niśitaiḥ śaraiḥ । vivyādha prahasan rājan rākṣasendram amarṣaṇam ॥

तद्रक्षः समरे विद्धं कृत्वा नादं भयावहम् । अभ्यद्रवत्ततो भीमं ये च तस्य पदानुगाः ॥

tad rakṣaḥ samare viddhaṁ kr̥tvā nādaṁ bhayāvaham । abhyadravat tato bhīmaṁ ye ca tasya padānugāḥ ॥

स भीमं पञ्चभिर्विद्ध्वा शरैः संनतपर्वभिः । भीमानुगाञ्जघानाशु रथांस्त्रिंशदरिंदमः । पुनश्चतुःशतान्हत्वा भीमं विव्याध पत्रिणा ॥

sa bhīmaṁ pañcabhir viddhvā śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । bhīmānugāñ jaghānāśu rathāṁs triṁśad ariṁdamaḥ । punaś catuḥśatān hatvā bhīmaṁ vivyādha patriṇā ॥

सोऽतिविद्धस्तदा भीमो राक्षसेन महाबलः । निषसाद रथोपस्थे मूर्छयाभिपरिप्लुतः ॥

so ’tividdhas tadā bhīmo rākṣasena mahābalaḥ । niṣasāda rathopasthe mūrchayābhipariplutaḥ ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां मारुतिः क्रोधमूर्छितः । विकृष्य कार्मुकं घोरं भारसाधनमुत्तमम् । अलम्बुसं शरैस्तीक्ष्णैरर्दयामास सर्वतः ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñāṁ mārutiḥ krodhamūrchitaḥ । vikr̥ṣya kārmukaṁ ghoraṁ bhārasādhanam uttamam । alambusaṁ śarais tīkṣṇair ardayām āsa sarvataḥ ॥

स विद्धो बहुभिर्बाणैर्नीलाञ्जनचयोपमः । शुशुभे सर्वतो राजन्प्रदीप्त इव किंशुकः ॥

sa viddho bahubhir bāṇair nīlāñjanacayopamaḥ । śuśubhe sarvato rājan pradīpta iva kiṁśukaḥ ॥

स वध्यमानः समरे भीमचापच्युतैः शरैः । स्मरन्भ्रातृवधं चैव पाण्डवेन महात्मना ॥

sa vadhyamānaḥ samare bhīmacāpacyutaiḥ śaraiḥ । smaran bhrātr̥vadhaṁ caiva pāṇḍavena mahātmanā ॥

घोरं रूपमथो कृत्वा भीमसेनमभाषत । तिष्ठेदानीं रणे पार्थ पश्य मेऽद्य पराक्रमम् ॥

ghoraṁ rūpam atho kr̥tvā bhīmasenam abhāṣata । tiṣṭhedānīṁ raṇe pārtha paśya me ’dya parākramam ॥

बको नाम सुदुर्बुद्धे राक्षसप्रवरो बली । परोक्षं मम तद्वृत्तं यद्भ्राता मे हतस्त्वया ॥

bako nāma sudurbuddhe rākṣasapravaro balī । parokṣaṁ mama tadvr̥ttaṁ yad bhrātā me hatas tvayā ॥

एवमुक्त्वा ततो भीममन्तर्धानगतस्तदा । महाता शरवर्षेण भृशं तं समवाकिरत् ॥

evam uktvā tato bhīmam antardhānagatas tadā । mahātā śaravarṣeṇa bhr̥śaṁ taṁ samavākirat ॥

भीमस्तु समरे राजन्नदृश्ये राक्षसे तदा । आकाशं पूरयामास शरैः संनतपर्वभिः ॥

bhīmas tu samare rājann adr̥śye rākṣase tadā । ākāśaṁ pūrayām āsa śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

स वध्यमानो भीमेन निमेषाद्रथमास्थितः । जगाम धरणीं क्षुद्रः खं चैव सहसागमत् ॥

sa vadhyamāno bhīmena nimeṣād ratham āsthitaḥ । jagāma dharaṇīṁ kṣudraḥ khaṁ caiva sahasāgamat ॥

उच्चावचानि रूपाणि चकार सुबहूनि च । उच्चावचास्तथा वाचो व्याजहार समन्ततः ॥

uccāvacāni rūpāṇi cakāra subahūni ca । uccāvacās tathā vāco vyājahāra samantataḥ ॥

तेन पाण्डवसैन्यानां मृदिता युधि वारणाः । हयाश्च बहवो राजन्पत्तयश्च तथा पुनः । रथेभ्यो रथिनः पेतुस्तस्य नुन्नाः स्म सायकैः ॥

tena pāṇḍavasainyānāṁ mr̥ditā yudhi vāraṇāḥ । hayāś ca bahavo rājan pattayaś ca tathā punaḥ । rathebhyo rathinaḥ petus tasya nunnāḥ sma sāyakaiḥ ॥

शोणितोदां रथावर्तां हस्तिग्राहसमाकुलाम् । छत्रहंसां कर्दमिनीं बाहुपन्नगसंकुलाम् ॥

śoṇitodāṁ rathāvartāṁ hastigrāhasamākulām । chatrahaṁsāṁ kardaminīṁ bāhupannagasaṁkulām ॥

नदीं प्रवर्तयामास रक्षोगणसमाकुलाम् । वहन्तीं बहुधा राजंश्चेदिपाञ्चालसृञ्जयान् ॥

nadīṁ pravartayām āsa rakṣogaṇasamākulām । vahantīṁ bahudhā rājaṁś cedipāñcālasr̥ñjayān ॥

तं तथा समरे राजन्विचरन्तमभीतवत् । पाण्डवा भृशसंविग्नाः प्रापश्यंस्तस्य विक्रमम् ॥

taṁ tathā samare rājan vicarantam abhītavat । pāṇḍavā bhr̥śasaṁvignāḥ prāpaśyaṁs tasya vikramam ॥

तावकानां तु सैन्यानां प्रहर्षः समजायत । वादित्रनिनदश्चोग्रः सुमहाँल्लोमहर्षणः ॥

tāvakānāṁ tu sainyānāṁ praharṣaḥ samajāyata । vāditraninadaś cograḥ sumahām̐l lomaharṣaṇaḥ ॥

तं श्रुत्वा निनदं घोरं तव सैन्यस्य पाण्डवः । नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं समीरितम् ॥

taṁ śrutvā ninadaṁ ghoraṁ tava sainyasya pāṇḍavaḥ । nāmr̥ṣyata yathā nāgas talaśabdaṁ samīritam ॥

ततः क्रोधाभिताम्राक्षो निर्दहन्निव पावकः । संदधे त्वाष्ट्रमस्त्रं स स्वयं त्वष्टेव मारिष ॥

tataḥ krodhābhitāmrākṣo nirdahann iva pāvakaḥ । saṁdadhe tvāṣṭram astraṁ sa svayaṁ tvaṣṭeva māriṣa ॥

ततः शरसहस्राणि प्रादुरासन्समन्ततः । तैः शरैस्तव सैन्यस्य विद्रावः सुमहानभूत् ॥

tataḥ śarasahasrāṇi prādurāsan samantataḥ । taiḥ śarais tava sainyasya vidrāvaḥ sumahān abhūt ॥

तदस्त्रं प्रेषितं तेन भीमसेनेन संयुगे । राक्षसस्य महामायां हत्वा राक्षसमार्दयत् ॥

tad astraṁ preṣitaṁ tena bhīmasenena saṁyuge । rākṣasasya mahāmāyāṁ hatvā rākṣasam ārdayat ॥

स वध्यमानो बहुधा भीमसेनेन राक्षसः । संत्यज्य संयुगे भीमं द्रोणानीकमुपाद्रवत् ॥

sa vadhyamāno bahudhā bhīmasenena rākṣasaḥ । saṁtyajya saṁyuge bhīmaṁ droṇānīkam upādravat ॥

तस्मिंस्तु निर्जिते राजन्राक्षसेन्द्रे महात्मना । अनादयन्सिंहनादैः पाण्डवाः सर्वतोदिशम् ॥

tasmiṁs tu nirjite rājan rākṣasendre mahātmanā । anādayan siṁhanādaiḥ pāṇḍavāḥ sarvatodiśam ॥

अपूजयन्मारुतिं च संहृष्टास्ते महाबलम् । प्रह्रादं समरे जित्वा यथा शक्रं मरुद्गणाः ॥

apūjayan mārutiṁ ca saṁhr̥ṣṭās te mahābalam । prahrādaṁ samare jitvā yathā śakraṁ marudgaṇāḥ ॥