Adhyāya 8

धृतराष्ट्र उवाच । किं कुर्वाणं रणे द्रोणं जघ्नुः पाण्डवसृञ्जयाः । तथा निपुणमस्त्रेषु सर्वशस्त्रभृतामपि ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kiṁ kurvāṇaṁ raṇe droṇaṁ jaghnuḥ pāṇḍavasr̥ñjayāḥ । tathā nipuṇam astreṣu sarvaśastrabhr̥tām api ॥

रथभङ्गो बभूवास्य धनुर्वाशीर्यतास्यतः । प्रमत्तो वाभवद्द्रोणस्ततो मृत्युमुपेयिवान् ॥

rathabhaṅgo babhūvāsya dhanur vāśīryatāsyataḥ । pramatto vābhavad droṇas tato mr̥tyum upeyivān ॥

कथं नु पार्षतस्तात शत्रुभिर्दुष्प्रधर्षणम् । किरन्तमिषुसंघातान्रुक्मपुङ्खाननेकशः ॥

kathaṁ nu pārṣatas tāta śatrubhir duṣpradharṣaṇam । kirantam iṣusaṁghātān rukmapuṅkhān anekaśaḥ ॥

क्षिप्रहस्तं द्विजश्रेष्ठं कृतिनं चित्रयोधिनम् । दूरेषुपातिनं दान्तमस्त्रयुद्धे च पारगम् ॥

kṣiprahastaṁ dvijaśreṣṭhaṁ kr̥tinaṁ citrayodhinam । dūreṣupātinaṁ dāntam astrayuddhe ca pāragam ॥

पाञ्चालपुत्रो न्यवधीद्दिष्ट्या स वरमच्युतम् । कुर्वाणं दारुणं कर्म रणे यत्तं महारथम् ॥

pāñcālaputro nyavadhīd diṣṭyā sa varam acyutam । kurvāṇaṁ dāruṇaṁ karma raṇe yattaṁ mahāratham ॥

व्यक्तं दिष्टं हि बलवत्पौरुषादिति मे मतिः । यद्द्रोणो निहतः शूरः पार्षतेन महात्मना ॥

vyaktaṁ diṣṭaṁ hi balavat pauruṣād iti me matiḥ । yad droṇo nihataḥ śūraḥ pārṣatena mahātmanā ॥

अस्त्रं चतुर्विधं वीरे यस्मिन्नासीत्प्रतिष्ठितम् । तमिष्वस्त्रवराचार्यं द्रोणं शंससि मे हतम् ॥

astraṁ caturvidhaṁ vīre yasminn āsīt pratiṣṭhitam । tam iṣvastravarācāryaṁ droṇaṁ śaṁsasi me hatam ॥

श्रुत्वा हतं रुक्मरथं वैयाघ्रपरिवारणम् । जातरूपपरिष्कारं नाद्य शोकमपानुदे ॥

śrutvā hataṁ rukmarathaṁ vaiyāghraparivāraṇam । jātarūpapariṣkāraṁ nādya śokam apānude ॥

न नूनं परदुःखेन कश्चिन्म्रियति संजय । यत्र द्रोणमहं श्रुत्वा हतं जीवामि न म्रिये ॥

na nūnaṁ paraduḥkhena kaś cin mriyati saṁjaya । yatra droṇam ahaṁ śrutvā hataṁ jīvāmi na mriye ॥

अश्मसारमयं नूनं हृदयं सुदृढं मम । यच्छ्रुत्वा निहतं द्रोणं शतधा न विदीर्यते ॥

aśmasāramayaṁ nūnaṁ hr̥dayaṁ sudr̥ḍhaṁ mama । yac chrutvā nihataṁ droṇaṁ śatadhā na vidīryate ॥

ब्राह्मे वेदे तथेष्वस्त्रे यमुपासन्गुणार्थिनः । ब्राह्मणा राजपुत्राश्च स कथं मृत्युना हतः ॥

brāhme vede tatheṣv astre yam upāsan guṇārthinaḥ । brāhmaṇā rājaputrāś ca sa kathaṁ mr̥tyunā hataḥ ॥

शोषणं सागरस्येव मेरोरिव विसर्पणम् । पतनं भास्करस्येव न मृष्ये द्रोणपातनम् ॥

śoṣaṇaṁ sāgarasyeva meror iva visarpaṇam । patanaṁ bhāskarasyeva na mr̥ṣye droṇapātanam ॥

दृप्तानां प्रतिषेद्धासीद्धार्मिकानां च रक्षिता । योऽत्याक्षीत्कृपणस्यार्थे प्राणानपि परंतपः ॥

dr̥ptānāṁ pratiṣeddhāsīd dhārmikānāṁ ca rakṣitā । yo ’tyākṣīt kr̥paṇasyārthe prāṇān api paraṁtapaḥ ॥

मन्दानां मम पुत्राणां जयाशा यस्य विक्रमे । बृहस्पत्युशनस्तुल्यो बुद्ध्या स निहतः कथम् ॥

mandānāṁ mama putrāṇāṁ jayāśā yasya vikrame । br̥haspatyuśanastulyo buddhyā sa nihataḥ katham ॥

ते च शोणा बृहन्तोऽश्वाः सैन्धवा हेममालिनः । रथे वातजवा युक्ताः सर्वशब्दातिगा रणे ॥

te ca śoṇā br̥hanto ’śvāḥ saindhavā hemamālinaḥ । rathe vātajavā yuktāḥ sarvaśabdātigā raṇe ॥

बलिनो घोषिणो दान्ताः सैन्धवाः साधुवाहिनः । दृढाः संग्राममध्येषु कच्चिदासन्न विह्वलाः ॥

balino ghoṣiṇo dāntāḥ saindhavāḥ sādhuvāhinaḥ । dr̥ḍhāḥ saṁgrāmamadhyeṣu kaccid āsan na vihvalāḥ ॥

करिणां बृंहतां युद्धे शङ्खदुन्दुभिनिस्वनम् । ज्याक्षेपशरवर्षाणां शस्त्राणां च सहिष्णवः ॥

kariṇāṁ br̥ṁhatāṁ yuddhe śaṅkhadundubhinisvanam । jyākṣepaśaravarṣāṇāṁ śastrāṇāṁ ca sahiṣṇavaḥ ॥

आशंसन्तः पराञ्जेतुं जितश्वासा जितव्यथाः । हयाः प्रजविताः शीघ्रा भारद्वाजरथोद्वहाः ॥

āśaṁsantaḥ parāñ jetuṁ jitaśvāsā jitavyathāḥ । hayāḥ prajavitāḥ śīghrā bhāradvājarathodvahāḥ ॥

ते स्म रुक्मरथे युक्ता नरवीरसमाहिताः । कथं नाभ्यतरंस्तात पाण्डवानामनीकिनीम् ॥

te sma rukmarathe yuktā naravīrasamāhitāḥ । kathaṁ nābhyataraṁs tāta pāṇḍavānām anīkinīm ॥

जातरूपपरिष्कारमास्थाय रथमुत्तमम् । भारद्वाजः किमकरोच्छूरः संक्रन्दनो युधि ॥

jātarūpapariṣkāram āsthāya ratham uttamam । bhāradvājaḥ kim akaroc chūraḥ saṁkrandano yudhi ॥

विद्यां यस्योपजीवन्ति सर्वलोकधनुर्भृतः । स सत्यसंधो बलवान्द्रोणः किमकरोद्युधि ॥

vidyāṁ yasyopajīvanti sarvalokadhanurbhr̥taḥ । sa satyasaṁdho balavān droṇaḥ kim akarod yudhi ॥

दिवि शक्रमिव श्रेष्ठं महामात्रं धनुर्भृताम् । के नु तं रौद्रकर्माणं युद्धे प्रत्युद्ययू रथाः ॥

divi śakram iva śreṣṭhaṁ mahāmātraṁ dhanurbhr̥tām । ke nu taṁ raudrakarmāṇaṁ yuddhe pratyudyayū rathāḥ ॥

ननु रुक्मरथं दृष्ट्वा प्रद्रवन्ति स्म पाण्डवाः । दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणं सेनां क्षिण्वन्तमव्ययम् ॥

nanu rukmarathaṁ dr̥ṣṭvā pradravanti sma pāṇḍavāḥ । divyam astraṁ vikurvāṇaṁ senāṁ kṣiṇvantam avyayam ॥

उताहो सर्वसैन्येन धर्मराजः सहानुजः । पाञ्चाल्यप्रग्रहो द्रोणं सर्वतः समवारयत् ॥

utāho sarvasainyena dharmarājaḥ sahānujaḥ । pāñcālyapragraho droṇaṁ sarvataḥ samavārayat ॥

नूनमावारयत्पार्थो रथिनोऽन्यानजिह्मगैः । ततो द्रोणं समारोहत्पार्षतः पापकर्मकृत् ॥

nūnam āvārayat pārtho rathino ’nyān ajihmagaiḥ । tato droṇaṁ samārohat pārṣataḥ pāpakarmakr̥t ॥

न ह्यन्यं परिपश्यामि वधे कंचन शुष्मिणः । धृष्टद्युम्नादृते रौद्रात्पाल्यमानात्किरीटिना ॥

na hy anyaṁ paripaśyāmi vadhe kaṁ cana śuṣmiṇaḥ । dhr̥ṣṭadyumnād r̥te raudrāt pālyamānāt kirīṭinā ॥

तैर्वृतः सर्वतः शूरैः पाञ्चाल्यापसदस्ततः । केकयैश्चेदिकारूषैर्मत्स्यैरन्यैश्च भूमिपैः ॥

tair vr̥taḥ sarvataḥ śūraiḥ pāñcālyāpasadas tataḥ । kekayaiś cedikārūṣair matsyair anyaiś ca bhūmipaiḥ ॥

व्याकुलीकृतमाचार्यं पिपीलैरुरगं यथा । कर्मण्यसुकरे सक्तं जघानेति मतिर्मम ॥

vyākulīkr̥tam ācāryaṁ pipīlair uragaṁ yathā । karmaṇy asukare saktaṁ jaghāneti matir mama ॥

योऽधीत्य चतुरो वेदान्सर्वानाख्यानपञ्चमान् । ब्राह्मणानां प्रतिष्ठासीत्स्रोतसामिव सागरः । स कथं ब्राह्मणो वृद्धः शस्त्रेण वधमाप्तवान् ॥

yo ’dhītya caturo vedān sarvān ākhyānapañcamān । brāhmaṇānāṁ pratiṣṭhāsīt srotasām iva sāgaraḥ । sa kathaṁ brāhmaṇo vr̥ddhaḥ śastreṇa vadham āptavān ॥

अमर्षणो मर्षितवान्क्लिश्यमानः सदा मया । अनर्हमाणः कौन्तेयः कर्मणस्तस्य तत्फलम् ॥

amarṣaṇo marṣitavān kliśyamānaḥ sadā mayā । anarhamāṇaḥ kaunteyaḥ karmaṇas tasya tat phalam ॥

यस्य कर्मानुजीवन्ति लोके सर्वधनुर्भृतः । स सत्यसंधः सुकृती श्रीकामैर्निहतः कथम् ॥

yasya karmānujīvanti loke sarvadhanurbhr̥taḥ । sa satyasaṁdhaḥ sukr̥tī śrīkāmair nihataḥ katham ॥

दिवि शक्र इव श्रेष्ठो महासत्त्वो महाबलः । स कथं निहतः पार्थैः क्षुद्रमत्स्यैर्यथा तिमिः ॥

divi śakra iva śreṣṭho mahāsattvo mahābalaḥ । sa kathaṁ nihataḥ pārthaiḥ kṣudramatsyair yathā timiḥ ॥

क्षिप्रहस्तश्च बलवान्दृढधन्वारिमर्दनः । न यस्य जीविताकाङ्क्षी विषयं प्राप्य जीवति ॥

kṣiprahastaś ca balavān dr̥ḍhadhanvārimardanaḥ । na yasya jīvitākāṅkṣī viṣayaṁ prāpya jīvati ॥

यं द्वौ न जहतः शब्दौ जीवमानं कदाचन । ब्राह्मश्च वेदकामानां ज्याघोषश्च धनुर्भृताम् ॥

yaṁ dvau na jahataḥ śabdau jīvamānaṁ kadā cana । brāhmaś ca vedakāmānāṁ jyāghoṣaś ca dhanurbhr̥tām ॥

नाहं मृष्ये हतं द्रोणं सिंहद्विरदविक्रमम् । कथं संजय दुर्धर्षमनाधृष्ययशोबलम् ॥

nāhaṁ mr̥ṣye hataṁ droṇaṁ siṁhadviradavikramam । kathaṁ saṁjaya durdharṣam anādhr̥ṣyayaśobalam ॥

केऽरक्षन्दक्षिणं चक्रं सव्यं के च महात्मनः । पुरस्तात्के च वीरस्य युध्यमानस्य संयुगे ॥

ke ’rakṣan dakṣiṇaṁ cakraṁ savyaṁ ke ca mahātmanaḥ । purastāt ke ca vīrasya yudhyamānasya saṁyuge ॥

के च तत्र तनुं त्यक्त्वा प्रतीपं मृत्युमाव्रजन् । द्रोणस्य समरे वीराः केऽकुर्वन्त परां धृतिम् ॥

ke ca tatra tanuṁ tyaktvā pratīpaṁ mr̥tyum āvrajan । droṇasya samare vīrāḥ ke ’kurvanta parāṁ dhr̥tim ॥

एतदार्येण कर्तव्यं कृच्छ्रास्वापत्सु संजय । पराक्रमेद्यथाशक्त्या तच्च तस्मिन्प्रतिष्ठितम् ॥

etad āryeṇa kartavyaṁ kr̥cchrāsv āpatsu saṁjaya । parākramed yathāśaktyā tac ca tasmin pratiṣṭhitam ॥

मुह्यते मे मनस्तात कथा तावन्निवर्त्यताम् । भूयस्तु लब्धसंज्ञस्त्वा परिप्रक्ष्यामि संजय ॥

muhyate me manas tāta kathā tāvan nivartyatām । bhūyas tu labdhasaṁjñas tvā pariprakṣyāmi saṁjaya ॥