Adhyāya 77

वासुदेव उवाच । सुयोधनमतिक्रान्तमेनं पश्य धनंजय । आपद्गतमिमं मन्ये नास्त्यस्य सदृशो रथः ॥

vāsudeva uvāca । suyodhanam atikrāntam enaṁ paśya dhanaṁjaya । āpadgatam imaṁ manye nāsty asya sadr̥śo rathaḥ ॥

दूरपाती महेष्वासः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः । दृढास्त्रश्चित्रयोधी च धार्तराष्ट्रो महाबलः ॥

dūrapātī maheṣvāsaḥ kr̥tāstro yuddhadurmadaḥ । dr̥ḍhāstraś citrayodhī ca dhārtarāṣṭro mahābalaḥ ॥

अत्यन्तसुखसंवृद्धो मानितश्च महारथैः । कृती च सततं पार्थ नित्यं द्वेष्टि च पाण्डवान् ॥

atyantasukhasaṁvr̥ddho mānitaś ca mahārathaiḥ । kr̥tī ca satataṁ pārtha nityaṁ dveṣṭi ca pāṇḍavān ॥

तेन युद्धमहं मन्ये प्राप्तकालं तवानघ । अत्र वो द्यूतमायातं विजयायेतराय वा ॥

tena yuddham ahaṁ manye prāptakālaṁ tavānagha । atra vo dyūtam āyātaṁ vijayāyetarāya vā ॥

अत्र क्रोधविषं पार्थ विमुञ्च चिरसंभृतम् । एष मूलमनर्थानां पाण्डवानां महारथः ॥

atra krodhaviṣaṁ pārtha vimuñca cirasaṁbhr̥tam । eṣa mūlam anarthānāṁ pāṇḍavānāṁ mahārathaḥ ॥

सोऽयं प्राप्तस्तवाक्षेपं पश्य साफल्यमात्मनः । कथं हि राजा राज्यार्थी त्वया गच्छेत संयुगम् ॥

so ’yaṁ prāptas tavākṣepaṁ paśya sāphalyam ātmanaḥ । kathaṁ hi rājā rājyārthī tvayā gaccheta saṁyugam ॥

दिष्ट्या त्विदानीं संप्राप्त एष ते बाणगोचरम् । स यथा जीवितं जह्यात्तथा कुरु धनंजय ॥

diṣṭyā tv idānīṁ saṁprāpta eṣa te bāṇagocaram । sa yathā jīvitaṁ jahyāt tathā kuru dhanaṁjaya ॥

ऐश्वर्यमदसंमूढो नैष दुःखमुपेयिवान् । न च ते संयुगे वीर्यं जानाति पुरुषर्षभ ॥

aiśvaryamadasaṁmūḍho naiṣa duḥkham upeyivān । na ca te saṁyuge vīryaṁ jānāti puruṣarṣabha ॥

त्वां हि लोकास्त्रयः पार्थ ससुरासुरमानुषाः । नोत्सहन्ते रणे जेतुं किमुतैकः सुयोधनः ॥

tvāṁ hi lokās trayaḥ pārtha sasurāsuramānuṣāḥ । notsahante raṇe jetuṁ kim utaikaḥ suyodhanaḥ ॥

स दिष्ट्या समनुप्राप्तस्तव पार्थ रथान्तिकम् । जह्येनं वै महाबाहो यथा वृत्रं पुरंदरः ॥

sa diṣṭyā samanuprāptas tava pārtha rathāntikam । jahy enaṁ vai mahābāho yathā vr̥traṁ puraṁdaraḥ ॥

एष ह्यनर्थे सततं पराक्रान्तस्तवानघ । निकृत्या धर्मराजं च द्यूते वञ्चितवानयम् ॥

eṣa hy anarthe satataṁ parākrāntas tavānagha । nikr̥tyā dharmarājaṁ ca dyūte vañcitavān ayam ॥

बहूनि सुनृशंसानि कृतान्येतेन मानद । युष्मासु पापमतिना अपापेष्वेव नित्यदा ॥

bahūni sunr̥śaṁsāni kr̥tāny etena mānada । yuṣmāsu pāpamatinā apāpeṣv eva nityadā ॥

तमनार्यं सदा क्षुद्रं पुरुषं कामचारिणम् । आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा जहि पार्थाविचारयन् ॥

tam anāryaṁ sadā kṣudraṁ puruṣaṁ kāmacāriṇam । āryāṁ yuddhe matiṁ kr̥tvā jahi pārthāvicārayan ॥

निकृत्या राज्यहरणं वनवासं च पाण्डव । परिक्लेशं च कृष्णाया हृदि कृत्वा पराक्रम ॥

nikr̥tyā rājyaharaṇaṁ vanavāsaṁ ca pāṇḍava । parikleśaṁ ca kr̥ṣṇāyā hr̥di kr̥tvā parākrama ॥

दिष्ट्यैष तव बाणानां गोचरे परिवर्तते । प्रतिघाताय कार्यस्य दिष्ट्या च यततेऽग्रतः ॥

diṣṭyaiṣa tava bāṇānāṁ gocare parivartate । pratighātāya kāryasya diṣṭyā ca yatate ’grataḥ ॥

दिष्ट्या जानाति संग्रामे योद्धव्यं हि त्वया सह । दिष्ट्या च सफलाः पार्थ सर्वे कामा हि कामिताः ॥

diṣṭyā jānāti saṁgrāme yoddhavyaṁ hi tvayā saha । diṣṭyā ca saphalāḥ pārtha sarve kāmā hi kāmitāḥ ॥

तस्माज्जहि रणे पार्थ धार्तराष्ट्रं कुलाधमम् । यथेन्द्रेण हतः पूर्वं जम्भो देवासुरे मृधे ॥

tasmāj jahi raṇe pārtha dhārtarāṣṭraṁ kulādhamam । yathendreṇa hataḥ pūrvaṁ jambho devāsure mr̥dhe ॥

अस्मिन्हते त्वया सैन्यमनाथं भिद्यतामिदम् । वैरस्यास्यास्त्ववभृथो मूलं छिन्धि दुरात्मनाम् ॥

asmin hate tvayā sainyam anāthaṁ bhidyatām idam । vairasyāsyās tv avabhr̥tho mūlaṁ chindhi durātmanām ॥

संजय उवाच । तं तथेत्यब्रवीत्पार्थः कृत्यरूपमिदं मम । सर्वमन्यदनादृत्य गच्छ यत्र सुयोधनः ॥

saṁjaya uvāca । taṁ tathety abravīt pārthaḥ kr̥tyarūpam idaṁ mama । sarvam anyad anādr̥tya gaccha yatra suyodhanaḥ ॥

येनैतद्दीर्घकालं नो भुक्तं राज्यमकण्टकम् । अप्यस्य युधि विक्रम्य छिन्द्यां मूर्धानमाहवे ॥

yenaitad dīrghakālaṁ no bhuktaṁ rājyam akaṇṭakam । apy asya yudhi vikramya chindyāṁ mūrdhānam āhave ॥

अपि तस्या अनर्हायाः परिक्लेशस्य माधव । कृष्णायाः शक्नुयां गन्तुं पदं केशप्रधर्षणे ॥

api tasyā anarhāyāḥ parikleśasya mādhava । kr̥ṣṇāyāḥ śaknuyāṁ gantuṁ padaṁ keśapradharṣaṇe ॥

इत्येवं वादिनौ हृष्टौ कृष्णौ श्वेतान्हयोत्तमान् । प्रेषयामासतुः संख्ये प्रेप्सन्तौ तं नराधिपम् ॥

ity evaṁ vādinau hr̥ṣṭau kr̥ṣṇau śvetān hayottamān । preṣayām āsatuḥ saṁkhye prepsantau taṁ narādhipam ॥

तयोः समीपं संप्राप्य पुत्रस्ते भरतर्षभ । न चकार भयं प्राप्ते भये महति मारिष ॥

tayoḥ samīpaṁ saṁprāpya putras te bharatarṣabha । na cakāra bhayaṁ prāpte bhaye mahati māriṣa ॥

तदस्य क्षत्रियास्तत्र सर्व एवाभ्यपूजयन् । यदर्जुनहृषीकेशौ प्रत्युद्यातोऽविचारयन् ॥

tad asya kṣatriyās tatra sarva evābhyapūjayan । yad arjunahr̥ṣīkeśau pratyudyāto ’vicārayan ॥

ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशां पते । महान्नादो ह्यभूत्तत्र दृष्ट्वा राजानमाहवे ॥

tataḥ sarvasya sainyasya tāvakasya viśāṁ pate । mahān nādo hy abhūt tatra dr̥ṣṭvā rājānam āhave ॥

तस्मिञ्जनसमुन्नादे प्रवृत्ते भैरवे सति । कदर्थीकृत्य ते पुत्रः प्रत्यमित्रमवारयत् ॥

tasmiñ janasamunnāde pravr̥tte bhairave sati । kadarthīkr̥tya te putraḥ pratyamitram avārayat ॥

आवारितस्तु कौन्तेयस्तव पुत्रेण धन्विना । संरम्भमगमद्भूयः स च तस्मिन्परंतपः ॥

āvāritas tu kaunteyas tava putreṇa dhanvinā । saṁrambham agamad bhūyaḥ sa ca tasmin paraṁtapaḥ ॥

तौ दृष्ट्वा प्रतिसंरब्धौ दुर्योधनधनंजयौ । अभ्यवैक्षन्त राजानो भीमरूपाः समन्ततः ॥

tau dr̥ṣṭvā pratisaṁrabdhau duryodhanadhanaṁjayau । abhyavaikṣanta rājāno bhīmarūpāḥ samantataḥ ॥

दृष्ट्वा तु पार्थं संरब्धं वासुदेवं च मारिष । प्रहसन्निव पुत्रस्ते योद्धुकामः समाह्वयत् ॥

dr̥ṣṭvā tu pārthaṁ saṁrabdhaṁ vāsudevaṁ ca māriṣa । prahasann iva putras te yoddhukāmaḥ samāhvayat ॥

ततः प्रहृष्टो दाशार्हः पाण्डवश्च धनंजयः । व्याक्रोशेतां महानादं दध्मतुश्चाम्बुजोत्तमौ ॥

tataḥ prahr̥ṣṭo dāśārhaḥ pāṇḍavaś ca dhanaṁjayaḥ । vyākrośetāṁ mahānādaṁ dadhmatuś cāmbujottamau ॥

तौ हृष्टरूपौ संप्रेक्ष्य कौरवेयाश्च सर्वशः । निराशाः समपद्यन्त पुत्रस्य तव जीविते ॥

tau hr̥ṣṭarūpau saṁprekṣya kauraveyāś ca sarvaśaḥ । nirāśāḥ samapadyanta putrasya tava jīvite ॥

शोकमीयुः परं चैव कुरवः सर्व एव ते । अमन्यन्त च पुत्रं ते वैश्वानरमुखे हुतम् ॥

śokam īyuḥ paraṁ caiva kuravaḥ sarva eva te । amanyanta ca putraṁ te vaiśvānaramukhe hutam ॥

तथा तु दृष्ट्वा योधास्ते प्रहृष्टौ कृष्णपाण्डवौ । हतो राजा हतो राजेत्यूचुरेवं भयार्दिताः ॥

tathā tu dr̥ṣṭvā yodhās te prahr̥ṣṭau kr̥ṣṇapāṇḍavau । hato rājā hato rājety ūcur evaṁ bhayārditāḥ ॥

जनस्य संनिनादं तु श्रुत्वा दुर्योधनोऽब्रवीत् । व्येतु वो भीरहं कृष्णौ प्रेषयिष्यामि मृत्यवे ॥

janasya saṁninādaṁ tu śrutvā duryodhano ’bravīt । vyetu vo bhīr ahaṁ kr̥ṣṇau preṣayiṣyāmi mr̥tyave ॥

इत्युक्त्वा सैनिकान्सर्वाञ्जयापेक्षी नराधिपः । पार्थमाभाष्य संरम्भादिदं वचनमब्रवीत् ॥

ity uktvā sainikān sarvāñ jayāpekṣī narādhipaḥ । pārtham ābhāṣya saṁrambhād idaṁ vacanam abravīt ॥

पार्थ यच्छिक्षितं तेऽस्त्रं दिव्यं मानुषमेव च । तद्दर्शय मयि क्षिप्रं यदि जातोऽसि पाण्डुना ॥

pārtha yac chikṣitaṁ te ’straṁ divyaṁ mānuṣam eva ca । tad darśaya mayi kṣipraṁ yadi jāto ’si pāṇḍunā ॥

यद्बलं तव वीर्यं च केशवस्य तथैव च । तत्कुरुष्व मयि क्षिप्रं पश्यामस्तव पौरुषम् ॥

yad balaṁ tava vīryaṁ ca keśavasya tathaiva ca । tat kuruṣva mayi kṣipraṁ paśyāmas tava pauruṣam ॥

अस्मत्परोक्षं कर्माणि प्रवदन्ति कृतानि ते । स्वामिसत्कारयुक्तानि यानि तानीह दर्शय ॥

asmat parokṣaṁ karmāṇi pravadanti kr̥tāni te । svāmisatkārayuktāni yāni tānīha darśaya ॥