Adhyāya 76

संजय उवाच । स्रंसन्त इव मज्जानस्तावकानां भयान्नृप । तौ दृष्ट्वा समतिक्रान्तौ वासुदेवधनंजयौ ॥

saṁjaya uvāca । sraṁsanta iva majjānas tāvakānāṁ bhayān nr̥pa । tau dr̥ṣṭvā samatikrāntau vāsudevadhanaṁjayau ॥

सर्वे तु प्रतिसंरब्धा ह्रीमन्तः सत्त्वचोदिताः । स्थिरीबूता महात्मानः प्रत्यगच्छन्धनंजयम् ॥

sarve tu pratisaṁrabdhā hrīmantaḥ sattvacoditāḥ । sthirībūtā mahātmānaḥ pratyagacchan dhanaṁjayam ॥

ये गताः पाण्डवं युद्धे क्रोधामर्षसमन्विताः । तेऽद्यापि न निवर्तन्ते सिन्धवः सागरादिव ॥

ye gatāḥ pāṇḍavaṁ yuddhe krodhāmarṣasamanvitāḥ । te ’dyāpi na nivartante sindhavaḥ sāgarād iva ॥

असन्तस्तु न्यवर्तन्त वेदेभ्य इव नास्तिकाः । नरकं भजमानास्ते प्रत्यपद्यन्त किल्बिषम् ॥

asantas tu nyavartanta vedebhya iva nāstikāḥ । narakaṁ bhajamānās te pratyapadyanta kilbiṣam ॥

तावतीत्य रथानीकं विमुक्तौ पुरुषर्षभौ । ददृशाते यथा राहोरास्यान्मुक्तौ प्रभाकरौ ॥

tāv atītya rathānīkaṁ vimuktau puruṣarṣabhau । dadr̥śāte yathā rāhor āsyān muktau prabhākarau ॥

मत्स्याविव महाजालं विदार्य विगतज्वरौ । तथा कृष्णावदृश्येतां सेनाजालं विदार्य तत् ॥

matsyāv iva mahājālaṁ vidārya vigatajvarau । tathā kr̥ṣṇāv adr̥śyetāṁ senājālaṁ vidārya tat ॥

विमुक्तौ शस्त्रसंबाधाद्द्रोणानीकात्सुदुर्भिदात् । अदृश्येतां महात्मानौ कालसूर्याविवोदितौ ॥

vimuktau śastrasaṁbādhād droṇānīkāt sudurbhidāt । adr̥śyetāṁ mahātmānau kālasūryāv ivoditau ॥

अस्त्रसंबाधनिर्मुक्तौ विमुक्तौ शस्त्रसंकटात् । अदृश्येतां महात्मानौ शत्रुसंबाधकारिणौ ॥

astrasaṁbādhanirmuktau vimuktau śastrasaṁkaṭāt । adr̥śyetāṁ mahātmānau śatrusaṁbādhakāriṇau ॥

विमुक्तौ ज्वलनस्पर्शान्मकरास्याज्झषाविव । व्यक्षोभयेतां सेनां तौ समुद्रं मकराविव ॥

vimuktau jvalanasparśān makarāsyāj jhaṣāv iva । vyakṣobhayetāṁ senāṁ tau samudraṁ makarāv iva ॥

तावकास्तव पुत्राश्च द्रोणानीकस्थयोस्तयोः । नैतौ तरिष्यतो द्रोणमिति चक्रुस्तदा मतिम् ॥

tāvakās tava putrāś ca droṇānīkasthayos tayoḥ । naitau tariṣyato droṇam iti cakrus tadā matim ॥

तौ तु दृष्ट्वा व्यतिक्रान्तौ द्रोणानीकं महाद्युती । नाशशंसुर्महाराज सिन्धुराजस्य जीवितम् ॥

tau tu dr̥ṣṭvā vyatikrāntau droṇānīkaṁ mahādyutī । nāśaśaṁsur mahārāja sindhurājasya jīvitam ॥

आशा बलवती राजन्पुत्राणामभवत्तव । द्रोणहार्दिक्ययोः कृष्णौ न मोक्ष्येते इति प्रभो ॥

āśā balavatī rājan putrāṇām abhavat tava । droṇahārdikyayoḥ kr̥ṣṇau na mokṣyete iti prabho ॥

तामाशां विफलां कृत्वा निस्तीर्णौ तौ परंतपौ । द्रोणानीकं महाराज भोजानीकं च दुस्तरम् ॥

tām āśāṁ viphalāṁ kr̥tvā nistīrṇau tau paraṁtapau । droṇānīkaṁ mahārāja bhojānīkaṁ ca dustaram ॥

अथ दृष्ट्वा व्यतिक्रान्तौ ज्वलिताविव पावकौ । निराशाः सिन्धुराजस्य जीवितं नाशशंसिरे ॥

atha dr̥ṣṭvā vyatikrāntau jvalitāv iva pāvakau । nirāśāḥ sindhurājasya jīvitaṁ nāśaśaṁsire ॥

मिथश्च समभाषेतामभीतौ भयवर्धनौ । जयद्रथवधे वाचस्तास्ताः कृष्णधनंजयौ ॥

mithaś ca samabhāṣetām abhītau bhayavardhanau । jayadrathavadhe vācas tās tāḥ kr̥ṣṇadhanaṁjayau ॥

असौ मध्ये कृतः षड्भिर्धार्तराष्ट्रैर्महारथैः । चक्षुर्विषयसंप्राप्तो न नौ मोक्ष्यति सैन्धवः ॥

asau madhye kr̥taḥ ṣaḍbhir dhārtarāṣṭrair mahārathaiḥ । cakṣurviṣayasaṁprāpto na nau mokṣyati saindhavaḥ ॥

यद्यस्य समरे गोप्ता शक्रो देवगणैः सह । तथाप्येनं हनिष्याव इति कृष्णावभाषताम् ॥

yady asya samare goptā śakro devagaṇaiḥ saha । tathāpy enaṁ haniṣyāva iti kr̥ṣṇāv abhāṣatām ॥

इति कृष्णौ महाबाहू मिथः कथयतां तदा । सिन्धुराजमवेक्षन्तौ तत्पुत्रास्तव शुश्रुवुः ॥

iti kr̥ṣṇau mahābāhū mithaḥ kathayatāṁ tadā । sindhurājam avekṣantau tat putrās tava śuśruvuḥ ॥

अतीत्य मरुधन्वेव प्रयान्तौ तृषितौ गजौ । पीत्वा वारि समाश्वस्तौ तथैवास्तामरिंदमौ ॥

atītya marudhanveva prayāntau tr̥ṣitau gajau । pītvā vāri samāśvastau tathaivāstām ariṁdamau ॥

व्याघ्रसिंहगजाकीर्णानतिक्रम्येव पर्वतान् । अदृश्येतां महाबाहू यथा मृत्युजरातिगौ ॥

vyāghrasiṁhagajākīrṇān atikramyeva parvatān । adr̥śyetāṁ mahābāhū yathā mr̥tyujarātigau ॥

तथा हि मुखवर्णोऽयमनयोरिति मेनिरे । तावका दृश्य मुक्तौ तौ विक्रोशन्ति स्म सर्वतः ॥

tathā hi mukhavarṇo ’yam anayor iti menire । tāvakā dr̥śya muktau tau vikrośanti sma sarvataḥ ॥

द्रोणादाशीविषाकाराज्ज्वलितादिव पावकात् । अन्येभ्यः पार्थिवेभ्यश्च भास्वन्ताविव भास्करौ ॥

droṇād āśīviṣākārāj jvalitād iva pāvakāt । anyebhyaḥ pārthivebhyaś ca bhāsvantāv iva bhāskarau ॥

तौ मुक्तौ सागरप्रख्याद्द्रोणानीकादरिंदमौ । अदृश्येतां मुदा युक्तौ समुत्तीर्यार्णवं यथा ॥

tau muktau sāgaraprakhyād droṇānīkād ariṁdamau । adr̥śyetāṁ mudā yuktau samuttīryārṇavaṁ yathā ॥

शस्त्रौघान्महतो मुक्तौ द्रोणहार्दिक्यरक्षितान् । रोचमानावदृश्येतामिन्द्राग्न्योः सदृशौ रणे ॥

śastraughān mahato muktau droṇahārdikyarakṣitān । rocamānāv adr̥śyetām indrāgnyoḥ sadr̥śau raṇe ॥

उद्भिन्नरुधिरौ कृष्णौ भारद्वाजस्य सायकैः । शितैश्चितौ व्यरोचेतां कर्णिकारैरिवाचलौ ॥

udbhinnarudhirau kr̥ṣṇau bhāradvājasya sāyakaiḥ । śitaiś citau vyarocetāṁ karṇikārair ivācalau ॥

द्रोणग्राहह्रदान्मुक्तौ शक्त्याशीविषसंकटात् । अयःशरोग्रमकरात्क्षत्रियप्रवराम्भसः ॥

droṇagrāhahradān muktau śaktyāśīviṣasaṁkaṭāt । ayaḥśarogramakarāt kṣatriyapravarāmbhasaḥ ॥

ज्याघोषतलनिर्ह्रादाद्गदानिस्त्रिंशविद्युतः । द्रोणास्त्रमेघान्निर्मुक्तौ सूर्येन्दू तिमिरादिव ॥

jyāghoṣatalanirhrādād gadānistriṁśavidyutaḥ । droṇāstrameghān nirmuktau sūryendū timirād iva ॥

बाहुभ्यामिव संतीर्णौ सिन्धुषष्ठाः समुद्रगाः । तपान्ते सरितः पूर्णा महाग्राहसमाकुलाः ॥

bāhubhyām iva saṁtīrṇau sindhuṣaṣṭhāḥ samudragāḥ । tapānte saritaḥ pūrṇā mahāgrāhasamākulāḥ ॥

इति कृष्णौ महेष्वासौ यशसा लोकविश्रुतौ । सर्वभूतान्यमन्यन्त द्रोणास्त्रबलविस्मयात् ॥

iti kr̥ṣṇau maheṣvāsau yaśasā lokaviśrutau । sarvabhūtāny amanyanta droṇāstrabalavismayāt ॥

जयद्रथं समीपस्थमवेक्षन्तौ जिघांसया । रुरुं निपाने लिप्सन्तौ व्याघ्रवत्तावतिष्ठताम् ॥

jayadrathaṁ samīpastham avekṣantau jighāṁsayā । ruruṁ nipāne lipsantau vyāghravat tāv atiṣṭhatām ॥

यथा हि मुखवर्णोऽयमनयोरिति मेनिरे । तव योधा महाराज हतमेव जयद्रथम् ॥

yathā hi mukhavarṇo ’yam anayor iti menire । tava yodhā mahārāja hatam eva jayadratham ॥

लोहिताक्षौ महाबाहू संयत्तौ कृष्णपाण्डवौ । सिन्धुराजमभिप्रेक्ष्य हृष्टौ व्यनदतां मुहुः ॥

lohitākṣau mahābāhū saṁyattau kr̥ṣṇapāṇḍavau । sindhurājam abhiprekṣya hr̥ṣṭau vyanadatāṁ muhuḥ ॥

शौरेरभीशुहस्तस्य पार्थस्य च धनुष्मतः । तयोरासीत्प्रतिभ्राजः सूर्यपावकयोरिव ॥

śaurer abhīśuhastasya pārthasya ca dhanuṣmataḥ । tayor āsīt pratibhrājaḥ sūryapāvakayor iva ॥

हर्ष एव तयोरासीद्द्रोणानीकप्रमुक्तयोः । समीपे सैन्धवं दृष्ट्वा श्येनयोरामिषं यथा ॥

harṣa eva tayor āsīd droṇānīkapramuktayoḥ । samīpe saindhavaṁ dr̥ṣṭvā śyenayor āmiṣaṁ yathā ॥

तौ तु सैन्धवमालोक्य वर्तमानमिवान्तिके । सहसा पेततुः क्रुद्धौ क्षिप्रं श्येनाविवामिषे ॥

tau tu saindhavam ālokya vartamānam ivāntike । sahasā petatuḥ kruddhau kṣipraṁ śyenāv ivāmiṣe ॥

तौ तु दृष्ट्वा व्यतिक्रान्तौ हृषीकेशधनंजयौ । सिन्धुराजस्य रक्षार्थं पराक्रान्तः सुतस्तव ॥

tau tu dr̥ṣṭvā vyatikrāntau hr̥ṣīkeśadhanaṁjayau । sindhurājasya rakṣārthaṁ parākrāntaḥ sutas tava ॥

द्रोणेनाबद्धकवचो राजा दुर्योधनस्तदा । ययावेकरथेनाजौ हयसंस्कारवित्प्रभो ॥

droṇenābaddhakavaco rājā duryodhanas tadā । yayāv ekarathenājau hayasaṁskāravit prabho ॥

कृष्णपार्थौ महेष्वासौ व्यतिक्रम्याथ ते सुतः । अग्रतः पुण्डरीकाक्षं प्रतीयाय नराधिप ॥

kr̥ṣṇapārthau maheṣvāsau vyatikramyātha te sutaḥ । agrataḥ puṇḍarīkākṣaṁ pratīyāya narādhipa ॥

ततः सर्वेषु सैन्येषु वादित्राणि प्रहृष्टवत् । प्रावाद्यन्समतिक्रान्ते तव पुत्रे धनंजयम् ॥

tataḥ sarveṣu sainyeṣu vāditrāṇi prahr̥ṣṭavat । prāvādyan samatikrānte tava putre dhanaṁjayam ॥

सिंहनादरवाश्चासञ्शङ्खदुन्दुभिमिश्रिताः । दृष्ट्वा दुर्योधनं तत्र कृष्णयोः प्रमुखे स्थितम् ॥

siṁhanādaravāś cāsañ śaṅkhadundubhimiśritāḥ । dr̥ṣṭvā duryodhanaṁ tatra kr̥ṣṇayoḥ pramukhe sthitam ॥

ये च ते सिन्धुराजस्य गोप्तारः पावकोपमाः । ते प्रहृष्यन्त समरे दृष्ट्वा पुत्रं तवाभिभो ॥

ye ca te sindhurājasya goptāraḥ pāvakopamāḥ । te prahr̥ṣyanta samare dr̥ṣṭvā putraṁ tavābhibho ॥

दृष्ट्वा दुर्योधनं कृष्णस्त्वतिक्रान्तं सहानुगम् । अब्रवीदर्जुनं राजन्प्राप्तकालमिदं वचः ॥

dr̥ṣṭvā duryodhanaṁ kr̥ṣṇas tv atikrāntaṁ sahānugam । abravīd arjunaṁ rājan prāptakālam idaṁ vacaḥ ॥