Adhyāya 68

संजय उवाच । हते सुदक्षिणे राजन्वीरे चैव श्रुतायुधे । जवेनाभ्यद्रवन्पार्थं कुपिताः सैनिकास्तव ॥

saṁjaya uvāca । hate sudakṣiṇe rājan vīre caiva śrutāyudhe । javenābhyadravan pārthaṁ kupitāḥ sainikās tava ॥

अभीषाहाः शूरसेनाः शिबयोऽथ वसातयः । अभ्यवर्षंस्ततो राजञ्शरवर्षैर्धनंजयम् ॥

abhīṣāhāḥ śūrasenāḥ śibayo ’tha vasātayaḥ । abhyavarṣaṁs tato rājañ śaravarṣair dhanaṁjayam ॥

तेषां षष्टिशतानार्यान्प्रामथ्नात्पाण्डवः शरैः । ते स्म भीताः पलायन्त व्याघ्रात्क्षुद्रमृगा इव ॥

teṣāṁ ṣaṣṭiśatānāryān prāmathnāt pāṇḍavaḥ śaraiḥ । te sma bhītāḥ palāyanta vyāghrāt kṣudramr̥gā iva ॥

ते निवृत्य पुनः पार्थं सर्वतः पर्यवारयन् । रणे सपत्नान्निघ्नन्तं जिगीषन्तṃ परान्युधि ॥

te nivr̥tya punaḥ pārthaṁ sarvataḥ paryavārayan । raṇe sapatnān nighnantaṁ jigīṣantaṃ parān yudhi ॥

तेषामापततां तूर्णं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः । शिरांसि पातयामास बाहूंश्चैव धनंजयः ॥

teṣām āpatatāṁ tūrṇaṁ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ । śirāṁsi pātayām āsa bāhūṁś caiva dhanaṁjayaḥ ॥

शिरोभिः पतितैस्तत्र भूमिरासीन्निरन्तरा । अभ्रच्छायेव चैवासीद्ध्वाङ्क्षगृध्रवडैर्युधि ॥

śirobhiḥ patitais tatra bhūmir āsīn nirantarā । abhracchāyeva caivāsīd dhvāṅkṣagr̥dhravaḍairyudhi ॥

तेषु तूत्साद्यमानेषु क्रोधामर्षसमन्वितौ । श्रुतायुश्चाच्युतायुश्च धनंजयमयुध्यताम् ॥

teṣu tūtsādyamāneṣu krodhāmarṣasamanvitau । śrutāyuś cācyutāyuś ca dhanaṁjayam ayudhyatām ॥

बलिनौ स्पर्धिनौ वीरौ कुलजौ बाहुशालिनौ । तावेनं शरवर्षाणि सव्यदक्षिणमस्यताम् ॥

balinau spardhinau vīrau kulajau bāhuśālinau । tāv enaṁ śaravarṣāṇi savyadakṣiṇam asyatām ॥

त्वरायुक्तौ महाराज प्रार्थयानौ महद्यशः । अर्जुनस्य वधप्रेप्सू पुत्रार्थे तव धन्विनौ ॥

tvarāyuktau mahārāja prārthayānau mahad yaśaḥ । arjunasya vadhaprepsū putrārthe tava dhanvinau ॥

तावर्जुनं सहस्रेण पत्रिणां नतपर्वणाम् । पूरयामासतुः क्रुद्धौ तडागं जलदौ यथा ॥

tāv arjunaṁ sahasreṇa patriṇāṁ nataparvaṇām । pūrayām āsatuḥ kruddhau taḍāgaṁ jaladau yathā ॥

श्रुतायुश्च ततः क्रुद्धस्तोमरेण धनंजयम् । आजघान रथश्रेष्ठः पीतेन निशितेन च ॥

śrutāyuś ca tataḥ kruddhas tomareṇa dhanaṁjayam । ājaghāna rathaśreṣṭhaḥ pītena niśitena ca ॥

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः । आजगाम परं मोहं मोहयन्केशवं रणे ॥

so ’tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ । ājagāma paraṁ mohaṁ mohayan keśavaṁ raṇe ॥

एतस्मिन्नेव काले तु सोऽच्युतायुर्महारथः । शूलेन भृशतीक्ष्णेन ताडयामास पाण्डवम् ॥

etasminn eva kāle tu so ’cyutāyur mahārathaḥ । śūlena bhr̥śatīkṣṇena tāḍayām āsa pāṇḍavam ॥

क्षते क्षारं स हि ददौ पाण्डवस्य महात्मनः । पार्थोऽपि भृशसंविद्धो ध्वजयष्टिं समाश्रितः ॥

kṣate kṣāraṁ sa hi dadau pāṇḍavasya mahātmanaḥ । pārtho ’pi bhr̥śasaṁviddho dhvajayaṣṭiṁ samāśritaḥ ॥

ततः सर्वस्य सैन्यस्य तावकस्य विशां पते । सिंहनादो महानासीद्धतं मत्वा धनंजयम् ॥

tataḥ sarvasya sainyasya tāvakasya viśāṁ pate । siṁhanādo mahān āsīd dhataṁ matvā dhanaṁjayam ॥

कृष्णश्च भृशसंतप्तो दृष्ट्वा पार्थं विचेतसम् । आश्वासयत्सुहृद्याभिर्वाग्भिस्तत्र धनंजयम् ॥

kr̥ṣṇaś ca bhr̥śasaṁtapto dr̥ṣṭvā pārthaṁ vicetasam । āśvāsayat suhr̥dyābhir vāgbhis tatra dhanaṁjayam ॥

ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठौ लब्धलक्षौ धनंजयम् । वासुदेवं च वार्ष्णेयं शरवर्षैः समन्ततः ॥

tatas tau rathināṁ śreṣṭhau labdhalakṣau dhanaṁjayam । vāsudevaṁ ca vārṣṇeyaṁ śaravarṣaiḥ samantataḥ ॥

सचक्रकूबररथं साश्वध्वजपताकिनम् । अदृश्यं चक्रतुर्युद्धे तदद्भुतमिवाभवत् ॥

sacakrakūbararathaṁ sāśvadhvajapatākinam । adr̥śyaṁ cakratur yuddhe tad adbhutam ivābhavat ॥

प्रत्याश्वस्तस्तु बीभत्सुः शनकैरिव भारत । प्रेतराजपुरं प्राप्य पुनः प्रत्यागतो यथा ॥

pratyāśvastas tu bībhatsuḥ śanakair iva bhārata । pretarājapuraṁ prāpya punaḥ pratyāgato yathā ॥

संछन्नं शरजालेन रथं दृष्ट्वा सकेशवम् । शत्रू चाभिमुखौ दृष्ट्वा दीप्यमानाविवानलौ ॥

saṁchannaṁ śarajālena rathaṁ dr̥ṣṭvā sakeśavam । śatrū cābhimukhau dr̥ṣṭvā dīpyamānāv ivānalau ॥

प्रादुश्चक्रे ततः पार्थः शाक्रमस्त्रं महारथः । तस्मादासन्सहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ॥

prāduścakre tataḥ pārthaḥ śākram astraṁ mahārathaḥ । tasmād āsan sahasrāṇi śarāṇāṁ nataparvaṇām ॥

ते जघ्नुस्तौ महेष्वासौ ताभ्यां सृष्टांश्च सायकान् । विचेरुराकाशगताः पार्थबाणविदारिताः ॥

te jaghnus tau maheṣvāsau tābhyāṁ sr̥ṣṭāṁś ca sāyakān । vicerur ākāśagatāḥ pārthabāṇavidāritāḥ ॥

प्रतिहत्य शरांस्तूर्णं शरवेगेन पाण्डवः । प्रतस्थे तत्र तत्रैव योधयन्वै महारथान् ॥

pratihatya śarāṁs tūrṇaṁ śaravegena pāṇḍavaḥ । pratasthe tatra tatraiva yodhayan vai mahārathān ॥

तौ च फल्गुनबाणौघैर्विबाहुशिरसौ कृतौ । वसुधामन्वपद्येतां वातनुन्नाविव द्रुमौ ॥

tau ca phalgunabāṇaughair vibāhuśirasau kr̥tau । vasudhām anvapadyetāṁ vātanunnāv iva drumau ॥

श्रुतायुषश्च निधनं वधश्चैवाच्युतायुषः । लोकविस्मापनमभूत्समुद्रस्येव शोषणम् ॥

śrutāyuṣaś ca nidhanaṁ vadhaś caivācyutāyuṣaḥ । lokavismāpanam abhūt samudrasyeva śoṣaṇam ॥

तयोः पदानुगान्हत्वा पुनः पञ्चशतान्रथान् । अभ्यगाद्भारतीं सेनां निघ्नन्पार्थो वरान्वरान् ॥

tayoḥ padānugān hatvā punaḥ pañcaśatān rathān । abhyagād bhāratīṁ senāṁ nighnan pārtho varān varān ॥

श्रुतायुषं च निहतं प्रेक्ष्य चैवाच्युतायुषम् । अयुतायुश्च संक्रुद्धो दीर्घायुश्चैव भारत ॥

śrutāyuṣaṁ ca nihataṁ prekṣya caivācyutāyuṣam । ayutāyuś ca saṁkruddho dīrghāyuś caiva bhārata ॥

पुत्रौ तयोर्नरश्रेष्ठौ कौन्तेयं प्रतिजग्मतुः । किरन्तौ विविधान्बाणान्पितृव्यसनकर्शितौ ॥

putrau tayor naraśreṣṭhau kaunteyaṁ pratijagmatuḥ । kirantau vividhān bāṇān pitr̥vyasanakarśitau ॥

तावर्जुनो मुहूर्तेन शरैः संनतपर्वभिः । प्रेषयत्परमक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति ॥

tāv arjuno muhūrtena śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । preṣayat paramakruddho yamasya sadanaṁ prati ॥

लोडयन्तमनीकानि द्विपं पद्मसरो यथा । नाशक्नुवन्वारयितुं पार्थं क्षत्रियपुंगवाः ॥

loḍayantam anīkāni dvipaṁ padmasaro yathā । nāśaknuvan vārayituṁ pārthaṁ kṣatriyapuṁgavāḥ ॥

अङ्गास्तु गजवारेण पाण्डवं पर्यवारयन् । क्रुद्धाः सहस्रशो राजञ्शिक्षिता हस्तिसादिनः ॥

aṅgās tu gajavāreṇa pāṇḍavaṁ paryavārayan । kruddhāḥ sahasraśo rājañ śikṣitā hastisādinaḥ ॥

दुर्योधनसमादिष्टाः कुञ्जरैः पर्वतोपमैः । प्राच्याश्च दाक्षिणात्याश्च कलिङ्गप्रमुखा नृपाः ॥

duryodhanasamādiṣṭāḥ kuñjaraiḥ parvatopamaiḥ । prācyāś ca dākṣiṇātyāś ca kaliṅgapramukhā nr̥pāḥ ॥

तेषामापततां शीघ्रं गाण्डीवप्रेषितैः शरैः । निचकर्त शिरांस्युग्रौ बाहूनपि सुभूषणान् ॥

teṣām āpatatāṁ śīghraṁ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ । nicakarta śirāṁsy ugrau bāhūn api subhūṣaṇān ॥

तैः शिरोभिर्मही कीर्णा बाहुभिश्च सहाङ्गदैः । बभौ कनकपाषाणा भुजगैरिव संवृता ॥

taiḥ śirobhir mahī kīrṇā bāhubhiś ca sahāṅgadaiḥ । babhau kanakapāṣāṇā bhujagair iva saṁvr̥tā ॥

बाहवो विशिखैश्छिन्नाः शिरांस्युन्मथितानि च । च्यवमानान्यदृश्यन्त द्रुमेभ्य इव पक्षिणः ॥

bāhavo viśikhaiś chinnāḥ śirāṁsy unmathitāni ca । cyavamānāny adr̥śyanta drumebhya iva pakṣiṇaḥ ॥

शरैः सहस्रशो विद्धा द्विपाः प्रस्रुतशोणिताः । व्यदृश्यन्ताद्रयः काले गैरिकाम्बुस्रवा इव ॥

śaraiḥ sahasraśo viddhā dvipāḥ prasrutaśoṇitāḥ । vyadr̥śyantādrayaḥ kāle gairikāmbusravā iva ॥

निहताः शेरते स्मान्ये बीभत्सोर्निशितैः शरैः । गजपृष्ठगता म्लेच्छा नानाविकृतदर्शनाः ॥

nihatāḥ śerate smānye bībhatsor niśitaiḥ śaraiḥ । gajapr̥ṣṭhagatā mlecchā nānāvikr̥tadarśanāḥ ॥

नानावेषधरा राजन्नानाशस्त्रौघसंवृताः । रुधिरेणानुलिप्ताङ्गा भान्ति चित्रैः शरैर्हताः ॥

nānāveṣadharā rājan nānāśastraughasaṁvr̥tāḥ । rudhireṇānuliptāṅgā bhānti citraiḥ śarair hatāḥ ॥

शोणितं निर्वमन्ति स्म द्विपाः पार्थशराहताः । सहस्रशश्छिन्नगात्राः सारोहाः सपदानुगाः ॥

śoṇitaṁ nirvamanti sma dvipāḥ pārthaśarāhatāḥ । sahasraśaś chinnagātrāḥ sārohāḥ sapadānugāḥ ॥

चुक्रुशुश्च निपेतुश्च बभ्रमुश्चापरे दिशः । भृशं त्रस्ताश्च बहुधा स्वानेन ममृदुर्गजाः । सान्तरायुधिका मत्ता द्विपास्तीक्ष्णविषोपमाः ॥

cukruśuś ca nipetuś ca babhramuś cāpare diśaḥ । bhr̥śaṁ trastāś ca bahudhā svānena mamr̥dur gajāḥ । sāntarāyudhikā mattā dvipās tīkṣṇaviṣopamāḥ ॥

विदन्त्यसुरमायां ये सुघोरा घोरचक्षुषः । यवनाः पारदाश्चैव शकाश्च सुनिकैः सह ॥

vidanty asuramāyāṁ ye sughorā ghoracakṣuṣaḥ । yavanāḥ pāradāś caiva śakāś ca sunikaiḥ saha ॥

गोयोनिप्रभवा म्लेच्छाः कालकल्पाः प्रहारिणः । दार्वाभिसारा दरदाः पुण्ड्राश्च सह बाह्लिकैः ॥

goyoniprabhavā mlecchāḥ kālakalpāḥ prahāriṇaḥ । dārvābhisārā daradāḥ puṇḍrāś ca saha bāhlikaiḥ ॥

न ते स्म शक्याः संख्यातुं व्राताः शतसहस्रशः । वृष्टिस्तथाविधा ह्यासीच्छलभानामिवायतिः ॥

na te sma śakyāḥ saṁkhyātuṁ vrātāḥ śatasahasraśaḥ । vr̥ṣṭis tathāvidhā hy āsīc chalabhānām ivāyatiḥ ॥

अभ्रच्छायामिव शरैः सैन्ये कृत्वा धनंजयः । मुण्डार्धमुण्डजटिलानशुचीञ्जटिलाननान् । म्लेच्छानशातयत्सर्वान्समेतानस्त्रमायया ॥

abhracchāyām iva śaraiḥ sainye kr̥tvā dhanaṁjayaḥ । muṇḍārdhamuṇḍajaṭilān aśucīñ jaṭilānanān । mlecchān aśātayat sarvān sametān astramāyayā ॥

शरैश्च शतशो विद्धास्ते संघाः संघचारिणः । प्राद्रवन्त रणे भीता गिरिगह्वरवासिनः ॥

śaraiś ca śataśo viddhās te saṁghāḥ saṁghacāriṇaḥ । prādravanta raṇe bhītā girigahvaravāsinaḥ ॥

गजाश्वसादिम्लेच्छानां पतितानां शतैः शरैः । वडाः कङ्का वृका भूमावपिबन्रुधिरं मुदा ॥

gajāśvasādimlecchānāṁ patitānāṁ śataiḥ śaraiḥ । vaḍāḥ kaṅkā vr̥kā bhūmāv apiban rudhiraṁ mudā ॥

पत्त्यश्वरथनागैश्च प्रच्छन्नकृतसंक्रमाम् । शरवर्षप्लवां घोरां केशशैवलशाड्वलाम् । प्रावर्तयन्नदीमुग्रां शोणितौघतरङ्गिणीम् ॥

pattyaśvarathanāgaiś ca pracchannakr̥tasaṁkramām । śaravarṣaplavāṁ ghorāṁ keśaśaivalaśāḍvalām । prāvartayan nadīm ugrāṁ śoṇitaughataraṅgiṇīm ॥

शिरस्त्राणक्षुद्रमत्स्यां युगान्ते कालसंभृताम् । अकरोद्गजसंबाधां नदीमुत्तरशोणिताम् । देहेभ्यो राजपुत्राणां नागाश्वरथसादिनाम् ॥

śirastrāṇakṣudramatsyāṁ yugānte kālasaṁbhr̥tām । akarod gajasaṁbādhāṁ nadīm uttaraśoṇitām । dehebhyo rājaputrāṇāṁ nāgāśvarathasādinām ॥

यथा स्थलं च निम्नं च न स्याद्वर्षति वासवे । तथासीत्पृथिवी सर्वा शोणितेन परिप्लुता ॥

yathā sthalaṁ ca nimnaṁ ca na syād varṣati vāsave । tathāsīt pr̥thivī sarvā śoṇitena pariplutā ॥

षट्सहस्रान्वरान्वीरान्पुनर्दशशतान्वरान् । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः ॥

ṣaṭsahasrān varān vīrān punar daśaśatān varān । prāhiṇon mr̥tyulokāya kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ ॥

शरैः सहस्रशो विद्धा विधिवत्कल्पिता द्विपाः । शेरते भूमिमासाद्य शैला वज्रहता इव ॥

śaraiḥ sahasraśo viddhā vidhivat kalpitā dvipāḥ । śerate bhūmim āsādya śailā vajrahatā iva ॥

स वाजिरथमातङ्गान्निघ्नन्व्यचरदर्जुनः । प्रभिन्न इव मातङ्गो मृद्नन्नडवनं यथा ॥

sa vājirathamātaṅgān nighnan vyacarad arjunaḥ । prabhinna iva mātaṅgo mr̥dnan naḍavanaṁ yathā ॥

भूरिद्रुमलतागुल्मं शुष्केन्धनतृणोलपम् । निर्दहेदनलोऽरण्यं यथा वायुसमीरितः ॥

bhūridrumalatāgulmaṁ śuṣkendhanatr̥ṇolapam । nirdahed analo ’raṇyaṁ yathā vāyusamīritaḥ ॥

सैन्यारण्यं तव तथा कृष्णानिलसमीरितः । शरार्चिरदहत्क्रुद्धः पाण्डवाग्निर्धनंजयः ॥

sainyāraṇyaṁ tava tathā kr̥ṣṇānilasamīritaḥ । śarārcir adahat kruddhaḥ pāṇḍavāgnir dhanaṁjayaḥ ॥

शून्यान्कुर्वन्रथोपस्थान्मानवैः संस्तरन्महीम् । प्रानृत्यदिव संबाधे चापहस्तो धनंजयः ॥

śūnyān kurvan rathopasthān mānavaiḥ saṁstaran mahīm । prānr̥tyad iva saṁbādhe cāpahasto dhanaṁjayaḥ ॥

वज्रकल्पैः शरैर्भूमिं कुर्वन्नुत्तरशोणिताम् । प्राविशद्भारतीं सेनां संक्रुद्धो वै धनंजयः । तं श्रुतायुस्तथाम्बष्ठो व्रजमानं न्यवारयत् ॥

vajrakalpaiḥ śarair bhūmiṁ kurvann uttaraśoṇitām । prāviśad bhāratīṁ senāṁ saṁkruddho vai dhanaṁjayaḥ । taṁ śrutāyus tathāmbaṣṭho vrajamānaṁ nyavārayat ॥

तस्यार्जुनः शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कपत्रपरिच्छदैः । न्यपातयद्धयाञ्शीघ्रं यतमानस्य मारिष । धनुश्चास्यापरैश्छित्त्वा शरैः पार्थो विचक्रमे ॥

tasyārjunaḥ śarais tīkṣṇaiḥ kaṅkapatraparicchadaiḥ । nyapātayad dhayāñ śīghraṁ yatamānasya māriṣa । dhanuś cāsyāparaiś chittvā śaraiḥ pārtho vicakrame ॥

अम्बष्ठस्तु गदां गृह्य क्रोधपर्याकुलेक्षणः । आससाद रणे पार्थं केशवं च महारथम् ॥

ambaṣṭhas tu gadāṁ gr̥hya krodhaparyākulekṣaṇaḥ । āsasāda raṇe pārthaṁ keśavaṁ ca mahāratham ॥

ततः स प्रहसन्वीरो गदामुद्यम्य भारत । रथमावार्य गदया केशवं समताडयत् ॥

tataḥ sa prahasan vīro gadām udyamya bhārata । ratham āvārya gadayā keśavaṁ samatāḍayat ॥

गदया ताडितं दृष्ट्वा केशवं परवीरहा । अर्जुनो भृशसंक्रुद्धः सोऽम्बष्ठं प्रति भारत ॥

gadayā tāḍitaṁ dr̥ṣṭvā keśavaṁ paravīrahā । arjuno bhr̥śasaṁkruddhaḥ so ’mbaṣṭhaṁ prati bhārata ॥

ततः शरैर्हेमपुङ्खैः सगदं रथिनां वरम् । छादयामास समरे मेघः सूर्यमिवोदितम् ॥

tataḥ śarair hemapuṅkhaiḥ sagadaṁ rathināṁ varam । chādayām āsa samare meghaḥ sūryam ivoditam ॥

ततोऽपरैः शरैश्चापि गदां तस्य महात्मनः । अचूर्णयत्तदा पार्थस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tato ’paraiḥ śaraiś cāpi gadāṁ tasya mahātmanaḥ । acūrṇayat tadā pārthas tad adbhutam ivābhavat ॥

अथ तां पतितां दृष्ट्वा गृह्यान्यां महतीं गदाम् । अर्जुनं वासुदेवं च पुनः पुनरताडयत् ॥

atha tāṁ patitāṁ dr̥ṣṭvā gr̥hyānyāṁ mahatīṁ gadām । arjunaṁ vāsudevaṁ ca punaḥ punar atāḍayat ॥

तस्यार्जुनः क्षुरप्राभ्यां सगदावुद्यतौ भुजौ । चिच्छेदेन्द्रध्वजाकारौ शिरश्चान्येन पत्रिणा ॥

tasyārjunaḥ kṣuraprābhyāṁ sagadāv udyatau bhujau । cicchedendradhvajākārau śiraś cānyena patriṇā ॥

स पपात हतो राजन्वसुधामनुनादयन् । इन्द्रध्वज इवोत्सृष्टो यन्त्रनिर्मुक्तबन्धनः ॥

sa papāta hato rājan vasudhām anunādayan । indradhvaja ivotsr̥ṣṭo yantranirmuktabandhanaḥ ॥

रथानीकावगाढश्च वारणाश्वशतैर्वृतः । सोऽदृश्यत तदा पार्थो घनैः सूर्य इवावृतः ॥

rathānīkāvagāḍhaś ca vāraṇāśvaśatair vr̥taḥ । so ’dr̥śyata tadā pārtho ghanaiḥ sūrya ivāvr̥taḥ ॥