Adhyāya 61

धृतराष्ट्र उवाच । श्वोभूते किमकार्षुस्ते दुःखशोकसमन्विताः । अभिमन्यौ हते तत्र के वायुध्यन्त मामकाः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । śvobhūte kim akārṣus te duḥkhaśokasamanvitāḥ । abhimanyau hate tatra ke vāyudhyanta māmakāḥ ॥

जानन्तस्तस्य कर्माणि कुरवः सव्यसाचिनः । कथं तत्किल्बिषं कृत्वा निर्भया ब्रूहि मामकाः ॥

jānantas tasya karmāṇi kuravaḥ savyasācinaḥ । kathaṁ tat kilbiṣaṁ kr̥tvā nirbhayā brūhi māmakāḥ ॥

पुत्रशोकाभिसंतप्तं क्रुद्धं मृत्युमिवान्तकम् । आयान्तं पुरुषव्याघ्रं कथं ददृशुराहवे ॥

putraśokābhisaṁtaptaṁ kruddhaṁ mr̥tyum ivāntakam । āyāntaṁ puruṣavyāghraṁ kathaṁ dadr̥śur āhave ॥

कपिराजध्वजं संख्ये विधुन्वानं महद्धनुः । दृष्ट्वा पुत्रपरिद्यूनं किमकुर्वन्त मामकाः ॥

kapirājadhvajaṁ saṁkhye vidhunvānaṁ mahad dhanuḥ । dr̥ṣṭvā putraparidyūnaṁ kim akurvanta māmakāḥ ॥

किं नु संजय संग्रामे वृत्तं दुर्योधनं प्रति । परिदेवो महानत्र श्रुतो मे नाभिनन्दनम् ॥

kiṁ nu saṁjaya saṁgrāme vr̥ttaṁ duryodhanaṁ prati । paridevo mahān atra śruto me nābhinandanam ॥

बभूवुर्ये मनोग्राह्याः शब्दाः श्रुतिसुखावहाः । न श्रूयन्तेऽद्य ते सर्वे सैन्धवस्य निवेशने ॥

babhūvur ye manogrāhyāḥ śabdāḥ śrutisukhāvahāḥ । na śrūyante ’dya te sarve saindhavasya niveśane ॥

स्तुवतां नाद्य श्रूयन्ते पुत्राणां शिबिरे मम । सूतमागधसंघानां नर्तकानां च सर्वशः ॥

stuvatāṁ nādya śrūyante putrāṇāṁ śibire mama । sūtamāgadhasaṁghānāṁ nartakānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

शब्देन नादिताभीक्ष्णमभवद्यत्र मे श्रुतिः । दीनानामद्य तं शब्दं न शृणोमि समीरितम् ॥

śabdena nāditābhīkṣṇam abhavad yatra me śrutiḥ । dīnānām adya taṁ śabdaṁ na śr̥ṇomi samīritam ॥

निवेशने सत्यधृतेः सोमदत्तस्य संजय । आसीनोऽहं पुरा तात शब्दमश्रौषमुत्तमम् ॥

niveśane satyadhr̥teḥ somadattasya saṁjaya । āsīno ’haṁ purā tāta śabdam aśrauṣam uttamam ॥

तदद्य हीनपुण्योऽहमार्तस्वरनिनादितम् । निवेशनं हतोत्साहं पुत्राणां मम लक्षये ॥

tad adya hīnapuṇyo ’ham ārtasvaranināditam । niveśanaṁ hatotsāhaṁ putrāṇāṁ mama lakṣaye ॥

विविंशतेर्दुर्मुखस्य चित्रसेनविकर्णयोः । अन्येषां च सुतानां मे न तथा श्रूयते ध्वनिः ॥

viviṁśater durmukhasya citrasenavikarṇayoḥ । anyeṣāṁ ca sutānāṁ me na tathā śrūyate dhvaniḥ ॥

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या यं शिष्याः पर्युपासते । द्रोणपुत्रं महेष्वासं पुत्राणां मे परायणम् ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyā yaṁ śiṣyāḥ paryupāsate । droṇaputraṁ maheṣvāsaṁ putrāṇāṁ me parāyaṇam ॥

वितण्डालापसंलापैर्हुतयाचितवन्दितैः । गीतैश्च विविधैरिष्टै रमते यो दिवानिशम् ॥

vitaṇḍālāpasaṁlāpair hutayācitavanditaiḥ । gītaiś ca vividhair iṣṭai ramate yo divāniśam ॥

उपास्यमानो बहुभिः कुरुपाण्डवसात्वतैः । सूत तस्य गृहे शब्दो नाद्य द्रौणेर्यथा पुरा ॥

upāsyamāno bahubhiḥ kurupāṇḍavasātvataiḥ । sūta tasya gr̥he śabdo nādya drauṇer yathā purā ॥

द्रोणपुत्रं महेष्वासं गायना नर्तकाश्च ये । अत्यर्थमुपतिष्ठन्ति तेषां न श्रूयते ध्वनिः ॥

droṇaputraṁ maheṣvāsaṁ gāyanā nartakāś ca ye । atyartham upatiṣṭhanti teṣāṁ na śrūyate dhvaniḥ ॥

विन्दानुविन्दयोः सायं शिबिरे यो महाध्वनिः । श्रूयते सोऽद्य न तथा केकयानां च वेश्मसु ॥

vindānuvindayoḥ sāyaṁ śibire yo mahādhvaniḥ । śrūyate so ’dya na tathā kekayānāṁ ca veśmasu ॥

नित्यप्रमुदितानां च तालगीतस्वनो महान् । नृत्यतां श्रूयते तात गणानां सोऽद्य न ध्वनिः ॥

nityapramuditānāṁ ca tālagītasvano mahān । nr̥tyatāṁ śrūyate tāta gaṇānāṁ so ’dya na dhvaniḥ ॥

सप्ततन्तून्वितन्वाना यमुपासन्ति याजकाः । सौमदत्तिं श्रुतनिधिं तेषां न श्रूयते ध्वनिः ॥

saptatantūn vitanvānā yam upāsanti yājakāḥ । saumadattiṁ śrutanidhiṁ teṣāṁ na śrūyate dhvaniḥ ॥

ज्याघोषो ब्रह्मघोषश्च तोमरासिरथध्वनिः । द्रोणस्यासीदविरतो गृहे तन्न शृणोम्यहम् ॥

jyāghoṣo brahmaghoṣaś ca tomarāsirathadhvaniḥ । droṇasyāsīd avirato gr̥he tan na śr̥ṇomy aham ॥

नानादेशसमुत्थानां गीतानां योऽभवत्स्वनः । वादित्रनादितानां च सोऽद्य न श्रूयते महान् ॥

nānādeśasamutthānāṁ gītānāṁ yo ’bhavat svanaḥ । vāditranāditānāṁ ca so ’dya na śrūyate mahān ॥

यदा प्रभृत्युपप्लव्याच्छान्तिमिच्छञ्जनार्दनः । आगतः सर्वभूतानामनुकम्पार्थमच्युतः ॥

yadā prabhr̥ty upaplavyāc chāntim icchañ janārdanaḥ । āgataḥ sarvabhūtānām anukampārtham acyutaḥ ॥

ततोऽहमब्रुवं सूत मन्दं दुर्योधनं तदा । वासुदेवेन तीर्थेन पुत्र संशाम्य पाण्डवैः ॥

tato ’ham abruvaṁ sūta mandaṁ duryodhanaṁ tadā । vāsudevena tīrthena putra saṁśāmya pāṇḍavaiḥ ॥

कालप्राप्तमहं मन्ये मा त्वं दुर्योधनातिगाः । शमे चेद्याचमानं त्वं प्रत्याख्यास्यसि केशवम् । हितार्थमभिजल्पन्तं न तथास्त्यपराजयः ॥

kālaprāptam ahaṁ manye mā tvaṁ duryodhanātigāḥ । śame ced yācamānaṁ tvaṁ pratyākhyāsyasi keśavam । hitārtham abhijalpantaṁ na tathāsty aparājayaḥ ॥

प्रत्याचष्ट स दाशार्हमृषभं सर्वधन्विनाम् । अनुनेयानि जल्पन्तमनयान्नान्वपद्यत ॥

pratyācaṣṭa sa dāśārham r̥ṣabhaṁ sarvadhanvinām । anuneyāni jalpantam anayān nānvapadyata ॥

ततो दुःशासनस्यैव कर्णस्य च मतं द्वयोः । अन्ववर्तत हित्वा मां कृष्टः कालेन दुर्मतिः ॥

tato duḥśāsanasyaiva karṇasya ca mataṁ dvayoḥ । anvavartata hitvā māṁ kr̥ṣṭaḥ kālena durmatiḥ ॥

न ह्यहं द्यूतमिच्छामि विदुरो न प्रशंसति । सैन्धवो नेच्छते द्यूतं भीष्मो न द्यूतमिच्छति ॥

na hy ahaṁ dyūtam icchāmi viduro na praśaṁsati । saindhavo necchate dyūtaṁ bhīṣmo na dyūtam icchati ॥

शल्यो भूरिश्रवाश्चैव पुरुमित्रो जयस्तथा । अश्वत्थामा कृपो द्रोणो द्यूतं नेच्छन्ति संजय ॥

śalyo bhūriśravāś caiva purumitro jayas tathā । aśvatthāmā kr̥po droṇo dyūtaṁ necchanti saṁjaya ॥

एतेषां मतमाज्ञाय यदि वर्तेत पुत्रकः । सज्ञातिमित्रः ससुहृच्चिरं जीवेदनामयः ॥

eteṣāṁ matam ājñāya yadi varteta putrakaḥ । sajñātimitraḥ sasuhr̥c ciraṁ jīved anāmayaḥ ॥

श्लक्ष्णा मधुरसंभाषा ज्ञातिमध्ये प्रियंवदाः । कुलीनाः संमताः प्राज्ञाः सुखं प्राप्स्यन्ति पाण्डवाः ॥

ślakṣṇā madhurasaṁbhāṣā jñātimadhye priyaṁvadāḥ । kulīnāḥ saṁmatāḥ prājñāḥ sukhaṁ prāpsyanti pāṇḍavāḥ ॥

धर्मापेक्षो नरो नित्यं सर्वत्र लभते सुखम् । प्रेत्यभावे च कल्याणं प्रसादं प्रतिपद्यते ॥

dharmāpekṣo naro nityaṁ sarvatra labhate sukham । pretyabhāve ca kalyāṇaṁ prasādaṁ pratipadyate ॥

अर्हन्त्यर्धं पृथिव्यास्ते भोक्तुं सामर्थ्यसाधनाः । तेषामपि समुद्रान्ता पितृपैतामही मही ॥

arhanty ardhaṁ pr̥thivyās te bhoktuṁ sāmarthyasādhanāḥ । teṣām api samudrāntā pitr̥paitāmahī mahī ॥

नियुज्यमानाः स्थास्यन्ति पाण्डवा धर्मवर्त्मनि । सन्ति नो ज्ञातयस्तात येषां श्रोष्यन्ति पाण्डवाः ॥

niyujyamānāḥ sthāsyanti pāṇḍavā dharmavartmani । santi no jñātayas tāta yeṣāṁ śroṣyanti pāṇḍavāḥ ॥

शल्यस्य सोमदत्तस्य भीष्मस्य च महात्मनः । द्रोणस्याथ विकर्णस्य बाह्लिकस्य कृपस्य च ॥

śalyasya somadattasya bhīṣmasya ca mahātmanaḥ । droṇasyātha vikarṇasya bāhlikasya kr̥pasya ca ॥

अन्येषां चैव वृद्धानां भरतानां महात्मनाम् । त्वदर्थं ब्रुवतां तात करिष्यन्ति वचो हितम् ॥

anyeṣāṁ caiva vr̥ddhānāṁ bharatānāṁ mahātmanām । tvadarthaṁ bruvatāṁ tāta kariṣyanti vaco hitam ॥

कं वा त्वं मन्यसे तेषां यस्त्वा ब्रूयादतोऽन्यथा । कृष्णो न धर्मं संजह्यात्सर्वे ते च त्वदन्वयाः ॥

kaṁ vā tvaṁ manyase teṣāṁ yas tvā brūyād ato ’nyathā । kr̥ṣṇo na dharmaṁ saṁjahyāt sarve te ca tvadanvayāḥ ॥

मयापि चोक्तास्ते वीरा वचनं धर्मसंहितम् । नान्यथा प्रकरिष्यन्ति धर्मात्मानो हि पाण्डवाः ॥

mayāpi coktās te vīrā vacanaṁ dharmasaṁhitam । nānyathā prakariṣyanti dharmātmāno hi pāṇḍavāḥ ॥

इत्यहं विलपन्सूत बहुशः पुत्रमुक्तवान् । न च मे श्रुतवान्मूढो मन्ये कालस्य पर्ययम् ॥

ity ahaṁ vilapan sūta bahuśaḥ putram uktavān । na ca me śrutavān mūḍho manye kālasya paryayam ॥

वृकोदरार्जुनौ यत्र वृष्णिवीरश्च सात्यकिः । उत्तमौजाश्च पाञ्चाल्यो युधामन्युश्च दुर्जयः ॥

vr̥kodarārjunau yatra vr̥ṣṇivīraś ca sātyakiḥ । uttamaujāś ca pāñcālyo yudhāmanyuś ca durjayaḥ ॥

धृष्टद्युम्नश्च दुर्धर्षः शिखण्डी चापराजितः । अश्मकाः केकयाश्चैव क्षत्रधर्मा च सौमकिः ॥

dhr̥ṣṭadyumnaś ca durdharṣaḥ śikhaṇḍī cāparājitaḥ । aśmakāḥ kekayāś caiva kṣatradharmā ca saumakiḥ ॥

चैद्यश्च चेकितानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभुः । द्रौपदेया विराटश्च द्रुपदश्च महारथः । यमौ च पुरुषव्याघ्रौ मन्त्री च मधुसूदनः ॥

caidyaś ca cekitānaś ca putraḥ kāśyasya cābhibhuḥ । draupadeyā virāṭaś ca drupadaś ca mahārathaḥ । yamau ca puruṣavyāghrau mantrī ca madhusūdanaḥ ॥

क एताञ्जातु युध्येत लोकेऽस्मिन्वै जिजीविषुः । दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणान्संहरेयुररिंदमाः ॥

ka etāñ jātu yudhyeta loke ’smin vai jijīviṣuḥ । divyam astraṁ vikurvāṇān saṁhareyur ariṁdamāḥ ॥

अन्यो दुर्योधनात्कर्णाच्छकुनेश्चापि सौबलात् । दुःशासनचतुर्थानां नान्यं पश्यामि पञ्चमम् ॥

anyo duryodhanāt karṇāc chakuneś cāpi saubalāt । duḥśāsanacaturthānāṁ nānyaṁ paśyāmi pañcamam ॥

येषामभीशुहस्तः स्याद्विष्वक्सेनो रथे स्थितः । संनद्धश्चार्जुनो योद्धा तेषां नास्ति पराजयः ॥

yeṣām abhīśuhastaḥ syād viṣvakseno rathe sthitaḥ । saṁnaddhaś cārjuno yoddhā teṣāṁ nāsti parājayaḥ ॥

तेषां मम विलापानां न हि दुर्योधनः स्मरेत् । हतौ हि पुरुषव्याघ्रौ भीष्मद्रोणौ त्वमात्थ मे ॥

teṣāṁ mama vilāpānāṁ na hi duryodhanaḥ smaret । hatau hi puruṣavyāghrau bhīṣmadroṇau tvam āttha me ॥

तेषां विदुरवाक्यानामुक्तानां दीर्घदर्शिनाम् । दृष्ट्वेमां फलनिर्वृत्तिं मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥

teṣāṁ viduravākyānām uktānāṁ dīrghadarśinām । dr̥ṣṭvemāṁ phalanirvr̥ttiṁ manye śocanti putrakāḥ ॥

हिमात्यये यथा कक्षं शुष्कं वातेरितो महान् । अग्निर्दहेत्तथा सेनां मामिकां स धनंजयः ॥

himātyaye yathā kakṣaṁ śuṣkaṁ vāterito mahān । agnir dahet tathā senāṁ māmikāṁ sa dhanaṁjayaḥ ॥

आचक्ष्व तद्धि नः सर्वं कुशलो ह्यसि संजय । यदुपायात्तु सायाह्ने कृत्वा पार्थस्य किल्बिषम् । अभिमन्यौ हते तात कथमासीन्मनो हि वः ॥

ācakṣva tad dhi naḥ sarvaṁ kuśalo hy asi saṁjaya । yad upāyāt tu sāyāhne kr̥tvā pārthasya kilbiṣam । abhimanyau hate tāta katham āsīn mano hi vaḥ ॥

न जातु तस्य कर्माणि युधि गाण्डीवधन्वनः । अपकृत्वा महत्तात सोढुं शक्ष्यन्ति मामकाः ॥

na jātu tasya karmāṇi yudhi gāṇḍīvadhanvanaḥ । apakr̥tvā mahat tāta soḍhuṁ śakṣyanti māmakāḥ ॥

किं नु दुर्योधनः कृत्यं कर्णः कृत्यं किमब्रवीत् । दुःशासनः सौबलश्च तेषामेवं गते अपि । सर्वेषां समवेतानां पुत्राणां मम संजय ॥

kiṁ nu duryodhanaḥ kr̥tyaṁ karṇaḥ kr̥tyaṁ kim abravīt । duḥśāsanaḥ saubalaś ca teṣām evaṁ gate api । sarveṣāṁ samavetānāṁ putrāṇāṁ mama saṁjaya ॥

यद्वृत्तं तात संग्रामे मन्दस्यापनयैर्भृशम् । लोभानुगतदुर्बुद्धेः क्रोधेन विकृतात्मनः ॥

yad vr̥ttaṁ tāta saṁgrāme mandasyāpanayair bhr̥śam । lobhānugatadurbuddheḥ krodhena vikr̥tātmanaḥ ॥

राज्यकामस्य मूढस्य रागोपहतचेतसः । दुर्नीतं वा सुनीतं वा तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

rājyakāmasya mūḍhasya rāgopahatacetasaḥ । durnītaṁ vā sunītaṁ vā tan mamācakṣva saṁjaya ॥