Adhyāya 6

संजय उवाच । सेनापत्यं तु संप्राप्य भारद्वाजो महारथः । युयुत्सुर्व्यूह्य सैन्यानि प्रायात्तव सुतैः सह ॥

saṁjaya uvāca । senāpatyaṁ tu saṁprāpya bhāradvājo mahārathaḥ । yuyutsur vyūhya sainyāni prāyāt tava sutaiḥ saha ॥

सैन्धवश्च कलिङ्गश्च विकर्णश्च तवात्मजः । दक्षिणं पार्श्वमास्थाय समतिष्ठन्त दंशिताः ॥

saindhavaś ca kaliṅgaś ca vikarṇaś ca tavātmajaḥ । dakṣiṇaṁ pārśvam āsthāya samatiṣṭhanta daṁśitāḥ ॥

प्रपक्षः शकुनिस्तेषां प्रवरैर्हयसादिभिः । ययौ गान्धारकैः सार्धं विमलप्रासयोधिभिः ॥

prapakṣaḥ śakunis teṣāṁ pravarair hayasādibhiḥ । yayau gāndhārakaiḥ sārdhaṁ vimalaprāsayodhibhiḥ ॥

कृपश्च कृतवर्मा च चित्रसेनो विविंशतिः । दुःशासनमुखा यत्ताः सव्यं पार्श्वमपालयन् ॥

kr̥paś ca kr̥tavarmā ca citraseno viviṁśatiḥ । duḥśāsanamukhā yattāḥ savyaṁ pārśvam apālayan ॥

तेषां प्रपक्षाः काम्बोजाः सुदक्षिणपुरःसराः । ययुरश्वैर्महावेगैः शकाश्च यवनैः सह ॥

teṣāṁ prapakṣāḥ kāmbojāḥ sudakṣiṇapuraḥsarāḥ । yayur aśvair mahāvegaiḥ śakāś ca yavanaiḥ saha ॥

मद्रास्त्रिगर्ताः साम्बष्ठाः प्रतीच्योदीच्यवासिनः । शिबयः शूरसेनाश्च शूद्राश्च मलदैः सह ॥

madrās trigartāḥ sāmbaṣṭhāḥ pratīcyodīcyavāsinaḥ । śibayaḥ śūrasenāś ca śūdrāś ca maladaiḥ saha ॥

सौवीराः कितवाः प्राच्या दाक्षिणात्याश्च सर्वशः । तवात्मजं पुरस्कृत्य सूतपुत्रस्य पृष्ठतः ॥

sauvīrāḥ kitavāḥ prācyā dākṣiṇātyāś ca sarvaśaḥ । tavātmajaṁ puraskr̥tya sūtaputrasya pr̥ṣṭhataḥ ॥

हर्षयन्सर्वसैन्यानि बलेषु बलमादधत् । ययौ वैकर्तनः कर्णः प्रमुखे सर्वधन्विनाम् ॥

harṣayan sarvasainyāni baleṣu balam ādadhat । yayau vaikartanaḥ karṇaḥ pramukhe sarvadhanvinām ॥

तस्य दीप्तो महाकायः स्वान्यनीकानि हर्षयन् । हस्तिकक्ष्यामहाकेतुर्बभौ सूर्यसमद्युतिः ॥

tasya dīpto mahākāyaḥ svāny anīkāni harṣayan । hastikakṣyāmahāketur babhau sūryasamadyutiḥ ॥

न भीष्मव्यसनं कश्चिद्दृष्ट्वा कर्णममन्यत । विशोकाश्चाभवन्सर्वे राजानः कुरुभिः सह ॥

na bhīṣmavyasanaṁ kaś cid dr̥ṣṭvā karṇam amanyata । viśokāś cābhavan sarve rājānaḥ kurubhiḥ saha ॥

हृष्टाश्च बहवो योधास्तत्राजल्पन्त संगताः । न हि कर्णं रणे दृष्ट्वा युधि स्थास्यन्ति पाण्डवाः ॥

hr̥ṣṭāś ca bahavo yodhās tatrājalpanta saṁgatāḥ । na hi karṇaṁ raṇe dr̥ṣṭvā yudhi sthāsyanti pāṇḍavāḥ ॥

कर्णो हि समरे शक्तो जेतुं देवान्सवासवान् । किमु पाण्डुसुतान्युद्धे हीनवीर्यपराक्रमान् ॥

karṇo hi samare śakto jetuṁ devān savāsavān । kim u pāṇḍusutān yuddhe hīnavīryaparākramān ॥

भीष्मेण तु रणे पार्थाः पालिता बाहुशालिना । तांस्तु कर्णः शरैस्तीक्ष्णैर्नाशयिष्यत्यसंशयम् ॥

bhīṣmeṇa tu raṇe pārthāḥ pālitā bāhuśālinā । tāṁs tu karṇaḥ śarais tīkṣṇair nāśayiṣyaty asaṁśayam ॥

एवं ब्रुवन्तस्तेऽन्योन्यं हृष्टरूपा विशां पते । राधेयं पूजयन्तश्च प्रशंसन्तश्च निर्ययुः ॥

evaṁ bruvantas te ’nyonyaṁ hr̥ṣṭarūpā viśāṁ pate । rādheyaṁ pūjayantaś ca praśaṁsantaś ca niryayuḥ ॥

अस्माकं शकटव्यूहो द्रोणेन विहितोऽभवत् । परेषां क्रौञ्च एवासीद्व्यूहो राजन्महात्मनाम् । प्रीयमाणेन विहितो धर्मराजेन भारत ॥

asmākaṁ śakaṭavyūho droṇena vihito ’bhavat । pareṣāṁ krauñca evāsīd vyūho rājan mahātmanām । prīyamāṇena vihito dharmarājena bhārata ॥

व्यूहप्रमुखतस्तेषां तस्थतुः पुरुषर्षभौ । वानरध्वजमुच्छ्रित्य विष्वक्सेनधनंजयौ ॥

vyūhapramukhatas teṣāṁ tasthatuḥ puruṣarṣabhau । vānaradhvajam ucchritya viṣvaksenadhanaṁjayau ॥

ककुदं सर्वसैन्यानां लक्ष्म सर्वधनुष्मताम् । आदित्यपथगः केतुः पार्थस्यामिततेजसः ॥

kakudaṁ sarvasainyānāṁ lakṣma sarvadhanuṣmatām । ādityapathagaḥ ketuḥ pārthasyāmitatejasaḥ ॥

दीपयामास तत्सैन्यं पाण्डवस्य महात्मनः । यथा प्रज्वलितः सूर्यो युगान्ते वै वसुंधराम् ॥

dīpayām āsa tat sainyaṁ pāṇḍavasya mahātmanaḥ । yathā prajvalitaḥ sūryo yugānte vai vasuṁdharām ॥

अस्यतामर्जुनः श्रेष्ठो गाण्डीवं धनुषां वरम् । वासुदेवश्च भूतानां चक्राणां च सुदर्शनम् ॥

asyatām arjunaḥ śreṣṭho gāṇḍīvaṁ dhanuṣāṁ varam । vāsudevaś ca bhūtānāṁ cakrāṇāṁ ca sudarśanam ॥

चत्वार्येतानि तेजांसि वहञ्श्वेतहयो रथः । परेषामग्रतस्तस्थौ कालचक्रमिवोद्यतम् ॥

catvāry etāni tejāṁsi vahañ śvetahayo rathaḥ । pareṣām agratas tasthau kālacakram ivodyatam ॥

एवमेतौ महात्मानौ बलसेनाग्रगावुभौ । तावकानां मुखं कर्णः परेषां च धनंजयः ॥

evam etau mahātmānau balasenāgragāv ubhau । tāvakānāṁ mukhaṁ karṇaḥ pareṣāṁ ca dhanaṁjayaḥ ॥

ततो जाताभिसंरम्भौ परस्परवधैषिणौ । अवेक्षेतां तदान्योन्यं समरे कर्णपाण्डवौ ॥

tato jātābhisaṁrambhau parasparavadhaiṣiṇau । avekṣetāṁ tadānyonyaṁ samare karṇapāṇḍavau ॥

ततः प्रयाते सहसा भारद्वाजे महारथे । अन्तर्नादेन घोरेण वसुधा समकम्पत ॥

tataḥ prayāte sahasā bhāradvāje mahārathe । antarnādena ghoreṇa vasudhā samakampata ॥

ततस्तुमुलमाकाशमावृणोत्सदिवाकरम् । वातोद्धूतं रजस्तीव्रं कौशेयनिकरोपमम् ॥

tatas tumulam ākāśam āvr̥ṇot sadivākaram । vātoddhūtaṁ rajas tīvraṁ kauśeyanikaropamam ॥

अनभ्रे प्रववर्ष द्यौर्मांसास्थिरुधिराण्युत । गृध्राः श्येना बडाः कङ्का वायसाश्च सहस्रशः । उपर्युपरि सेनां ते तदा पर्यपतन्नृप ॥

anabhre pravavarṣa dyaur māṁsāsthirudhirāṇy uta । gr̥dhrāḥ śyenā baḍāḥ kaṅkā vāyasāś ca sahasraśaḥ । upary upari senāṁ te tadā paryapatan nr̥pa ॥

गोमायवश्च प्राक्रोशन्भयदान्दारुणान्रवान् । अकार्षुरपसव्यं च बहुशः पृतनां तव । चिखादिषन्तो मांसानि पिपासन्तश्च शोणितम् ॥

gomāyavaś ca prākrośan bhayadān dāruṇān ravān । akārṣur apasavyaṁ ca bahuśaḥ pr̥tanāṁ tava । cikhādiṣanto māṁsāni pipāsantaś ca śoṇitam ॥

अपतद्दीप्यमाना च सनिर्घाता सकम्पना । उल्का ज्वलन्ती संग्रामे पुच्छेनावृत्य सर्वशः ॥

apatad dīpyamānā ca sanirghātā sakampanā । ulkā jvalantī saṁgrāme pucchenāvr̥tya sarvaśaḥ ॥

परिवेषो महांश्चापि सविद्युत्स्तनयित्नुमान् । भास्करस्याभवद्राजन्प्रयाते वाहिनीपतौ ॥

pariveṣo mahāṁś cāpi savidyutstanayitnumān । bhāskarasyābhavad rājan prayāte vāhinīpatau ॥

एते चान्ये च बहवः प्रादुरासन्सुदारुणाः । उत्पाता युधि वीराणां जीवितक्षयकारकाः ॥

ete cānye ca bahavaḥ prādurāsan sudāruṇāḥ । utpātā yudhi vīrāṇāṁ jīvitakṣayakārakāḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं परस्परवधैषिणाम् । कुरुपाण्डवसैन्यानां शब्देनानादयज्जगत् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ parasparavadhaiṣiṇām । kurupāṇḍavasainyānāṁ śabdenānādayaj jagat ॥

ते त्वन्योन्यं सुसंरब्धाः पाण्डवाः कौरवैः सह । प्रत्यघ्नन्निशितैर्बाणैर्जयगृद्धाः प्रहारिणः ॥

te tv anyonyaṁ susaṁrabdhāḥ pāṇḍavāḥ kauravaiḥ saha । pratyaghnan niśitair bāṇair jayagr̥ddhāḥ prahāriṇaḥ ॥

स पाण्डवानां महतीं महेष्वासो महाद्युतिः । वेगेनाभ्यद्रवत्सेनां किरञ्शरशतैः शितैः ॥

sa pāṇḍavānāṁ mahatīṁ maheṣvāso mahādyutiḥ । vegenābhyadravat senāṁ kirañ śaraśataiḥ śitaiḥ ॥

द्रोणमभ्युद्यतं दृष्ट्वा पाण्डवाः सह सृञ्जयैः । प्रत्यगृह्णंस्तदा राजञ्शरवर्षैः पृथक्पृथक् ॥

droṇam abhyudyataṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍavāḥ saha sr̥ñjayaiḥ । pratyagr̥hṇaṁs tadā rājañ śaravarṣaiḥ pr̥thak pr̥thak ॥

संक्षोभ्यमाणा द्रोणेन भिद्यमाना महाचमूः । व्यशीर्यत सपाञ्चाला वातेनेव बलाहकाः ॥

saṁkṣobhyamāṇā droṇena bhidyamānā mahācamūḥ । vyaśīryata sapāñcālā vāteneva balāhakāḥ ॥

बहूनीह विकुर्वाणो दिव्यान्यस्त्राणि संयुगे । अपीडयत्क्षणेनैव द्रोणः पाण्डवसृञ्जयान् ॥

bahūnīha vikurvāṇo divyāny astrāṇi saṁyuge । apīḍayat kṣaṇenaiva droṇaḥ pāṇḍavasr̥ñjayān ॥

ते वध्यमाना द्रोणेन वासवेनेव दानवाः । पाञ्चालाः समकम्पन्त धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥

te vadhyamānā droṇena vāsaveneva dānavāḥ । pāñcālāḥ samakampanta dhr̥ṣṭadyumnapurogamāḥ ॥

ततो दिव्यास्त्रविच्छूरो याज्ञसेनिर्महारथः । अभिनच्छरवर्षेण द्रोणानीकमनेकधा ॥

tato divyāstravic chūro yājñasenir mahārathaḥ । abhinac charavarṣeṇa droṇānīkam anekadhā ॥

द्रोणस्य शरवर्षैस्तु शरवर्षाणि भागशः । संनिवार्य ततः सेनां कुरूनप्यवधीद्बली ॥

droṇasya śaravarṣais tu śaravarṣāṇi bhāgaśaḥ । saṁnivārya tataḥ senāṁ kurūn apy avadhīd balī ॥

संहृत्य तु ततो द्रोणः समवस्थाप्य चाहवे । स्वमनीकं महाबाहुः पार्षतं समुपाद्रवत् ॥

saṁhr̥tya tu tato droṇaḥ samavasthāpya cāhave । svam anīkaṁ mahābāhuḥ pārṣataṁ samupādravat ॥

स बाणवर्षं सुमहदसृजत्पार्षतं प्रति । मघवान्समभिक्रुद्धः सहसा दानवेष्विव ॥

sa bāṇavarṣaṁ sumahad asr̥jat pārṣataṁ prati । maghavān samabhikruddhaḥ sahasā dānaveṣv iva ॥

ते कम्प्यमाना द्रोणेन बाणैः पाण्डवसृञ्जयाः । पुनः पुनरभज्यन्त सिंहेनेवेतरे मृगाः ॥

te kampyamānā droṇena bāṇaiḥ pāṇḍavasr̥ñjayāḥ । punaḥ punar abhajyanta siṁhenevetare mr̥gāḥ ॥

अथ पर्यपतद्द्रोणः पाण्डवानां बलं बली । अलातचक्रवद्राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥

atha paryapatad droṇaḥ pāṇḍavānāṁ balaṁ balī । alātacakravad rājaṁs tad adbhutam ivābhavat ॥

खचरनगरकल्पं कल्पितं शास्त्रदृष्ट्या; चलदनिलपताकं ह्रादिनं वल्गिताश्वम् । स्फटिकविमलकेतुं तापनं शात्रवाणां; रथवरमधिरूढः संजहारारिसेनाम् ॥

khacaranagarakalpaṁ kalpitaṁ śāstradr̥ṣṭyā; caladanilapatākaṁ hrādinaṁ valgitāśvam । sphaṭikavimalaketuṁ tāpanaṁ śātravāṇāṁ; rathavaram adhirūḍhaḥ saṁjahārārisenām ॥