Adhyāya 56

संजय उवाच । ततोऽर्जुनस्य भवनं प्रविश्याप्रतिमं विभुः । स्पृष्ट्वाम्भः पुण्डरीकाक्षः स्थण्डिले शुभलक्षणे । संतस्तार शुभां शय्यां दर्भैर्वैडूर्यसंनिभैः ॥

saṁjaya uvāca । tato ’rjunasya bhavanaṁ praviśyāpratimaṁ vibhuḥ । spr̥ṣṭvāmbhaḥ puṇḍarīkākṣaḥ sthaṇḍile śubhalakṣaṇe । saṁtastāra śubhāṁ śayyāṁ darbhair vaiḍūryasaṁnibhaiḥ ॥

ततो माल्येन विधिवल्लाजैर्गन्धैः सुमङ्गलैः । अलंचकार तां शय्यां परिवार्यायुधोत्तमैः ॥

tato mālyena vidhival lājair gandhaiḥ sumaṅgalaiḥ । alaṁcakāra tāṁ śayyāṁ parivāryāyudhottamaiḥ ॥

ततः स्पृष्टोदकं पार्थं विनीताः परिचारकाः । दर्शयां नैत्यकं चक्रुर्नैशं त्रैयम्बकं बलिम् ॥

tataḥ spr̥ṣṭodakaṁ pārthaṁ vinītāḥ paricārakāḥ । darśayāṁ naityakaṁ cakrur naiśaṁ traiyambakaṁ balim ॥

ततः प्रीतमनाः पार्थो गन्धैर्माल्यैश्च माधवम् । अलंकृत्योपहारं तं नैशमस्मै न्यवेदयत् ॥

tataḥ prītamanāḥ pārtho gandhair mālyaiś ca mādhavam । alaṁkr̥tyopahāraṁ taṁ naiśam asmai nyavedayat ॥

स्मयमानस्तु गोविन्दः फल्गुनं प्रत्यभाषत । सुप्यतां पार्थ भद्रं ते कल्याणाय व्रजाम्यहम् ॥

smayamānas tu govindaḥ phalgunaṁ pratyabhāṣata । supyatāṁ pārtha bhadraṁ te kalyāṇāya vrajāmy aham ॥

स्थापयित्वा ततो द्वाःस्थान्गोप्तॄंश्चात्तायुधान्नरान् । दारुकानुगतः श्रीमान्विवेश शिबिरं स्वकम् । शिश्ये च शयने शुभ्रे बहुकृत्यं विचिन्तयन् ॥

sthāpayitvā tato dvāḥsthān goptr̥̄ṁś cāttāyudhān narān । dārukānugataḥ śrīmān viveśa śibiraṁ svakam । śiśye ca śayane śubhre bahukr̥tyaṁ vicintayan ॥

न पाण्डवानां शिबिरे कश्चित्सुष्वाप तां निशाम् । प्रजागरः सर्वजनमाविवेश विशां पते ॥

na pāṇḍavānāṁ śibire kaś cit suṣvāpa tāṁ niśām । prajāgaraḥ sarvajanam āviveśa viśāṁ pate ॥

पुत्रशोकाभिभूतेन प्रतिज्ञातो महात्मना । सहसा सिन्धुराजस्य वधो गाण्डीवधन्वना ॥

putraśokābhibhūtena pratijñāto mahātmanā । sahasā sindhurājasya vadho gāṇḍīvadhanvanā ॥

तत्कथं नु महाबाहुर्वासविः परवीरहा । प्रतिज्ञां सफलां कुर्यादिति ते समचिन्तयन् ॥

tat kathaṁ nu mahābāhur vāsaviḥ paravīrahā । pratijñāṁ saphalāṁ kuryād iti te samacintayan ॥

कष्टं हीदं व्यवसितं पाण्डवेन महात्मना । पुत्रशोकाभितप्तेन प्रतिज्ञा महती कृता ॥

kaṣṭaṁ hīdaṁ vyavasitaṁ pāṇḍavena mahātmanā । putraśokābhitaptena pratijñā mahatī kr̥tā ॥

भ्रातरश्चापि विक्रान्ता बहुलानि बलानि च । धृतराष्ट्रस्य पुत्रेण सर्वं तस्मै निवेदितम् ॥

bhrātaraś cāpi vikrāntā bahulāni balāni ca । dhr̥tarāṣṭrasya putreṇa sarvaṁ tasmai niveditam ॥

स हत्वा सैन्धवं संख्ये पुनरेतु धनंजयः । जित्वा रिपुगणांश्चैव पारयत्वर्जुनो व्रतम् ॥

sa hatvā saindhavaṁ saṁkhye punar etu dhanaṁjayaḥ । jitvā ripugaṇāṁś caiva pārayatv arjuno vratam ॥

अहत्वा सिन्धुराजं हि धूमकेतुं प्रवेक्ष्यति । न ह्येतदनृतं कर्तुमर्हः पार्थो धनंजयः ॥

ahatvā sindhurājaṁ hi dhūmaketuṁ pravekṣyati । na hy etad anr̥taṁ kartum arhaḥ pārtho dhanaṁjayaḥ ॥

धर्मपुत्रः कथं राजा भविष्यति मृतेऽर्जुने । तस्मिन्हि विजयः कृत्स्नः पाण्डवेन समाहितः ॥

dharmaputraḥ kathaṁ rājā bhaviṣyati mr̥te ’rjune । tasmin hi vijayaḥ kr̥tsnaḥ pāṇḍavena samāhitaḥ ॥

यदि नः सुकृतं किंचिद्यदि दत्तं हुतं यदि । फलेन तस्य सर्वस्य सव्यसाची जयत्वरीन् ॥

yadi naḥ sukr̥taṁ kiṁ cid yadi dattaṁ hutaṁ yadi । phalena tasya sarvasya savyasācī jayatv arīn ॥

एवं कथयतां तेषां जयमाशंसतां प्रभो । कृच्छ्रेण महता राजन्रजनी व्यत्यवर्तत ॥

evaṁ kathayatāṁ teṣāṁ jayam āśaṁsatāṁ prabho । kr̥cchreṇa mahatā rājan rajanī vyatyavartata ॥

तस्यां रजन्यां मध्ये तु प्रतिबुद्धो जनार्दनः । स्मृत्वा प्रतिज्ञां पार्थस्य दारुकं प्रत्यभाषत ॥

tasyāṁ rajanyāṁ madhye tu pratibuddho janārdanaḥ । smr̥tvā pratijñāṁ pārthasya dārukaṁ pratyabhāṣata ॥

अर्जुनेन प्रतिज्ञातमार्तेन हतबन्धुना । जयद्रथं हनिष्यामि श्वोभूत इति दारुक ॥

arjunena pratijñātam ārtena hatabandhunā । jayadrathaṁ haniṣyāmi śvobhūta iti dāruka ॥

तत्तु दुर्योधनः श्रुत्वा मन्त्रिभिर्मन्त्रयिष्यति । यथा जयद्रथं पार्थो न हन्यादिति संयुगे ॥

tat tu duryodhanaḥ śrutvā mantribhir mantrayiṣyati । yathā jayadrathaṁ pārtho na hanyād iti saṁyuge ॥

अक्षौहिण्यो हि ताः सर्वा रक्षिष्यन्ति जयद्रथम् । द्रोणश्च सह पुत्रेण सर्वास्त्रविधिपारगः ॥

akṣauhiṇyo hi tāḥ sarvā rakṣiṣyanti jayadratham । droṇaś ca saha putreṇa sarvāstravidhipāragaḥ ॥

एको वीरः सहस्राक्षो दैत्यदानवमर्दिता । सोऽपि तं नोत्सहेताजौ हन्तुं द्रोणेन रक्षितम् ॥

eko vīraḥ sahasrākṣo daityadānavamarditā । so ’pi taṁ notsahetājau hantuṁ droṇena rakṣitam ॥

सोऽहं श्वस्तत्करिष्यामि यथा कुन्तीसुतोऽर्जुनः । अप्राप्तेऽस्तं दिनकरे हनिष्यति जयद्रथम् ॥

so ’haṁ śvas tat kariṣyāmi yathā kuntīsuto ’rjunaḥ । aprāpte ’staṁ dinakare haniṣyati jayadratham ॥

न हि दारा न मित्राणि ज्ञातयो न च बान्धवाः । कश्चिन्नान्यः प्रियतरः कुन्तीपुत्रान्ममार्जुनात् ॥

na hi dārā na mitrāṇi jñātayo na ca bāndhavāḥ । kaś cin nānyaḥ priyataraḥ kuntīputrān mamārjunāt ॥

अनर्जुनमिमं लोकं मुहूर्तमपि दारुक । उदीक्षितुं न शक्तोऽहं भविता न च तत्तथा ॥

anarjunam imaṁ lokaṁ muhūrtam api dāruka । udīkṣituṁ na śakto ’haṁ bhavitā na ca tat tathā ॥

अहं ध्वजिन्यः शत्रूणां सहयाः सरथद्विपाः । अर्जुनार्थे हनिष्यामि सकर्णाः ससुयोधनाः ॥

ahaṁ dhvajinyaḥ śatrūṇāṁ sahayāḥ sarathadvipāḥ । arjunārthe haniṣyāmi sakarṇāḥ sasuyodhanāḥ ॥

श्वो निरीक्षन्तु मे वीर्यं त्रयो लोका महाहवे । धनंजयार्थं समरे पराक्रान्तस्य दारुक ॥

śvo nirīkṣantu me vīryaṁ trayo lokā mahāhave । dhanaṁjayārthaṁ samare parākrāntasya dāruka ॥

श्वो नरेन्द्रसहस्राणि राजपुत्रशतानि च । साश्वद्विपरथान्याजौ विद्रविष्यन्ति दारुक ॥

śvo narendrasahasrāṇi rājaputraśatāni ca । sāśvadviparathāny ājau vidraviṣyanti dāruka ॥

श्वस्तां चक्रप्रमथितां द्रक्ष्यसे नृपवाहिनीम् । मया क्रुद्धेन समरे पाण्डवार्थे निपातिताम् ॥

śvas tāṁ cakrapramathitāṁ drakṣyase nr̥pavāhinīm । mayā kruddhena samare pāṇḍavārthe nipātitām ॥

श्वः सदेवाः सगन्धर्वाः पिशाचोरगराक्षसाः । ज्ञास्यन्ति लोकाः सर्वे मां सुहृदं सव्यसाचिनः ॥

śvaḥ sadevāḥ sagandharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ । jñāsyanti lokāḥ sarve māṁ suhr̥daṁ savyasācinaḥ ॥

यस्तं द्वेष्टि स मां द्वेष्टि यस्तमनु स मामनु । इति संकल्प्यतां बुद्ध्या शरीरार्धं ममार्जुनः ॥

yas taṁ dveṣṭi sa māṁ dveṣṭi yas tam anu sa mām anu । iti saṁkalpyatāṁ buddhyā śarīrārdhaṁ mamārjunaḥ ॥

यथा त्वमप्रभातायामस्यां निशि रथोत्तमम् । कल्पयित्वा यथाशास्त्रमादाय व्रतसंयतः ॥

yathā tvam aprabhātāyām asyāṁ niśi rathottamam । kalpayitvā yathāśāstram ādāya vratasaṁyataḥ ॥

गदां कौमोदकीं दिव्यां शक्तिं चक्रं धनुः शरान् । आरोप्य वै रथे सूत सर्वोपकरणानि च ॥

gadāṁ kaumodakīṁ divyāṁ śaktiṁ cakraṁ dhanuḥ śarān । āropya vai rathe sūta sarvopakaraṇāni ca ॥

स्थानं हि कल्पयित्वा च रथोपस्थे ध्वजस्य मे । वैनतेयस्य वीरस्य समरे रथशोभिनः ॥

sthānaṁ hi kalpayitvā ca rathopasthe dhvajasya me । vainateyasya vīrasya samare rathaśobhinaḥ ॥

छत्रं जाम्बूनदैर्जालैरर्कज्वलनसंनिभैः । विश्वकर्मकृतैर्दिव्यैरश्वानपि च भूषितान् ॥

chatraṁ jāmbūnadair jālair arkajvalanasaṁnibhaiḥ । viśvakarmakr̥tair divyair aśvān api ca bhūṣitān ॥

बलाहकं मेघपुष्पं सैन्यं सुग्रीवमेव च । युक्त्वा वाजिवरान्यत्तः कवची तिष्ठ दारुक ॥

balāhakaṁ meghapuṣpaṁ sainyaṁ sugrīvam eva ca । yuktvā vājivarān yattaḥ kavacī tiṣṭha dāruka ॥

पाञ्चजन्यस्य निर्घोषमार्षभेणैव पूरितम् । श्रुत्वा तु भैरवं नादमुपयाया जवेन माम् ॥

pāñcajanyasya nirghoṣam ārṣabheṇaiva pūritam । śrutvā tu bhairavaṁ nādam upayāyā javena mām ॥

एकाह्नाहममर्षं च सर्वदुःखानि चैव ह । भ्रातुः पितृष्वसेयस्य व्यपनेष्यामि दारुक ॥

ekāhnāham amarṣaṁ ca sarvaduḥkhāni caiva ha । bhrātuḥ pitr̥ṣvaseyasya vyapaneṣyāmi dāruka ॥

सर्वोपायैर्यतिष्यामि यथा बीभत्सुराहवे । पश्यतां धार्तराष्ट्राणां हनिष्यति जयद्रथम् ॥

sarvopāyair yatiṣyāmi yathā bībhatsur āhave । paśyatāṁ dhārtarāṣṭrāṇāṁ haniṣyati jayadratham ॥

यस्य यस्य च बीभत्सुर्वधे यत्नं करिष्यति । आशंसे सारथे तत्र भवितास्य ध्रुवो जयः ॥

yasya yasya ca bībhatsur vadhe yatnaṁ kariṣyati । āśaṁse sārathe tatra bhavitāsya dhruvo jayaḥ ॥

दारुक उवाच । जय एव ध्रुवस्तस्य कुत एव पराजयः । यस्य त्वं पुरुषव्याघ्र सारथ्यमुपजग्मिवान् ॥

dāruka uvāca । jaya eva dhruvas tasya kuta eva parājayaḥ । yasya tvaṁ puruṣavyāghra sārathyam upajagmivān ॥

एवं चैतत्करिष्यामि यथा मामनुशाससि । सुप्रभातामिमां रात्रिं जयाय विजयस्य हि ॥

evaṁ caitat kariṣyāmi yathā mām anuśāsasi । suprabhātām imāṁ rātriṁ jayāya vijayasya hi ॥