Adhyāya 55

संजय उवाच । एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य केशवस्य महात्मनः । सुभद्रा पुत्रशोकार्ता विललाप सुदुःखिता ॥

saṁjaya uvāca । etac chrutvā vacas tasya keśavasya mahātmanaḥ । subhadrā putraśokārtā vilalāpa suduḥkhitā ॥

हा पुत्र मम मन्दायाः कथं संयुगमेत्य ह । निधनं प्राप्तवांस्तात पितृतुल्यपराक्रमः ॥

hā putra mama mandāyāḥ kathaṁ saṁyugam etya ha । nidhanaṁ prāptavāṁs tāta pitr̥tulyaparākramaḥ ॥

कथमिन्दीवरश्यामं सुदंष्ट्रं चारुलोचनम् । मुखं ते दृश्यते वत्स गुण्ठितं रणरेणुना ॥

katham indīvaraśyāmaṁ sudaṁṣṭraṁ cārulocanam । mukhaṁ te dr̥śyate vatsa guṇṭhitaṁ raṇareṇunā ॥

नूनं शूरं निपतितं त्वां पश्यन्त्यनिवर्तिनम् । सुशिरोग्रीवबाह्वंसं व्यूढोरस्कं निरूदरम् ॥

nūnaṁ śūraṁ nipatitaṁ tvāṁ paśyanty anivartinam । suśirogrīvabāhvaṁsaṁ vyūḍhoraskaṁ nirūdaram ॥

चारूपचितसर्वाङ्गं स्वक्षं शस्त्रक्षताचितम् । भूतानि त्वा निरीक्षन्ते नूनं चन्द्रमिवोदितम् ॥

cārūpacitasarvāṅgaṁ svakṣaṁ śastrakṣatācitam । bhūtāni tvā nirīkṣante nūnaṁ candram ivoditam ॥

शयनीयं पुरा यस्य स्पर्ध्यास्तरणसंवृतम् । भूमावद्य कथं शेषे विप्रविद्धः सुखोचितः ॥

śayanīyaṁ purā yasya spardhyāstaraṇasaṁvr̥tam । bhūmāv adya kathaṁ śeṣe vipraviddhaḥ sukhocitaḥ ॥

योऽन्वास्यत पुरा वीरो वरस्त्रीभिर्महाभुजः । कथमन्वास्यते सोऽद्य शिवाभिः पतितो मृधे ॥

yo ’nvāsyata purā vīro varastrībhir mahābhujaḥ । katham anvāsyate so ’dya śivābhiḥ patito mr̥dhe ॥

योऽस्तूयत पुरा हृष्टैः सूतमागधबन्दिभिः । सोऽद्य क्रव्याद्गणैर्घोरैर्विनदद्भिरुपास्यते ॥

yo ’stūyata purā hr̥ṣṭaiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ । so ’dya kravyādgaṇair ghorair vinadadbhir upāsyate ॥

पाण्डवेषु च नाथेषु वृष्णिवीरेषु चाभिभो । पाञ्चालेषु च वीरेषु हतः केनास्यनाथवत् ॥

pāṇḍaveṣu ca nātheṣu vr̥ṣṇivīreṣu cābhibho । pāñcāleṣu ca vīreṣu hataḥ kenāsy anāthavat ॥

अतृप्तदर्शना पुत्र दर्शनस्य तवानघ । मन्दभाग्या गमिष्यामि व्यक्तमद्य यमक्षयम् ॥

atr̥ptadarśanā putra darśanasya tavānagha । mandabhāgyā gamiṣyāmi vyaktam adya yamakṣayam ॥

विशालाक्षं सुकेशान्तं चारुवाक्यं सुगन्धि च । तव पुत्र कदा भूयो मुखं द्रक्ष्यामि निर्व्रणम् ॥

viśālākṣaṁ sukeśāntaṁ cāruvākyaṁ sugandhi ca । tava putra kadā bhūyo mukhaṁ drakṣyāmi nirvraṇam ॥

धिग्बलं भीमसेनस्य धिक्पार्थस्य धनुष्मताम् । धिग्वीर्यं वृष्णिवीराणां पाञ्चालानां च धिग्बलम् ॥

dhig balaṁ bhīmasenasya dhik pārthasya dhanuṣmatām । dhig vīryaṁ vr̥ṣṇivīrāṇāṁ pāñcālānāṁ ca dhig balam ॥

धिक्केकयांस्तथा चेदीन्मत्स्यांश्चैवाथ सृञ्जयान् । ये त्वा रणे गतं वीरं न जानन्ति निपातितम् ॥

dhik kekayāṁs tathā cedīn matsyāṁś caivātha sr̥ñjayān । ye tvā raṇe gataṁ vīraṁ na jānanti nipātitam ॥

अद्य पश्यामि पृथिवीं शून्यामिव हतत्विषम् । अभिमन्युमपश्यन्ती शोकव्याकुललोचना ॥

adya paśyāmi pr̥thivīṁ śūnyām iva hatatviṣam । abhimanyum apaśyantī śokavyākulalocanā ॥

स्वस्रीयं वासुदेवस्य पुत्रं गाण्डीवधन्वनः । कथं त्वा विरथं वीरं द्रक्ष्याम्यन्यैर्निपातितम् ॥

svasrīyaṁ vāsudevasya putraṁ gāṇḍīvadhanvanaḥ । kathaṁ tvā virathaṁ vīraṁ drakṣyāmy anyair nipātitam ॥

हा वीर दृष्टो नष्टश्च धनं स्वप्न इवासि मे । अहो ह्यनित्यं मानुष्यं जलबुद्बुदचञ्चलम् ॥

hā vīra dr̥ṣṭo naṣṭaś ca dhanaṁ svapna ivāsi me । aho hy anityaṁ mānuṣyaṁ jalabudbudacañcalam ॥

इमां ते तरुणीं भार्यां त्वदाधिभिरभिप्लुताम् । कथं संधारयिष्यामि विवत्सामिव धेनुकाम् ॥

imāṁ te taruṇīṁ bhāryāṁ tvadādhibhir abhiplutām । kathaṁ saṁdhārayiṣyāmi vivatsām iva dhenukām ॥

अहो ह्यकाले प्रस्थानं कृतवानसि पुत्रक । विहाय फलकाले मां सुगृद्धां तव दर्शने ॥

aho hy akāle prasthānaṁ kr̥tavān asi putraka । vihāya phalakāle māṁ sugr̥ddhāṁ tava darśane ॥

नूनं गतिः कृतान्तस्य प्राज्ञैरपि सुदुर्विदा । यत्र त्वं केशवे नाथे संग्रामेऽनाथवद्धतः ॥

nūnaṁ gatiḥ kr̥tāntasya prājñair api sudurvidā । yatra tvaṁ keśave nāthe saṁgrāme ’nāthavad dhataḥ ॥

यज्वनां दानशीलानां ब्राह्मणानां कृतात्मनाम् । चरितब्रह्मचर्याणां पुण्यतीर्थावगाहिनाम् ॥

yajvanāṁ dānaśīlānāṁ brāhmaṇānāṁ kr̥tātmanām । caritabrahmacaryāṇāṁ puṇyatīrthāvagāhinām ॥

कृतज्ञानां वदान्यानां गुरुशुश्रूषिणामपि । सहस्रदक्षिणानां च या गतिस्तामवाप्नुहि ॥

kr̥tajñānāṁ vadānyānāṁ guruśuśrūṣiṇām api । sahasradakṣiṇānāṁ ca yā gatis tām avāpnuhi ॥

या गतिर्युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् । हत्वारीन्निहतानां च संग्रामे तां गतिं व्रज ॥

yā gatir yudhyamānānāṁ śūrāṇām anivartinām । hatvārīn nihatānāṁ ca saṁgrāme tāṁ gatiṁ vraja ॥

गोसहस्रप्रदातॄणां क्रतुदानां च या गतिः । नैवेशिकं चाभिमतं ददतां या गतिः शुभा ॥

gosahasrapradātr̥̄ṇāṁ kratudānāṁ ca yā gatiḥ । naiveśikaṁ cābhimataṁ dadatāṁ yā gatiḥ śubhā ॥

ब्रह्मचर्येण यां यान्ति मुनयः संशितव्रताः । एकपत्न्यश्च यां यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक ॥

brahmacaryeṇa yāṁ yānti munayaḥ saṁśitavratāḥ । ekapatnyaś ca yāṁ yānti tāṁ gatiṁ vraja putraka ॥

राज्ञां सुचरितैर्या च गतिर्भवति शाश्वती । चतुराश्रमिणां पुण्यैः पावितानां सुरक्षितैः ॥

rājñāṁ sucaritair yā ca gatir bhavati śāśvatī । caturāśramiṇāṁ puṇyaiḥ pāvitānāṁ surakṣitaiḥ ॥

दीनानुकम्पिनां या च सततं संविभागिनाम् । पैशुन्याच्च निवृत्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक ॥

dīnānukampināṁ yā ca satataṁ saṁvibhāginām । paiśunyāc ca nivr̥ttānāṁ tāṁ gatiṁ vraja putraka ॥

व्रतिनां धर्मशीलानां गुरुशुश्रूषिणामपि । अमोघातिथिनां या च तां गतिं व्रज पुत्रक ॥

vratināṁ dharmaśīlānāṁ guruśuśrūṣiṇām api । amoghātithināṁ yā ca tāṁ gatiṁ vraja putraka ॥

ऋतुकाले स्वकां पत्नीं गच्छतां या मनस्विनाम् । न चान्यदारसेवीनां तां गतिं व्रज पुत्रक ॥

r̥tukāle svakāṁ patnīṁ gacchatāṁ yā manasvinām । na cānyadārasevīnāṁ tāṁ gatiṁ vraja putraka ॥

साम्ना ये सर्वभूतानि गच्छन्ति गतमत्सराः । नारुंतुदानां क्षमिणां या गतिस्तामवाप्नुहि ॥

sāmnā ye sarvabhūtāni gacchanti gatamatsarāḥ । nāruṁtudānāṁ kṣamiṇāṁ yā gatis tām avāpnuhi ॥

मधुमांसनिवृत्तानां मदाद्दम्भात्तथानृतात् । परोपतापत्यक्तानां तां गतिं व्रज पुत्रक ॥

madhumāṁsanivr̥ttānāṁ madād dambhāt tathānr̥tāt । paropatāpatyaktānāṁ tāṁ gatiṁ vraja putraka ॥

ह्रीमन्तः सर्वशास्त्रज्ञा ज्ञानतृप्ता जितेन्द्रियाः । यां गतिं साधवो यान्ति तां गतिं व्रज पुत्रक ॥

hrīmantaḥ sarvaśāstrajñā jñānatr̥ptā jitendriyāḥ । yāṁ gatiṁ sādhavo yānti tāṁ gatiṁ vraja putraka ॥

एवं विलपतीं दीनां सुभद्रां शोककर्शिताम् । अभ्यपद्यत पाञ्चाली वैराटीसहिता तदा ॥

evaṁ vilapatīṁ dīnāṁ subhadrāṁ śokakarśitām । abhyapadyata pāñcālī vairāṭīsahitā tadā ॥

ताः प्रकामं रुदित्वा च विलप्य च सुदुःखिताः । उन्मत्तवत्तदा राजन्विसंज्ञा न्यपतन्क्षितौ ॥

tāḥ prakāmaṁ ruditvā ca vilapya ca suduḥkhitāḥ । unmattavat tadā rājan visaṁjñā nyapatan kṣitau ॥

सोपचारस्तु कृष्णस्तां दुःखितां भृशदुःखितः । सिक्त्वाम्भसा समाश्वास्य तत्तदुक्त्वा हितं वचः ॥

sopacāras tu kr̥ṣṇas tāṁ duḥkhitāṁ bhr̥śaduḥkhitaḥ । siktvāmbhasā samāśvāsya tat tad uktvā hitaṁ vacaḥ ॥

विसंज्ञकल्पां रुदतीमपविद्धां प्रवेपतीम् । भगिनीं पुण्डरीकाक्ष इदं वचनमब्रवीत् ॥

visaṁjñakalpāṁ rudatīm apaviddhāṁ pravepatīm । bhaginīṁ puṇḍarīkākṣa idaṁ vacanam abravīt ॥

सुभद्रे मा शुचः पुत्रं पाञ्चाल्याश्वासयोत्तराम् । गतोऽभिमन्युः प्रथितां गतिं क्षत्रियपुंगवः ॥

subhadre mā śucaḥ putraṁ pāñcālyāśvāsayottarām । gato ’bhimanyuḥ prathitāṁ gatiṁ kṣatriyapuṁgavaḥ ॥

ये चान्येऽपि कुले सन्ति पुरुषा नो वरानने । सर्वे ते वै गतिं यान्तु अभिमन्योर्यशस्विनः ॥

ye cānye ’pi kule santi puruṣā no varānane । sarve te vai gatiṁ yāntu abhimanyor yaśasvinaḥ ॥

कुर्याम तद्वयं कर्म क्रियासुः सुहृदश्च नः । कृतवान्यादृगद्यैकस्तव पुत्रो महारथः ॥

kuryāma tad vayaṁ karma kriyāsuḥ suhr̥daś ca naḥ । kr̥tavān yādr̥g adyaikas tava putro mahārathaḥ ॥

एवमाश्वास्य भगिनीं द्रौपदीमपि चोत्तराम् । पार्थस्यैव महाबाहुः पार्श्वमागादरिंदमः ॥

evam āśvāsya bhaginīṁ draupadīm api cottarām । pārthasyaiva mahābāhuḥ pārśvam āgād ariṁdamaḥ ॥

ततोऽभ्यनुज्ञाय नृपान्कृष्णो बन्धूंस्तथाभिभूः । विवेशान्तःपुरं राजंस्तेऽन्ये जग्मुर्यथालयम् ॥

tato ’bhyanujñāya nr̥pān kr̥ṣṇo bandhūṁs tathābhibhūḥ । viveśāntaḥpuraṁ rājaṁs te ’nye jagmur yathālayam ॥