Adhyāya 54

संजय उवाच । तां निशां दुःखशोकार्तौ श्वसन्ताविव चोरगौ । निद्रां नैवोपलेभाते वासुदेवधनंजयौ ॥

saṁjaya uvāca । tāṁ niśāṁ duḥkhaśokārtau śvasantāv iva coragau । nidrāṁ naivopalebhāte vāsudevadhanaṁjayau ॥

नरनारायणौ क्रुद्धौ ज्ञात्वा देवाः सवासवाः । व्यथिताश्चिन्तयामासुः किं स्विदेतद्भविष्यति ॥

naranārāyaṇau kruddhau jñātvā devāḥ savāsavāḥ । vyathitāś cintayām āsuḥ kiṁ svid etad bhaviṣyati ॥

ववुश्च दारुणा वाता रूक्षा घोराभिशंसिनः । सकबन्धस्तथादित्ये परिघः समदृश्यत ॥

vavuś ca dāruṇā vātā rūkṣā ghorābhiśaṁsinaḥ । sakabandhas tathāditye parighaḥ samadr̥śyata ॥

शुष्काशन्यश्च निष्पेतुः सनिर्घाताः सविद्युतः । चचाल चापि पृथिवी सशैलवनकानना ॥

śuṣkāśanyaś ca niṣpetuḥ sanirghātāḥ savidyutaḥ । cacāla cāpi pr̥thivī saśailavanakānanā ॥

चुक्षुभुश्च महाराज सागरा मकरालयाः । प्रतिस्रोतः प्रवृत्ताश्च तथा गन्तुं समुद्रगाः ॥

cukṣubhuś ca mahārāja sāgarā makarālayāḥ । pratisrotaḥ pravr̥ttāś ca tathā gantuṁ samudragāḥ ॥

रथाश्वनरनागानां प्रवृत्तमधरोत्तरम् । क्रव्यादानां प्रमोदार्थं यमराष्ट्रविवृद्धये ॥

rathāśvanaranāgānāṁ pravr̥ttam adharottaram । kravyādānāṁ pramodārthaṁ yamarāṣṭravivr̥ddhaye ॥

वाहनानि शकृन्मूत्रे मुमुचू रुरुदुश्च ह । तान्दृष्ट्वा दारुणान्सर्वानुत्पाताँल्लोमहर्षणान् ॥

vāhanāni śakr̥nmūtre mumucū ruruduś ca ha । tān dr̥ṣṭvā dāruṇān sarvān utpātām̐l lomaharṣaṇān ॥

सर्वे ते व्यथिताः सैन्यास्त्वदीया भरतर्षभ । श्रुत्वा महाबलस्योग्रां प्रतिज्ञां सव्यसाचिनः ॥

sarve te vyathitāḥ sainyās tvadīyā bharatarṣabha । śrutvā mahābalasyogrāṁ pratijñāṁ savyasācinaḥ ॥

अथ कृष्णं महाबाहुरब्रवीत्पाकशासनिः । आश्वासय सुभद्रां त्वं भगिनीं स्नुषया सह ॥

atha kr̥ṣṇaṁ mahābāhur abravīt pākaśāsaniḥ । āśvāsaya subhadrāṁ tvaṁ bhaginīṁ snuṣayā saha ॥

स्नुषा श्वश्र्वानघायस्ते विशोके कुरु माधव । साम्ना सत्येन युक्तेन वचसाश्वासय प्रभो ॥

snuṣā śvaśrvānaghāyaste viśoke kuru mādhava । sāmnā satyena yuktena vacasāśvāsaya prabho ॥

ततोऽर्जुनगृहं गत्वा वासुदेवः सुदुर्मनाः । भगिनीं पुत्रशोकार्तामाश्वासयत दुःखिताम् ॥

tato ’rjunagr̥haṁ gatvā vāsudevaḥ sudurmanāḥ । bhaginīṁ putraśokārtām āśvāsayata duḥkhitām ॥

मा शोकं कुरु वार्ष्णेयि कुमारं प्रति सस्नुषा । सर्वेषां प्राणिनां भीरु निष्ठैषा कालनिर्मिता ॥

mā śokaṁ kuru vārṣṇeyi kumāraṁ prati sasnuṣā । sarveṣāṁ prāṇināṁ bhīru niṣṭhaiṣā kālanirmitā ॥

कुले जतस्य वीरस्य क्षत्रियस्य विशेषतः । सदृशं मरणं ह्येतत्तव पुत्रस्य मा शुचः ॥

kule jatasya vīrasya kṣatriyasya viśeṣataḥ । sadr̥śaṁ maraṇaṁ hy etat tava putrasya mā śucaḥ ॥

दिष्ट्या महारथो वीरः पितुस्तुल्यपराक्रमः । क्षात्रेण विधिना प्राप्तो वीराभिलषितां गतिम् ॥

diṣṭyā mahāratho vīraḥ pitus tulyaparākramaḥ । kṣātreṇa vidhinā prāpto vīrābhilaṣitāṁ gatim ॥

जित्वा सुबहुशः शत्रून्प्रेषयित्वा च मृत्यवे । गतः पुण्यकृतां लोकान्सर्वकामदुहोऽक्षयान् ॥

jitvā subahuśaḥ śatrūn preṣayitvā ca mr̥tyave । gataḥ puṇyakr̥tāṁ lokān sarvakāmaduho ’kṣayān ॥

तपसा ब्रह्मचर्येण श्रुतेन प्रज्ञयापि च । सन्तो यां गतिमिच्छन्ति प्राप्तस्तां तव पुत्रकः ॥

tapasā brahmacaryeṇa śrutena prajñayāpi ca । santo yāṁ gatim icchanti prāptas tāṁ tava putrakaḥ ॥

वीरसूर्वीरपत्नी त्वं वीरश्वशुरबान्धवा । मा शुचस्तनयं भद्रे गतः स परमां गतिम् ॥

vīrasūr vīrapatnī tvaṁ vīraśvaśurabāndhavā । mā śucas tanayaṁ bhadre gataḥ sa paramāṁ gatim ॥

प्राप्स्यते चाप्यसौ क्षुद्रः सैन्धवो बालघातकः । अस्यावलेपस्य फलं ससुहृद्गणबान्धवः ॥

prāpsyate cāpy asau kṣudraḥ saindhavo bālaghātakaḥ । asyāvalepasya phalaṁ sasuhr̥dgaṇabāndhavaḥ ॥

व्युष्टायां तु वरारोहे रजन्यां पापकर्मकृत् । न हि मोक्ष्यति पार्थात्स प्रविष्टोऽप्यमरावतीम् ॥

vyuṣṭāyāṁ tu varārohe rajanyāṁ pāpakarmakr̥t । na hi mokṣyati pārthāt sa praviṣṭo ’py amarāvatīm ॥

श्वः शिरः श्रोष्यसे तस्य सैन्धवस्य रणे हृतम् । समन्तपञ्चकाद्बाह्यं विशोका भव मा रुदः ॥

śvaḥ śiraḥ śroṣyase tasya saindhavasya raṇe hr̥tam । samantapañcakād bāhyaṁ viśokā bhava mā rudaḥ ॥

क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य गतः शूरः सतां गतिम् । यां वयं प्राप्नुयामेह ये चान्ये शस्त्रजीविनः ॥

kṣatradharmaṁ puraskr̥tya gataḥ śūraḥ satāṁ gatim । yāṁ vayaṁ prāpnuyāmeha ye cānye śastrajīvinaḥ ॥

व्यूढोरस्को महाबाहुरनिवर्ती वरप्रणुत् । गतस्तव वरारोहे पुत्रः स्वर्गं ज्वरं जहि ॥

vyūḍhorasko mahābāhur anivartī varapraṇut । gatas tava varārohe putraḥ svargaṁ jvaraṁ jahi ॥

अनु जातश्च पितरं मातृपक्षं च वीर्यवान् । सहस्रशो रिपून्हत्वा हतः शूरो महारथः ॥

anu jātaś ca pitaraṁ mātr̥pakṣaṁ ca vīryavān । sahasraśo ripūn hatvā hataḥ śūro mahārathaḥ ॥

आश्वासय स्नुषां राज्ञि मा शुचः क्षत्रिये भृशम् । श्वः प्रियं सुमहच्छ्रुत्वा विशोका भव नन्दिनि ॥

āśvāsaya snuṣāṁ rājñi mā śucaḥ kṣatriye bhr̥śam । śvaḥ priyaṁ sumahac chrutvā viśokā bhava nandini ॥

यत्पार्थेन प्रतिज्ञातं तत्तथा न तदन्यथा । चिकीर्षितं हि ते भर्तुर्न भवेज्जातु निष्फलम् ॥

yat pārthena pratijñātaṁ tat tathā na tad anyathā । cikīrṣitaṁ hi te bhartur na bhavej jātu niṣphalam ॥

यदि च मनुजपन्नगाः पिशाचा; रजनिचराः पतगाः सुरासुराश्च । रणगतमभियान्ति सिन्धुराजं; न स भविता सह तैरपि प्रभाते ॥

yadi ca manujapannagāḥ piśācā; rajanicarāḥ patagāḥ surāsurāś ca । raṇagatam abhiyānti sindhurājaṁ; na sa bhavitā saha tair api prabhāte ॥