Adhyāya 53

संजय उवाच । प्रतिज्ञाते तु पार्थेन सिन्धुराजवधे तदा । वासुदेवो महाबाहुर्धनंजयमभाषत ॥

saṁjaya uvāca । pratijñāte tu pārthena sindhurājavadhe tadā । vāsudevo mahābāhur dhanaṁjayam abhāṣata ॥

भ्रातॄणां मतमाज्ञाय त्वया वाचा प्रतिश्रुतम् । सैन्धवं श्वोऽस्मि हन्तेति तत्साहसतमं कृतम् ॥

bhrātr̥̄ṇāṁ matam ājñāya tvayā vācā pratiśrutam । saindhavaṁ śvo ’smi hanteti tat sāhasatamaṁ kr̥tam ॥

असंमन्त्र्य मया सार्धमतिभारोऽयमुद्यतः । कथं नु सर्वलोकस्य नावहास्या भवेमहि ॥

asaṁmantrya mayā sārdham atibhāro ’yam udyataḥ । kathaṁ nu sarvalokasya nāvahāsyā bhavemahi ॥

धार्तराष्ट्रस्य शिबिरे मया प्रणिहिताश्चराः । त इमे शीघ्रमागम्य प्रवृत्तिं वेदयन्ति नः ॥

dhārtarāṣṭrasya śibire mayā praṇihitāś carāḥ । ta ime śīghram āgamya pravr̥ttiṁ vedayanti naḥ ॥

त्वया वै संप्रतिज्ञाते सिन्धुराजवधे तदा । सिंहनादः सवादित्रः सुमहानिह तैः श्रुतः ॥

tvayā vai saṁpratijñāte sindhurājavadhe tadā । siṁhanādaḥ savāditraḥ sumahān iha taiḥ śrutaḥ ॥

तेन शब्देन वित्रस्ता धार्तराष्ट्राः ससैन्धवाः । नाकस्मात्सिंहनादोऽयमिति मत्वा व्यवस्थिताः ॥

tena śabdena vitrastā dhārtarāṣṭrāḥ sasaindhavāḥ । nākasmāt siṁhanādo ’yam iti matvā vyavasthitāḥ ॥

सुमहाञ्शब्दसंपातः कौरवाणां महाभुज । आसीन्नागाश्वपत्तीनां रथघोषश्च भैरवः ॥

sumahāñ śabdasaṁpātaḥ kauravāṇāṁ mahābhuja । āsīn nāgāśvapattīnāṁ rathaghoṣaś ca bhairavaḥ ॥

अभिमन्युवधं श्रुत्वा ध्रुवमार्तो धनंजयः । रात्रौ निर्यास्यति क्रोधादिति मत्वा व्यवस्थिताः ॥

abhimanyuvadhaṁ śrutvā dhruvam ārto dhanaṁjayaḥ । rātrau niryāsyati krodhād iti matvā vyavasthitāḥ ॥

तैर्यतद्भिरियं सत्या श्रुता सत्यवतस्तव । प्रतिज्ञा सिन्धुराजस्य वधे राजीवलोचन ॥

tair yatadbhir iyaṁ satyā śrutā satyavatas tava । pratijñā sindhurājasya vadhe rājīvalocana ॥

ततो विमनसः सर्वे त्रस्ताः क्षुद्रमृगा इव । आसन्सुयोधनामात्याः स च राजा जयद्रथः ॥

tato vimanasaḥ sarve trastāḥ kṣudramr̥gā iva । āsan suyodhanāmātyāḥ sa ca rājā jayadrathaḥ ॥

अथोत्थाय सहामात्यैर्दीनः शिबिरमात्मनः । आयात्सौवीरसिन्धूनामीश्वरो भृशदुःखितः ॥

athotthāya sahāmātyair dīnaḥ śibiram ātmanaḥ । āyāt sauvīrasindhūnām īśvaro bhr̥śaduḥkhitaḥ ॥

स मन्त्रकाले संमन्त्र्य सर्वा नैःश्रेयसीः क्रियाः । सुयोधनमिदं वाक्यमब्रवीद्राजसंसदि ॥

sa mantrakāle saṁmantrya sarvā naiḥśreyasīḥ kriyāḥ । suyodhanam idaṁ vākyam abravīd rājasaṁsadi ॥

मामसौ पुत्रहन्तेति श्वोऽभियाता धनंजयः । प्रतिज्ञातो हि सेनाया मध्ये तेन वधो मम ॥

mām asau putrahanteti śvo ’bhiyātā dhanaṁjayaḥ । pratijñāto hi senāyā madhye tena vadho mama ॥

तां न देवा न गन्धर्वा नासुरोरगराक्षसाः । उत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुं प्रतिज्ञां सव्यसाचिनः ॥

tāṁ na devā na gandharvā nāsuroragarākṣasāḥ । utsahante ’nyathā kartuṁ pratijñāṁ savyasācinaḥ ॥

ते मां रक्षत संग्रामे मा वो मूर्ध्नि धनंजयः । पदं कृत्वाप्नुयाल्लक्ष्यं तस्मादत्र विधीयताम् ॥

te māṁ rakṣata saṁgrāme mā vo mūrdhni dhanaṁjayaḥ । padaṁ kr̥tvāpnuyāl lakṣyaṁ tasmād atra vidhīyatām ॥

अथ रक्षा न मे संख्ये क्रियते कुरुनन्दन । अनुजानीहि मां राजन्गमिष्यामि गृहान्प्रति ॥

atha rakṣā na me saṁkhye kriyate kurunandana । anujānīhi māṁ rājan gamiṣyāmi gr̥hān prati ॥

एवमुक्तस्त्ववाक्शीर्षो विमनाः स सुयोधनः । श्रुत्वाभिशप्तवन्तं त्वां ध्यानमेवान्वपद्यत ॥

evam uktas tv avākśīrṣo vimanāḥ sa suyodhanaḥ । śrutvābhiśaptavantaṁ tvāṁ dhyānam evānvapadyata ॥

तमार्तमभिसंप्रेक्ष्य राजा किल स सैन्धवः । मृदु चात्महितं चैव सापेक्षमिदमुक्तवान् ॥

tam ārtam abhisaṁprekṣya rājā kila sa saindhavaḥ । mr̥du cātmahitaṁ caiva sāpekṣam idam uktavān ॥

नाहं पश्यामि भवतां तथावीर्यं धनुर्धरम् । योऽर्जुनस्यास्त्रमस्त्रेण प्रतिहन्यान्महाहवे ॥

nāhaṁ paśyāmi bhavatāṁ tathāvīryaṁ dhanurdharam । yo ’rjunasyāstram astreṇa pratihanyān mahāhave ॥

वासुदेवसहायस्य गाण्डीवं धुन्वतो धनुः । कोऽर्जुनस्याग्रतस्तिष्ठेत्साक्षादपि शतक्रतुः ॥

vāsudevasahāyasya gāṇḍīvaṁ dhunvato dhanuḥ । ko ’rjunasyāgratas tiṣṭhet sākṣād api śatakratuḥ ॥

महेश्वरोऽपि पार्थेन श्रूयते योधितः पुरा । पदातिना महातेजा गिरौ हिमवति प्रभुः ॥

maheśvaro ’pi pārthena śrūyate yodhitaḥ purā । padātinā mahātejā girau himavati prabhuḥ ॥

दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम् । जघानैकरथेनैव देवराजप्रचोदितः ॥

dānavānāṁ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsinām । jaghānaikarathenaiva devarājapracoditaḥ ॥

समायुक्तो हि कौन्तेयो वासुदेवेन धीमता । सामरानपि लोकांस्त्रीन्निहन्यादिति मे मतिः ॥

samāyukto hi kaunteyo vāsudevena dhīmatā । sāmarān api lokāṁs trīn nihanyād iti me matiḥ ॥

सोऽहमिच्छाम्यनुज्ञातुं रक्षितुं वा महात्मना । द्रोणेन सहपुत्रेण वीरेण यदि मन्यसे ॥

so ’ham icchāmy anujñātuṁ rakṣituṁ vā mahātmanā । droṇena sahaputreṇa vīreṇa yadi manyase ॥

स राज्ञा स्वयमाचार्यो भृशमाक्रन्दितोऽर्जुन । संविधानं च विहितं रथाश्च किल सज्जिताः ॥

sa rājñā svayam ācāryo bhr̥śam ākrandito ’rjuna । saṁvidhānaṁ ca vihitaṁ rathāś ca kila sajjitāḥ ॥

कर्णो भूरिश्रवा द्रौणिर्वृषसेनश्च दुर्जयः । कृपश्च मद्रराजश्च षडेतेऽस्य पुरोगमाः ॥

karṇo bhūriśravā drauṇir vr̥ṣasenaś ca durjayaḥ । kr̥paś ca madrarājaś ca ṣaḍ ete ’sya purogamāḥ ॥

शकटः पद्मपश्चार्धो व्यूहो द्रोणेन कल्पितः । पद्मकर्णिकमध्यस्थः सूचीपाशे जयद्रथः । स्थास्यते रक्षितो वीरैः सिन्धुराड्युद्धदुर्मदैः ॥

śakaṭaḥ padmapaś cārdho vyūho droṇena kalpitaḥ । padmakarṇikamadhyasthaḥ sūcīpāśe jayadrathaḥ । sthāsyate rakṣito vīraiḥ sindhurāḍ yuddhadurmadaiḥ ॥

धनुष्यस्त्रे च वीर्ये च प्राणे चैव तथोरसि । अविषह्यतमा ह्येते निश्चिताः पार्थ षड्रथाः । एतानजित्वा सगणान्नैव प्राप्यो जयद्रथः ॥

dhanuṣy astre ca vīrye ca prāṇe caiva tathorasi । aviṣahyatamā hy ete niścitāḥ pārtha ṣaḍ rathāḥ । etān ajitvā sagaṇān naiva prāpyo jayadrathaḥ ॥

तेषामेकैकशो वीर्यं षण्णां त्वमनुचिन्तय । सहिता हि नरव्याघ्रा न शक्या जेतुमञ्जसा ॥

teṣām ekaikaśo vīryaṁ ṣaṇṇāṁ tvam anucintaya । sahitā hi naravyāghrā na śakyā jetum añjasā ॥

भूयश्च चिन्तयिष्यामि नीतिमात्महिताय वै । मन्त्रज्ञैः सचिवैः सार्धं सुहृद्भिः कार्यसिद्धये ॥

bhūyaś ca cintayiṣyāmi nītim ātmahitāya vai । mantrajñaiḥ sacivaiḥ sārdhaṁ suhr̥dbhiḥ kāryasiddhaye ॥

अर्जुन उवाच । षड्रथान्धार्तराष्ट्रस्य मन्यसे यान्बलाधिकान् । तेषां वीर्यं ममार्धेन न तुल्यमिति लक्षये ॥

arjuna uvāca । ṣaḍ rathān dhārtarāṣṭrasya manyase yān balādhikān । teṣāṁ vīryaṁ mamārdhena na tulyam iti lakṣaye ॥

अस्त्रमस्त्रेण सर्वेषामेतेषां मधुसूदन । मया द्रक्ष्यसि निर्भिन्नं जयद्रथवधैषिणा ॥

astram astreṇa sarveṣām eteṣāṁ madhusūdana । mayā drakṣyasi nirbhinnaṁ jayadrathavadhaiṣiṇā ॥

द्रोणस्य मिषतः सोऽहं सगणस्य विलप्यतः । मूर्धानं सिन्धुराजस्य पातयिष्यामि भूतले ॥

droṇasya miṣataḥ so ’haṁ sagaṇasya vilapyataḥ । mūrdhānaṁ sindhurājasya pātayiṣyāmi bhūtale ॥

यदि साध्याश्च रुद्राश्च वसवश्च सहाश्विनः । मरुतश्च सहेन्द्रेण विश्वेदेवास्तथासुराः ॥

yadi sādhyāś ca rudrāś ca vasavaś ca sahāśvinaḥ । marutaś ca sahendreṇa viśvedevās tathāsurāḥ ॥

पितरः सहगन्धर्वाः सुपर्णाः सागराद्रयः । द्यौर्वियत्पृथिवी चेयं दिशश्च सदिगीश्वराः ॥

pitaraḥ sahagandharvāḥ suparṇāḥ sāgarādrayaḥ । dyaur viyat pr̥thivī ceyaṁ diśaś ca sadigīśvarāḥ ॥

ग्राम्यारण्यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च । त्रातारः सिन्धुराजस्य भवन्ति मधुसूदन ॥

grāmyāraṇyāni bhūtāni sthāvarāṇi carāṇi ca । trātāraḥ sindhurājasya bhavanti madhusūdana ॥

तथापि बाणैर्निहतं श्वो द्रष्टासि रणे मया । सत्येन ते शपे कृष्ण तथैवायुधमालभे ॥

tathāpi bāṇair nihataṁ śvo draṣṭāsi raṇe mayā । satyena te śape kr̥ṣṇa tathaivāyudham ālabhe ॥

यश्च गोप्ता महेष्वासस्तस्य पापस्य दुर्मतेः । तमेव प्रथमं द्रोणमभियास्यामि केशव ॥

yaś ca goptā maheṣvāsas tasya pāpasya durmateḥ । tam eva prathamaṁ droṇam abhiyāsyāmi keśava ॥

तस्मिन्द्यूतमिदं बद्धं मन्यते स्म सुयोधनः । तस्मात्तस्यैव सेनाग्रं भित्त्वा यास्यामि सैन्धवम् ॥

tasmin dyūtam idaṁ baddhaṁ manyate sma suyodhanaḥ । tasmāt tasyaiva senāgraṁ bhittvā yāsyāmi saindhavam ॥

द्रष्टासि श्वो महेष्वासान्नाराचैस्तिग्मतेजनैः । शृङ्गाणीव गिरेर्वज्रैर्दार्यमाणान्मया युधि ॥

draṣṭāsi śvo maheṣvāsān nārācais tigmatejanaiḥ । śr̥ṅgāṇīva girer vajrair dāryamāṇān mayā yudhi ॥

नरनागाश्वदेहेभ्यो विस्रविष्यति शोणितम् । पतद्भ्यः पतितेभ्यश्च विभिन्नेभ्यः शितैः शरैः ॥

naranāgāśvadehebhyo visraviṣyati śoṇitam । patadbhyaḥ patitebhyaś ca vibhinnebhyaḥ śitaiḥ śaraiḥ ॥

गाण्डीवप्रेषिता बाणा मनोनिलसमा जवे । नृनागाश्वान्विदेहासून्कर्तारश्च सहस्रशः ॥

gāṇḍīvapreṣitā bāṇā manonilasamā jave । nr̥nāgāśvān videhāsūn kartāraś ca sahasraśaḥ ॥

यमात्कुबेराद्वरुणाद्रुद्रादिन्द्राच्च यन्मया । उपात्तमस्त्रं घोरं वै तद्द्रष्टारो नरा युधि ॥

yamāt kuberād varuṇād rudrād indrāc ca yan mayā । upāttam astraṁ ghoraṁ vai tad draṣṭāro narā yudhi ॥

ब्राह्मेणास्त्रेण चास्त्राणि हन्यमानानि संयुगे । मया द्रष्टासि सर्वेषां सैन्धवस्याभिरक्षिणाम् ॥

brāhmeṇāstreṇa cāstrāṇi hanyamānāni saṁyuge । mayā draṣṭāsi sarveṣāṁ saindhavasyābhirakṣiṇām ॥

शरवेगसमुत्कृत्तै राज्ञां केशव मूर्धभिः । आस्तीर्यमाणां पृथिवीं द्रष्टासि श्वो मया युधि ॥

śaravegasamutkr̥ttai rājñāṁ keśava mūrdhabhiḥ । āstīryamāṇāṁ pr̥thivīṁ draṣṭāsi śvo mayā yudhi ॥

क्रव्यादांस्तर्पयिष्यामि द्रावयिष्यामि शात्रवान् । सुहृदो नन्दयिष्यामि पातयिष्यामि सैन्धवम् ॥

kravyādāṁs tarpayiṣyāmi drāvayiṣyāmi śātravān । suhr̥do nandayiṣyāmi pātayiṣyāmi saindhavam ॥

बह्वागस्कृत्कुसंबन्धी पापदेशसमुद्भवः । मया सैन्धवको राजा हतः स्वाञ्शोचयिष्यति ॥

bahv āgaskr̥t kusaṁbandhī pāpadeśasamudbhavaḥ । mayā saindhavako rājā hataḥ svāñ śocayiṣyati ॥

सर्वक्षीरान्नभोक्तारः पापाचारा रणाजिरे । मया सराजका बाणैर्नुन्ना नंक्ष्यन्ति सैन्धवाः ॥

sarvakṣīrānnabhoktāraḥ pāpācārā raṇājire । mayā sarājakā bāṇair nunnā naṁkṣyanti saindhavāḥ ॥

तथा प्रभाते कर्तास्मि यथा कृष्ण सुयोधनः । नान्यं धनुर्धरं लोके मंस्यते मत्समं युधि ॥

tathā prabhāte kartāsmi yathā kr̥ṣṇa suyodhanaḥ । nānyaṁ dhanurdharaṁ loke maṁsyate matsamaṁ yudhi ॥

गाण्डीवं च धनुर्दिव्यं योद्धा चाहं नरर्षभ । त्वं च यन्ता हृषीकेश किं नु स्यादजितं मया ॥

gāṇḍīvaṁ ca dhanur divyaṁ yoddhā cāhaṁ nararṣabha । tvaṁ ca yantā hr̥ṣīkeśa kiṁ nu syād ajitaṁ mayā ॥

यथा हि लक्ष्म चन्द्रे वै समुद्रे च यथा जलम् । एवमेतां प्रतिज्ञां मे सत्यां विद्धि जनार्दन ॥

yathā hi lakṣma candre vai samudre ca yathā jalam । evam etāṁ pratijñāṁ me satyāṁ viddhi janārdana ॥

मावमंस्था ममास्त्राणि मावमंस्था धनुर्दृढम् । मावमंस्था बलं बाह्वोर्मावमंस्था धनंजयम् ॥

māvamaṁsthā mamāstrāṇi māvamaṁsthā dhanur dr̥ḍham । māvamaṁsthā balaṁ bāhvor māvamaṁsthā dhanaṁjayam ॥

यथा हि यात्वा संग्रामे न जीये विजयामि च । तेन सत्येन संग्रामे हतं विद्धि जयद्रथम् ॥

yathā hi yātvā saṁgrāme na jīye vijayāmi ca । tena satyena saṁgrāme hataṁ viddhi jayadratham ॥

ध्रुवं वै ब्राह्मणे सत्यं ध्रुवा साधुषु संनतिः । श्रीर्ध्रुवा चापि दक्षेषु ध्रुवो नारायणे जयः ॥

dhruvaṁ vai brāhmaṇe satyaṁ dhruvā sādhuṣu saṁnatiḥ । śrīr dhruvā cāpi dakṣeṣu dhruvo nārāyaṇe jayaḥ ॥

संजय उवाच । एवमुक्त्वा हृषीकेशं स्वयमात्मानमात्मना । संदिदेशार्जुनो नर्दन्वासविः केशवं प्रभुम् ॥

saṁjaya uvāca । evam uktvā hr̥ṣīkeśaṁ svayam ātmānam ātmanā । saṁdideśārjuno nardan vāsaviḥ keśavaṁ prabhum ॥

यथा प्रभातां रजनीं कल्पितः स्याद्रथो मम । तथा कार्यं त्वया कृष्ण कार्यं हि महदुद्यतम् ॥

yathā prabhātāṁ rajanīṁ kalpitaḥ syād ratho mama । tathā kāryaṁ tvayā kr̥ṣṇa kāryaṁ hi mahad udyatam ॥