Adhyāya 52

संजय उवाच । श्रुत्वा तु तं महाशब्दं पाण्डूनां पुत्रगृद्धिनाम् । चारैः प्रवेदिते तत्र समुत्थाय जयद्रथः ॥

saṁjaya uvāca । śrutvā tu taṁ mahāśabdaṁ pāṇḍūnāṁ putragr̥ddhinām । cāraiḥ pravedite tatra samutthāya jayadrathaḥ ॥

शोकसंमूढहृदयो दुःखेनाभिहतो भृशम् । मज्जमान इवागाधे विपुले शोकसागरे ॥

śokasaṁmūḍhahr̥dayo duḥkhenābhihato bhr̥śam । majjamāna ivāgādhe vipule śokasāgare ॥

जगाम समितिं राज्ञां सैन्धवो विमृशन्बहु । स तेषां नरदेवानां सकाशे परिदेवयन् ॥

jagāma samitiṁ rājñāṁ saindhavo vimr̥śan bahu । sa teṣāṁ naradevānāṁ sakāśe paridevayan ॥

अभिमन्योः पितुर्भीतः सव्रीडो वाक्यमब्रवीत् । योऽसौ पाण्डोः किल क्षेत्रे जातः शक्रेण कामिना ॥

abhimanyoḥ pitur bhītaḥ savrīḍo vākyam abravīt । yo ’sau pāṇḍoḥ kila kṣetre jātaḥ śakreṇa kāminā ॥

स निनीषति दुर्बुद्धिर्मां किलैकं यमक्षयम् । तत्स्वस्ति वोऽस्तु यास्यामि स्वगृहं जीवितेप्सया ॥

sa ninīṣati durbuddhir māṁ kilaikaṁ yamakṣayam । tat svasti vo ’stu yāsyāmi svagr̥haṁ jīvitepsayā ॥

अथ वा स्थ प्रतिबलास्त्रातुं मां क्षत्रियर्षभाः । पार्थेन प्रार्थितं वीरास्ते ददन्तु ममाभयम् ॥

atha vā stha pratibalās trātuṁ māṁ kṣatriyarṣabhāḥ । pārthena prārthitaṁ vīrās te dadantu mamābhayam ॥

द्रोणदुर्योधनकृपाः कर्णमद्रेशबाह्लिकाः । दुःशासनादयः शक्तास्त्रातुमप्यन्तकार्दितम् ॥

droṇaduryodhanakr̥pāḥ karṇamadreśabāhlikāḥ । duḥśāsanādayaḥ śaktās trātum apy antakārditam ॥

किमङ्ग पुनरेकेन फल्गुनेन जिघांसता । न त्रायेयुर्भवन्तो मां समस्ताः पतयः क्षितेः ॥

kim aṅga punar ekena phalgunena jighāṁsatā । na trāyeyur bhavanto māṁ samastāḥ patayaḥ kṣiteḥ ॥

प्रहर्षं पाण्डवेयानां श्रुत्वा मम महद्भयम् । सीदन्तीव च मेऽङ्गानि मुमूर्षोरिव पार्थिवाः ॥

praharṣaṁ pāṇḍaveyānāṁ śrutvā mama mahad bhayam । sīdantīva ca me ’ṅgāni mumūrṣor iva pārthivāḥ ॥

वधो नूनं प्रतिज्ञातो मम गाण्डीवधन्वना । तथा हि हृष्टाः क्रोशन्ति शोककालेऽपि पाण्डवाः ॥

vadho nūnaṁ pratijñāto mama gāṇḍīvadhanvanā । tathā hi hr̥ṣṭāḥ krośanti śokakāle ’pi pāṇḍavāḥ ॥

न देवा न च गन्धर्वा नासुरोरगराक्षसाः । उत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुं कुत एव नराधिपाः ॥

na devā na ca gandharvā nāsuroragarākṣasāḥ । utsahante ’nyathā kartuṁ kuta eva narādhipāḥ ॥

तस्मान्मामनुजानीत भद्रं वोऽस्तु नरर्षभाः । अदर्शनं गमिष्यामि न मां द्रक्ष्यन्ति पाण्डवाः ॥

tasmān mām anujānīta bhadraṁ vo ’stu nararṣabhāḥ । adarśanaṁ gamiṣyāmi na māṁ drakṣyanti pāṇḍavāḥ ॥

एवं विलपमानं तं भयाद्व्याकुलचेतसम् । आत्मकार्यगरीयस्त्वाद्राजा दुर्योधनोऽब्रवीत् ॥

evaṁ vilapamānaṁ taṁ bhayād vyākulacetasam । ātmakāryagarīyastvād rājā duryodhano ’bravīt ॥

न भेतव्यं नरव्याघ्र को हि त्वा पुरुषर्षभ । मध्ये क्षत्रियवीराणां तिष्ठन्तं प्रार्थयेद्युधि ॥

na bhetavyaṁ naravyāghra ko hi tvā puruṣarṣabha । madhye kṣatriyavīrāṇāṁ tiṣṭhantaṁ prārthayed yudhi ॥

अहं वैकर्तनः कर्णश्चित्रसेनो विविंशतिः । भूरिश्रवाः शलः शल्यो वृषसेनो दुरासदः ॥

ahaṁ vaikartanaḥ karṇaś citraseno viviṁśatiḥ । bhūriśravāḥ śalaḥ śalyo vr̥ṣaseno durāsadaḥ ॥

पुरुमित्रो जयो भोजः काम्बोजश्च सुदक्षिणः । सत्यव्रतो महाबाहुर्विकर्णो दुर्मुखः सहः ॥

purumitro jayo bhojaḥ kāmbojaś ca sudakṣiṇaḥ । satyavrato mahābāhur vikarṇo durmukhaḥ sahaḥ ॥

दुःशासनः सुबाहुश्च कलिङ्गश्चाप्युदायुधः । विन्दानुविन्दावावन्त्यौ द्रोणो द्रौणिः ससौबलः ॥

duḥśāsanaḥ subāhuś ca kaliṅgaś cāpy udāyudhaḥ । vindānuvindāv āvantyau droṇo drauṇiḥ sasaubalaḥ ॥

त्वं चापि रथिनां श्रेष्ठः स्वयं शूरोऽमितद्युतिः । स कथं पाण्डवेयेभ्यो भयं पश्यसि सैन्धव ॥

tvaṁ cāpi rathināṁ śreṣṭhaḥ svayaṁ śūro ’mitadyutiḥ । sa kathaṁ pāṇḍaveyebhyo bhayaṁ paśyasi saindhava ॥

अक्षौहिण्यो दशैका च मदीयास्तव रक्षणे । यत्ता योत्स्यन्ति मा भैस्त्वं सैन्धव व्येतु ते भयम् ॥

akṣauhiṇyo daśaikā ca madīyās tava rakṣaṇe । yattā yotsyanti mā bhais tvaṁ saindhava vyetu te bhayam ॥

एवमाश्वासितो राजन्पुत्रेण तव सैन्धवः । दुर्योधनेन सहितो द्रोणं रात्रावुपागमत् ॥

evam āśvāsito rājan putreṇa tava saindhavaḥ । duryodhanena sahito droṇaṁ rātrāv upāgamat ॥

उपसंग्रहणं कृत्वा द्रोणाय स विशां पते । उपोपविश्य प्रणतः पर्यपृच्छदिदं तदा ॥

upasaṁgrahaṇaṁ kr̥tvā droṇāya sa viśāṁ pate । upopaviśya praṇataḥ paryapr̥cchad idaṁ tadā ॥

निमित्ते दूरपातित्वे लघुत्वे दृढवेधने । मम ब्रवीतु भगवान्विशेषं फल्गुनस्य च ॥

nimitte dūrapātitve laghutve dr̥ḍhavedhane । mama bravītu bhagavān viśeṣaṁ phalgunasya ca ॥

विद्याविशेषमिच्छामि ज्ञातुमाचार्य तत्त्वतः । ममार्जुनस्य च विभो यथातत्त्वं प्रचक्ष्व मे ॥

vidyāviśeṣam icchāmi jñātum ācārya tattvataḥ । mamārjunasya ca vibho yathātattvaṁ pracakṣva me ॥

द्रोण उवाच । सममाचार्यकं तात तव चैवार्जुनस्य च । योगाद्दुःखोचितत्वाच्च तस्मात्त्वत्तोऽधिकोऽर्जुनः ॥

droṇa uvāca । samam ācāryakaṁ tāta tava caivārjunasya ca । yogād duḥkhocitatvāc ca tasmāt tvatto ’dhiko ’rjunaḥ ॥

न तु ते युधि संत्रासः कार्यः पार्थात्कथंचन । अहं हि रक्षिता तात भयात्त्वां नात्र संशयः ॥

na tu te yudhi saṁtrāsaḥ kāryaḥ pārthāt kathaṁ cana । ahaṁ hi rakṣitā tāta bhayāt tvāṁ nātra saṁśayaḥ ॥

न हि मद्बाहुगुप्तस्य प्रभवन्त्यमरा अपि । व्यूहिष्यामि च तं व्यूहं यं पार्थो न तरिष्यति ॥

na hi madbāhuguptasya prabhavanty amarā api । vyūhiṣyāmi ca taṁ vyūhaṁ yaṁ pārtho na tariṣyati ॥

तस्माद्युध्यस्व मा भैस्त्वं स्वधर्ममनुपालय । पितृपैतामहं मार्गमनुयाहि नराधिप ॥

tasmād yudhyasva mā bhais tvaṁ svadharmam anupālaya । pitr̥paitāmahaṁ mārgam anuyāhi narādhipa ॥

अधीत्य विधिवद्वेदानग्नयः सुहुतास्त्वया । इष्टं च बहुभिर्यज्ञैर्न ते मृत्युभयाद्भयम् ॥

adhītya vidhivad vedān agnayaḥ suhutās tvayā । iṣṭaṁ ca bahubhir yajñair na te mr̥tyubhayād bhayam ॥

दुर्लभं मानुषैर्मन्दैर्महाभाग्यमवाप्य तु । भुजवीर्यार्जिताँल्लोकान्दिव्यान्प्राप्स्यस्यनुत्तमान् ॥

durlabhaṁ mānuṣair mandair mahābhāgyam avāpya tu । bhujavīryārjitām̐l lokān divyān prāpsyasy anuttamān ॥

कुरवः पाण्डवाश्चैव वृष्णयोऽन्ये च मानवाः । अहं च सह पुत्रेण अध्रुवा इति चिन्त्यताम् ॥

kuravaḥ pāṇḍavāś caiva vr̥ṣṇayo ’nye ca mānavāḥ । ahaṁ ca saha putreṇa adhruvā iti cintyatām ॥

पर्यायेण वयं सर्वे कालेन बलिना हताः । परलोकं गमिष्यामः स्वैः स्वैः कर्मभिरन्विताः ॥

paryāyeṇa vayaṁ sarve kālena balinā hatāḥ । paralokaṁ gamiṣyāmaḥ svaiḥ svaiḥ karmabhir anvitāḥ ॥

तपस्तप्त्वा तु याँल्लोकान्प्राप्नुवन्ति तपस्विनः । क्षत्रधर्माश्रिताः शूराः क्षत्रियाः प्राप्नुवन्ति तान् ॥

tapas taptvā tu yām̐l lokān prāpnuvanti tapasvinaḥ । kṣatradharmāśritāḥ śūrāḥ kṣatriyāḥ prāpnuvanti tān ॥

संजय उवाच । एवमाश्वासितो राजन्भारद्वाजेन सैन्धवः । अपानुदद्भयं पार्थाद्युद्धाय च मनो दधे ॥

saṁjaya uvāca । evam āśvāsito rājan bhāradvājena saindhavaḥ । apānudad bhayaṁ pārthād yuddhāya ca mano dadhe ॥