Adhyāya 51

युधिष्ठिर उवाच । त्वयि याते महाबाहो संशप्तकबलं प्रति । प्रयत्नमकरोत्तीव्रमाचार्यो ग्रहणे मम ॥

yudhiṣṭhira uvāca । tvayi yāte mahābāho saṁśaptakabalaṁ prati । prayatnam akarot tīvram ācāryo grahaṇe mama ॥

व्यूढानीकं वयं द्रोणं वरयामः स्म सर्वशः । प्रतिव्यूह्य रथानीकं यतमानं तथा रणे ॥

vyūḍhānīkaṁ vayaṁ droṇaṁ varayāmaḥ sma sarvaśaḥ । prativyūhya rathānīkaṁ yatamānaṁ tathā raṇe ॥

स वार्यमाणो रथिभी रक्षितेन मया तथा । अस्मानपि जघानाशु पीडयन्निशितैः शरैः ॥

sa vāryamāṇo rathibhī rakṣitena mayā tathā । asmān api jaghānāśu pīḍayan niśitaiḥ śaraiḥ ॥

ते पीड्यमाना द्रोणेन द्रोणानीकं न शक्नुमः । प्रतिवीक्षितुमप्याजौ भेत्तुं तत्कुत एव तु ॥

te pīḍyamānā droṇena droṇānīkaṁ na śaknumaḥ । prativīkṣitum apy ājau bhettuṁ tat kuta eva tu ॥

वयं त्वप्रतिमं वीर्ये सर्वे सौभद्रमात्मजम् । उक्तवन्तः स्म ते तात भिन्ध्यनीकमिति प्रभो ॥

vayaṁ tv apratimaṁ vīrye sarve saubhadram ātmajam । uktavantaḥ sma te tāta bhindhy anīkam iti prabho ॥

स तथा चोदितोऽस्माभिः सदश्व इव वीर्यवान् । असह्यमपि तं भारं वोढुमेवोपचक्रमे ॥

sa tathā codito ’smābhiḥ sadaśva iva vīryavān । asahyam api taṁ bhāraṁ voḍhum evopacakrame ॥

स तवास्त्रोपदेशेन वीर्येण च समन्वितः । प्राविशत्तद्बलं बालः सुपर्ण इव सागरम् ॥

sa tavāstropadeśena vīryeṇa ca samanvitaḥ । prāviśat tad balaṁ bālaḥ suparṇa iva sāgaram ॥

तेऽनुयाता वयं वीरं सात्वतीपुत्रमाहवे । प्रवेष्टुकामास्तेनैव येन स प्राविशच्चमूम् ॥

te ’nuyātā vayaṁ vīraṁ sātvatīputram āhave । praveṣṭukāmās tenaiva yena sa prāviśac camūm ॥

ततः सैन्धवको राजा क्षुद्रस्तात जयद्रथः । वरदानेन रुद्रस्य सर्वान्नः समवारयत् ॥

tataḥ saindhavako rājā kṣudras tāta jayadrathaḥ । varadānena rudrasya sarvān naḥ samavārayat ॥

ततो द्रोणः कृपः कर्णो द्रौणिश्च स बृहद्बलः । कृतवर्मा च सौभद्रं षड्रथाः पर्यवारयन् ॥

tato droṇaḥ kr̥paḥ karṇo drauṇiś ca sa br̥hadbalaḥ । kr̥tavarmā ca saubhadraṁ ṣaḍ rathāḥ paryavārayan ॥

परिवार्य तु तैः सर्वैर्युधि बालो महारथैः । यतमानः परं शक्त्या बहुभिर्विरथीकृतः ॥

parivārya tu taiḥ sarvair yudhi bālo mahārathaiḥ । yatamānaḥ paraṁ śaktyā bahubhir virathīkr̥taḥ ॥

ततो दौःशासनिः क्षिप्रं तथा तैर्विरथीकृतम् । संशयं परमं प्राप्य दिष्टान्तेनाभ्ययोजयत् ॥

tato dauḥśāsaniḥ kṣipraṁ tathā tair virathīkr̥tam । saṁśayaṁ paramaṁ prāpya diṣṭāntenābhyayojayat ॥

स तु हत्वा सहस्राणि द्विपाश्वरथसादिनाम् । राजपुत्रशतं चाग्र्यं वीरांश्चालक्षितान्बहून् ॥

sa tu hatvā sahasrāṇi dvipāśvarathasādinām । rājaputraśataṁ cāgryaṁ vīrāṁś cālakṣitān bahūn ॥

बृहद्बलं च राजानं स्वर्गेणाजौ प्रयोज्य ह । ततः परमधर्मात्मा दिष्टान्तमुपजग्मिवान् ॥

br̥hadbalaṁ ca rājānaṁ svargeṇājau prayojya ha । tataḥ paramadharmātmā diṣṭāntam upajagmivān ॥

एतावदेव निर्वृत्तमस्माकं शोकवर्धनम् । स चैवं पुरुषव्याघ्रः स्वर्गलोकमवाप्तवान् ॥

etāvad eva nirvr̥ttam asmākaṁ śokavardhanam । sa caivaṁ puruṣavyāghraḥ svargalokam avāptavān ॥

संजय उवाच । ततोऽर्जुनो वचः श्रुत्वा धर्मराजेन भाषितम् । हा पुत्र इति निःश्वस्य व्यथितो न्यपतद्भुवि ॥

saṁjaya uvāca । tato ’rjuno vacaḥ śrutvā dharmarājena bhāṣitam । hā putra iti niḥśvasya vyathito nyapatad bhuvi ॥

विषण्णवदनाः सर्वे परिगृह्य धनंजयम् । नेत्रैरनिमिषैर्दीनाः प्रत्यवेक्षन्परस्परम् ॥

viṣaṇṇavadanāḥ sarve parigr̥hya dhanaṁjayam । netrair animiṣair dīnāḥ pratyavekṣan parasparam ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां वासविः क्रोधमूर्छितः । कम्पमानो ज्वरेणेव निःश्वसंश्च मुहुर्मुहुः ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñāṁ vāsaviḥ krodhamūrchitaḥ । kampamāno jvareṇeva niḥśvasaṁś ca muhur muhuḥ ॥

पाणिं पाणौ विनिष्पिष्य श्वसमानोऽश्रुनेत्रवान् । उन्मत्त इव विप्रेक्षन्निदं वचनमब्रवीत् ॥

pāṇiṁ pāṇau viniṣpiṣya śvasamāno ’śrunetravān । unmatta iva viprekṣann idaṁ vacanam abravīt ॥

सत्यं वः प्रतिजानामि श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम् । न चेद्वधभयाद्भीतो धार्तराष्ट्रान्प्रहास्यति ॥

satyaṁ vaḥ pratijānāmi śvo ’smi hantā jayadratham । na ced vadhabhayād bhīto dhārtarāṣṭrān prahāsyati ॥

न चास्माञ्शरणं गच्छेत्कृष्णं वा पुरुषोत्तमम् । भवन्तं वा महाराज श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम् ॥

na cāsmāñ śaraṇaṁ gacchet kr̥ṣṇaṁ vā puruṣottamam । bhavantaṁ vā mahārāja śvo ’smi hantā jayadratham ॥

धार्तराष्ट्रप्रियकरं मयि विस्मृतसौहृदम् । पापं बालवधे हेतुं श्वोऽस्मि हन्ता जयद्रथम् ॥

dhārtarāṣṭrapriyakaraṁ mayi vismr̥tasauhr̥dam । pāpaṁ bālavadhe hetuṁ śvo ’smi hantā jayadratham ॥

रक्षमाणाश्च तं संख्ये ये मां योत्स्यन्ति केचन । अपि द्रोणकृपौ वीरौ छादयिष्यामि ताञ्शरैः ॥

rakṣamāṇāś ca taṁ saṁkhye ye māṁ yotsyanti ke cana । api droṇakr̥pau vīrau chādayiṣyāmi tāñ śaraiḥ ॥

यद्येतदेवं संग्रामे न कुर्यां पुरुषर्षभाः । मा स्म पुण्यकृतां लोकान्प्राप्नुयां शूरसंमतान् ॥

yady etad evaṁ saṁgrāme na kuryāṁ puruṣarṣabhāḥ । mā sma puṇyakr̥tāṁ lokān prāpnuyāṁ śūrasaṁmatān ॥

ये लोका मातृहन्तॄणां ये चापि पितृघातिनाम् । गुरुदारगामिनां ये च पिशुनानां च ये तथा ॥

ye lokā mātr̥hantr̥̄ṇāṁ ye cāpi pitr̥ghātinām । gurudāragāmināṁ ye ca piśunānāṁ ca ye tathā ॥

साधूनसूयतां ये च ये चापि परिवादिनाम् । ये च निक्षेपहर्तॄणां ये च विश्वासघातिनाम् ॥

sādhūn asūyatāṁ ye ca ye cāpi parivādinām । ye ca nikṣepahartr̥̄ṇāṁ ye ca viśvāsaghātinām ॥

भुक्तपूर्वां स्त्रियं ये च निन्दतामघशंसिनाम् । ब्रह्मघ्नानां च ये लोका ये च गोघातिनामपि ॥

bhuktapūrvāṁ striyaṁ ye ca nindatām aghaśaṁsinām । brahmaghnānāṁ ca ye lokā ye ca goghātinām api ॥

पायसं वा यवान्नं वा शाकं कृसरमेव वा । संयावापूपमांसानि ये च लोका वृथाश्नताम् । तानह्नैवाधिगच्छेयं न चेद्धन्यां जयद्रथम् ॥

pāyasaṁ vā yavānnaṁ vā śākaṁ kr̥saram eva vā । saṁyāvāpūpamāṁsāni ye ca lokā vr̥thāśnatām । tān ahnaivādhigaccheyaṁ na ced dhanyāṁ jayadratham ॥

वेदाध्यायिनमत्यर्थं संशितं वा द्विजोत्तमम् । अवमन्यमानो यान्याति वृद्धान्साधूंस्तथा गुरून् ॥

vedādhyāyinam atyarthaṁ saṁśitaṁ vā dvijottamam । avamanyamāno yān yāti vr̥ddhān sādhūṁs tathā gurūn ॥

स्पृशतां ब्राह्मणं गां च पादेनाग्निं च यां लभेत् । याप्सु श्लेष्म पुरीषं वा मूत्रं वा मुञ्चतां गतिः । तां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद्धन्यां जयद्रथम् ॥

spr̥śatāṁ brāhmaṇaṁ gāṁ ca pādenāgniṁ ca yāṁ labhet । yāpsu śleṣma purīṣaṁ vā mūtraṁ vā muñcatāṁ gatiḥ । tāṁ gaccheyaṁ gatiṁ ghorāṁ na ced dhanyāṁ jayadratham ॥

नग्नस्य स्नायमानस्य या च वन्ध्यातिथेर्गतिः । उत्कोचिनां मृषोक्तीनां वञ्चकानां च या गतिः । आत्मापहारिणां या च या च मिथ्याभिशंसिनाम् ॥

nagnasya snāyamānasya yā ca vandhyātither gatiḥ । utkocināṁ mr̥ṣoktīnāṁ vañcakānāṁ ca yā gatiḥ । ātmāpahāriṇāṁ yā ca yā ca mithyābhiśaṁsinām ॥

भृत्यैः संदृश्यमानानां पुत्रदाराश्रितैस्तथा । असंविभज्य क्षुद्राणां या गतिर्मृष्टमश्नताम् । तां गच्छेयं गतिं घोरां न चेद्धन्यां जयद्रथम् ॥

bhr̥tyaiḥ saṁdr̥śyamānānāṁ putradārāśritais tathā । asaṁvibhajya kṣudrāṇāṁ yā gatir mr̥ṣṭam aśnatām । tāṁ gaccheyaṁ gatiṁ ghorāṁ na ced dhanyāṁ jayadratham ॥

संश्रितं वापि यस्त्यक्त्वा साधुं तद्वचने रतम् । न बिभर्ति नृशंसात्मा निन्दते चोपकारिणम् ॥

saṁśritaṁ vāpi yas tyaktvā sādhuṁ tadvacane ratam । na bibharti nr̥śaṁsātmā nindate copakāriṇam ॥

अर्हते प्रातिवेश्याय श्राद्धं यो न ददाति च । अनर्हते च यो दद्याद्वृषलीपत्युरेव च ॥

arhate prātiveśyāya śrāddhaṁ yo na dadāti ca । anarhate ca yo dadyād vr̥ṣalīpatyur eva ca ॥

मद्यपो भिन्नमर्यादः कृतघ्नो भ्रातृनिन्दकः । तेषां गतिमियां क्षिप्रं न चेद्धन्यां जयद्रथम् ॥

madyapo bhinnamaryādaḥ kr̥taghno bhrātr̥nindakaḥ । teṣāṁ gatim iyāṁ kṣipraṁ na ced dhanyāṁ jayadratham ॥

धर्मादपेता ये चान्ये मया नात्रानुकीर्तिताः । ये चानुकीर्तिताः क्षिप्रं तेषां गतिमवाप्नुयाम् । यदि व्युष्टामिमां रात्रिं श्वो न हन्यां जयद्रथम् ॥

dharmād apetā ye cānye mayā nātrānukīrtitāḥ । ye cānukīrtitāḥ kṣipraṁ teṣāṁ gatim avāpnuyām । yadi vyuṣṭām imāṁ rātriṁ śvo na hanyāṁ jayadratham ॥

इमां चाप्यपरां भूयः प्रतिज्ञां मे निबोधत । यद्यस्मिन्नहते पापे सूर्योऽस्तमुपयास्यति । इहैव संप्रवेष्टाहं ज्वलितं जातवेदसम् ॥

imāṁ cāpy aparāṁ bhūyaḥ pratijñāṁ me nibodhata । yady asminn ahate pāpe sūryo ’stam upayāsyati । ihaiva saṁpraveṣṭāhaṁ jvalitaṁ jātavedasam ॥

असुरसुरमनुष्याः पक्षिणो वोरगा वा; पितृरजनिचरा वा ब्रह्मदेवर्षयो वा । चरमचरमपीदं यत्परं चापि तस्मा;त्तदपि मम रिपुं तं रक्षितुं नैव शक्ताः ॥

asurasuramanuṣyāḥ pakṣiṇo voragā vā; pitr̥rajanicarā vā brahmadevarṣayo vā । caram acaram apīdaṁ yat paraṁ cāpi tasmāt; tad api mama ripuṁ taṁ rakṣituṁ naiva śaktāḥ ॥

यदि विशति रसातलं तदग्र्यं; वियदपि देवपुरं दितेः पुरं वा । तदपि शरशतैरहं प्रभाते; भृशमभिपत्य रिपोः शिरोऽभिहर्ता ॥

yadi viśati rasātalaṁ tadagryaṁ; viyad api devapuraṁ diteḥ puraṁ vā । tad api śaraśatair ahaṁ prabhāte; bhr̥śam abhipatya ripoḥ śiro ’bhihartā ॥

एवमुक्त्वा विचिक्षेप गाण्डीवं सव्यदक्षिणम् । तस्य शब्दमतिक्रम्य धनुःशब्दोऽस्पृशद्दिवम् ॥

evam uktvā vicikṣepa gāṇḍīvaṁ savyadakṣiṇam । tasya śabdam atikramya dhanuḥśabdo ’spr̥śad divam ॥

अर्जुनेन प्रतिज्ञाते पाञ्चजन्यं जनार्दनः । प्रदध्मौ तत्र संक्रुद्धो देवदत्तं धनंजयः ॥

arjunena pratijñāte pāñcajanyaṁ janārdanaḥ । pradadhmau tatra saṁkruddho devadattaṁ dhanaṁjayaḥ ॥

स पाञ्चजन्योऽच्युतवक्त्रवायुना; भृशं सुपूर्णोदरनिःसृतध्वनिः । जगत्सपातालवियद्दिगीश्वरं; प्रकम्पयामास युगात्यये यथा ॥

sa pāñcajanyo ’cyutavaktravāyunā; bhr̥śaṁ supūrṇodaraniḥsr̥tadhvaniḥ । jagat sapātālaviyaddigīśvaraṁ; prakampayām āsa yugātyaye yathā ॥

ततो वादित्रघोषाश्च प्रादुरासन्समन्ततः । सिंहनादाश्च पाण्डूनां प्रतिज्ञाते महात्मना ॥

tato vāditraghoṣāś ca prādurāsan samantataḥ । siṁhanādāś ca pāṇḍūnāṁ pratijñāte mahātmanā ॥