Adhyāya 5

संजय उवाच । रथस्थं पुरुषव्याघ्रं दृष्ट्वा कर्णमवस्थितम् । हृष्टो दुर्योधनो राजन्निदं वचनमब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । rathasthaṁ puruṣavyāghraṁ dr̥ṣṭvā karṇam avasthitam । hr̥ṣṭo duryodhano rājann idaṁ vacanam abravīt ॥

सनाथमिदमत्यर्थं भवता पालितं बलम् । मन्ये किं तु समर्थं यद्धितं तत्संप्रधार्यताम् ॥

sanātham idam atyarthaṁ bhavatā pālitaṁ balam । manye kiṁ tu samarthaṁ yad dhitaṁ tat saṁpradhāryatām ॥

कर्ण उवाच । ब्रूहि तत्पुरुषव्याघ्र त्वं हि प्राज्ञतमो नृप । यथा चार्थपतिः कृत्यं पश्यते न तथेतरः ॥

karṇa uvāca । brūhi tat puruṣavyāghra tvaṁ hi prājñatamo nr̥pa । yathā cārthapatiḥ kr̥tyaṁ paśyate na tathetaraḥ ॥

ते स्म सर्वे तव वचः श्रोतुकामा नरेश्वर । नान्याय्यं हि भवान्वाक्यं ब्रूयादिति मतिर्मम ॥

te sma sarve tava vacaḥ śrotukāmā nareśvara । nānyāyyaṁ hi bhavān vākyaṁ brūyād iti matir mama ॥

दुर्योधन उवाच । भीष्मः सेनाप्रणेतासीद्वयसा विक्रमेण च । श्रुतेन च सुसंपन्नः सर्वैर्योधगुणैस्तथा ॥

duryodhana uvāca । bhīṣmaḥ senāpraṇetāsīd vayasā vikrameṇa ca । śrutena ca susaṁpannaḥ sarvair yodhaguṇais tathā ॥

तेनातियशसा कर्ण घ्नता शत्रुगणान्मम । सुयुद्धेन दशाहानि पालिताः स्मो महात्मना ॥

tenātiyaśasā karṇa ghnatā śatrugaṇān mama । suyuddhena daśāhāni pālitāḥ smo mahātmanā ॥

तस्मिन्नसुकरं कर्म कृतवत्यास्थिते दिवम् । कं नु सेनाप्रणेतारं मन्यसे तदनन्तरम् ॥

tasminn asukaraṁ karma kr̥tavaty āsthite divam । kaṁ nu senāpraṇetāraṁ manyase tadanantaram ॥

न ऋते नायकं सेना मुहूर्तमपि तिष्ठति । आहवेष्वाहवश्रेष्ठ नेतृहीनेव नौर्जले ॥

na r̥te nāyakaṁ senā muhūrtam api tiṣṭhati । āhaveṣv āhavaśreṣṭha netr̥hīneva naur jale ॥

यथा ह्यकर्णधारा नौ रथश्चासारथिर्यथा । द्रवेद्यथेष्टं तद्वत्स्यादृते सेनापतिं बलम् ॥

yathā hy akarṇadhārā nau rathaś cāsārathir yathā । draved yatheṣṭaṁ tadvat syād r̥te senāpatiṁ balam ॥

स भवान्वीक्ष्य सर्वेषु मामकेषु महात्मसु । पश्य सेनापतिं युक्तमनु शांतनवादिह ॥

sa bhavān vīkṣya sarveṣu māmakeṣu mahātmasu । paśya senāpatiṁ yuktam anu śāṁtanavād iha ॥

यं हि सेनाप्रणेतारं भवान्वक्ष्यति संयुगे । तं वयं सहिताः सर्वे प्रकरिष्याम मारिष ॥

yaṁ hi senāpraṇetāraṁ bhavān vakṣyati saṁyuge । taṁ vayaṁ sahitāḥ sarve prakariṣyāma māriṣa ॥

कर्ण उवाच । सर्व एव महात्मान इमे पुरुषसत्तमाः । सेनापतित्वमर्हन्ति नात्र कार्या विचारणा ॥

karṇa uvāca । sarva eva mahātmāna ime puruṣasattamāḥ । senāpatitvam arhanti nātra kāryā vicāraṇā ॥

कुलसंहननज्ञानैर्बलविक्रमबुद्धिभिः । युक्ताः कृतज्ञा ह्रीमन्त आहवेष्वनिवर्तिनः ॥

kulasaṁhananajñānair balavikramabuddhibhiḥ । yuktāḥ kr̥tajñā hrīmanta āhaveṣv anivartinaḥ ॥

युगपन्न तु ते शक्याः कर्तुं सर्वे पुरःसराः । एक एवात्र कर्तव्यो यस्मिन्वैशेषिका गुणाः ॥

yugapan na tu te śakyāḥ kartuṁ sarve puraḥsarāḥ । eka evātra kartavyo yasmin vaiśeṣikā guṇāḥ ॥

अन्योन्यस्पर्धिनां तेषां यद्येकं सत्करिष्यसि । शेषा विमनसो व्यक्तं न योत्स्यन्ते हि भारत ॥

anyonyaspardhināṁ teṣāṁ yady ekaṁ satkariṣyasi । śeṣā vimanaso vyaktaṁ na yotsyante hi bhārata ॥

अयं तु सर्वयोधानामाचार्यः स्थविरो गुरुः । युक्तः सेनापतिः कर्तुं द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ॥

ayaṁ tu sarvayodhānām ācāryaḥ sthaviro guruḥ । yuktaḥ senāpatiḥ kartuṁ droṇaḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ ॥

को हि तिष्ठति दुर्धर्षे द्रोणे ब्रह्मविदुत्तमे । सेनापतिः स्यादन्योऽस्माच्छुक्राङ्गिरसदर्शनात् ॥

ko hi tiṣṭhati durdharṣe droṇe brahmaviduttame । senāpatiḥ syād anyo ’smāc chukrāṅgirasadarśanāt ॥

न च स ह्यस्ति ते योधः सर्वराजसु भारत । यो द्रोणं समरे यान्तं नानुयास्यति संयुगे ॥

na ca sa hy asti te yodhaḥ sarvarājasu bhārata । yo droṇaṁ samare yāntaṁ nānuyāsyati saṁyuge ॥

एष सेनाप्रणेतॄणामेष शस्त्रभृतामपि । एष बुद्धिमतां चैव श्रेष्ठो राजन्गुरुश्च ते ॥

eṣa senāpraṇetr̥̄ṇām eṣa śastrabhr̥tām api । eṣa buddhimatāṁ caiva śreṣṭho rājan guruś ca te ॥

एवं दुर्योधनाचार्यमाशु सेनापतिं कुरु । जिगीषन्तोऽसुरान्संख्ये कार्त्तिकेयमिवामराः ॥

evaṁ duryodhanācāryam āśu senāpatiṁ kuru । jigīṣanto ’surān saṁkhye kārttikeyam ivāmarāḥ ॥

संजय उवाच । कर्णस्य वचनं श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा । सेनामध्यगतं द्रोणमिदं वचनमब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । karṇasya vacanaṁ śrutvā rājā duryodhanas tadā । senāmadhyagataṁ droṇam idaṁ vacanam abravīt ॥

वर्णश्रैष्ठ्यात्कुलोत्पत्त्या श्रुतेन वयसा धिया । वीर्याद्दाक्ष्यादधृष्यत्वादर्थज्ञानान्नयाज्जयात् ॥

varṇaśraiṣṭhyāt kulotpattyā śrutena vayasā dhiyā । vīryād dākṣyād adhr̥ṣyatvād arthajñānān nayāj jayāt ॥

तपसा च कृतज्ञत्वाद्वृद्धः सर्वगुणैरपि । युक्तो भवत्समो गोप्ता राज्ञामन्यो न विद्यते ॥

tapasā ca kr̥tajñatvād vr̥ddhaḥ sarvaguṇair api । yukto bhavatsamo goptā rājñām anyo na vidyate ॥

स भवान्पातु नः सर्वान्विबुधानिव वासवः । भवन्नेत्राः पराञ्जेतुमिच्छामो द्विजसत्तम ॥

sa bhavān pātu naḥ sarvān vibudhān iva vāsavaḥ । bhavannetrāḥ parāñ jetum icchāmo dvijasattama ॥

रुद्राणामिव कापाली वसूनामिव पावकः । कुबेर इव यक्षाणां मरुतामिव वासवः ॥

rudrāṇām iva kāpālī vasūnām iva pāvakaḥ । kubera iva yakṣāṇāṁ marutām iva vāsavaḥ ॥

वसिष्ठ इव विप्राणां तेजसामिव भास्करः । पितॄणामिव धर्मोऽथ आदित्यानामिवाम्बुराट् ॥

vasiṣṭha iva viprāṇāṁ tejasām iva bhāskaraḥ । pitr̥̄ṇām iva dharmo ’tha ādityānām ivāmburāṭ ॥

नक्षत्राणामिव शशी दितिजानामिवोशनाः । श्रेष्ठः सेनाप्रणेतॄणां स नः सेनापतिर्भव ॥

nakṣatrāṇām iva śaśī ditijānām ivośanāḥ । śreṣṭhaḥ senāpraṇetr̥̄ṇāṁ sa naḥ senāpatir bhava ॥

अक्षौहिण्यो दशैका च वशगाः सन्तु तेऽनघ । ताभिः शत्रून्प्रतिव्यूह्य जहीन्द्रो दानवानिव ॥

akṣauhiṇyo daśaikā ca vaśagāḥ santu te ’nagha । tābhiḥ śatrūn prativyūhya jahīndro dānavān iva ॥

प्रयातु नो भवानग्रे देवानामिव पावकिः । अनुयास्यामहे त्वाजौ सौरभेया इवर्षभम् ॥

prayātu no bhavān agre devānām iva pāvakiḥ । anuyāsyāmahe tv ājau saurabheyā ivarṣabham ॥

उग्रधन्वा महेष्वासो दिव्यं विस्फारयन्धनुः । अग्रे भवन्तं दृष्ट्वा नो नार्जुनः प्रसहिष्यते ॥

ugradhanvā maheṣvāso divyaṁ visphārayan dhanuḥ । agre bhavantaṁ dr̥ṣṭvā no nārjunaḥ prasahiṣyate ॥

ध्रुवं युधिष्ठिरं संख्ये सानुबन्धं सबान्धवम् । जेष्यामि पुरुषव्याघ्र भवान्सेनापतिर्यदि ॥

dhruvaṁ yudhiṣṭhiraṁ saṁkhye sānubandhaṁ sabāndhavam । jeṣyāmi puruṣavyāghra bhavān senāpatir yadi ॥

एवमुक्ते ततो द्रोणे जयेत्यूचुर्नराधिपाः । सिंहनादेन महता हर्षयन्तस्तवात्मजम् ॥

evam ukte tato droṇe jayety ūcur narādhipāḥ । siṁhanādena mahatā harṣayantas tavātmajam ॥

सैनिकाश्च मुदा युक्ता वर्धयन्ति द्विजोत्तमम् । दुर्योधनं पुरस्कृत्य प्रार्थयन्तो महद्यशः ॥

sainikāś ca mudā yuktā vardhayanti dvijottamam । duryodhanaṁ puraskr̥tya prārthayanto mahad yaśaḥ ॥

द्रोण उवाच । वेदं षडङ्गं वेदाहमर्थविद्यां च मानवीम् । त्रैयम्बकमथेष्वस्त्रमस्त्राणि विविधानि च ॥

droṇa uvāca । vedaṁ ṣaḍaṅgaṁ vedāham arthavidyāṁ ca mānavīm । traiyambakam atheṣvastram astrāṇi vividhāni ca ॥

ये चाप्युक्ता मयि गुणा भवद्भिर्जयकाङ्क्षिभिः । चिकीर्षुस्तानहं सत्यान्योधयिष्यामि पाण्डवान् ॥

ye cāpy uktā mayi guṇā bhavadbhir jayakāṅkṣibhiḥ । cikīrṣus tān ahaṁ satyān yodhayiṣyāmi pāṇḍavān ॥

संजय उवाच । स एवमभ्यनुज्ञातश्चक्रे सेनापतिं ततः । द्रोणं तव सुतो राजन्विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

saṁjaya uvāca । sa evam abhyanujñātaś cakre senāpatiṁ tataḥ । droṇaṁ tava suto rājan vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

अथाभिषिषिचुर्द्रोणं दुर्योधनमुखा नृपाः । सेनापत्ये यथा स्कन्दं पुरा शक्रमुखाः सुराः ॥

athābhiṣiṣicur droṇaṁ duryodhanamukhā nr̥pāḥ । senāpatye yathā skandaṁ purā śakramukhāḥ surāḥ ॥

ततो वादित्रघोषेण सह पुंसां महास्वनैः । प्रादुरासीत्कृते द्रोणे हर्षः सेनापतौ तदा ॥

tato vāditraghoṣeṇa saha puṁsāṁ mahāsvanaiḥ । prādurāsīt kr̥te droṇe harṣaḥ senāpatau tadā ॥

ततः पुण्याहघोषेण स्वस्तिवादस्वनेन च । संस्तवैर्गीतशब्दैश्च सूतमागधबन्दिनाम् ॥

tataḥ puṇyāhaghoṣeṇa svastivādasvanena ca । saṁstavair gītaśabdaiś ca sūtamāgadhabandinām ॥

जयशब्दैर्द्विजाग्र्याणां सुभगानर्तितैस्तथा । सत्कृत्य विधिवद्द्रोणं जितान्मन्यन्त पाण्डवान् ॥

jayaśabdair dvijāgryāṇāṁ subhagānartitais tathā । satkr̥tya vidhivad droṇaṁ jitān manyanta pāṇḍavān ॥