Adhyāya 40

संजय उवाच । सोऽभिगर्जन्धनुष्पाणिर्ज्यां विकर्षन्पुनः पुनः । तयोर्महात्मनोस्तूर्णं रथान्तरमवापतत् ॥

saṁjaya uvāca । so ’bhigarjan dhanuṣpāṇir jyāṁ vikarṣan punaḥ punaḥ । tayor mahātmanos tūrṇaṁ rathāntaram avāpatat ॥

सोऽविध्यद्दशभिर्बाणैरभिमन्युं दुरासदम् । सच्छत्रध्वजयन्तारं साश्वमाशु स्मयन्निव ॥

so ’vidhyad daśabhir bāṇair abhimanyuṁ durāsadam । sacchatradhvajayantāraṁ sāśvam āśu smayann iva ॥

पितृपैतामहं कर्म कुर्वाणमतिमानुषम् । दृष्ट्वार्दितं शरैः कार्ष्णिं त्वदीया हृषिताभवन् ॥

pitr̥paitāmahaṁ karma kurvāṇam atimānuṣam । dr̥ṣṭvārditaṁ śaraiḥ kārṣṇiṁ tvadīyā hr̥ṣitābhavan ॥

तस्याभिमन्युरायम्य स्मयन्नेकेन पत्रिणा । शिरः प्रच्यावयामास स रथात्प्रापतद्भुवि ॥

tasyābhimanyur āyamya smayann ekena patriṇā । śiraḥ pracyāvayām āsa sa rathāt prāpatad bhuvi ॥

कर्णिकारमिवोद्धूतं वातेन मथितं नगात् । भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा राजन्कर्णो व्यथां ययौ ॥

karṇikāram ivoddhūtaṁ vātena mathitaṁ nagāt । bhrātaraṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā rājan karṇo vyathāṁ yayau ॥

विमुखीकृत्य कर्णं तु सौभद्रः कङ्कपत्रिभिः । अन्यानपि महेष्वासांस्तूर्णमेवाभिदुद्रुवे ॥

vimukhīkr̥tya karṇaṁ tu saubhadraḥ kaṅkapatribhiḥ । anyān api maheṣvāsāṁs tūrṇam evābhidudruve ॥

ततस्तद्विततं जालं हस्त्यश्वरथपत्तिमत् । झषः क्रुद्ध इवाभिन्ददभिमन्युर्महायशाः ॥

tatas tad vitataṁ jālaṁ hastyaśvarathapattimat । jhaṣaḥ kruddha ivābhindad abhimanyur mahāyaśāḥ ॥

कर्णस्तु बहुभिर्बाणैरर्द्यमानोऽभिमन्युना । अपायाज्जवनैरश्वैस्ततोऽनीकमभिद्यत ॥

karṇas tu bahubhir bāṇair ardyamāno ’bhimanyunā । apāyāj javanair aśvais tato ’nīkam abhidyata ॥

शलभैरिव चाकाशे धाराभिरिव चावृते । अभिमन्योः शरै राजन्न प्राज्ञायत किंचन ॥

śalabhair iva cākāśe dhārābhir iva cāvr̥te । abhimanyoḥ śarai rājan na prājñāyata kiṁ cana ॥

तावकानां तु योधानां वध्यतां निशितैः शरैः । अन्यत्र सैन्धवाद्राजन्न स्म कश्चिदतिष्ठत ॥

tāvakānāṁ tu yodhānāṁ vadhyatāṁ niśitaiḥ śaraiḥ । anyatra saindhavād rājan na sma kaś cid atiṣṭhata ॥

सौभद्रस्तु ततः शङ्खं प्रध्माप्य पुरुषर्षभः । शीघ्रमभ्यपतत्सेनां भारतीं भरतर्षभ ॥

saubhadras tu tataḥ śaṅkhaṁ pradhmāpya puruṣarṣabhaḥ । śīghram abhyapatat senāṁ bhāratīṁ bharatarṣabha ॥

स कक्षेऽग्निरिवोत्सृष्टो निर्दहंस्तरसा रिपून् । मध्ये भारतसैन्यानामार्जुनिः पर्यवर्तत ॥

sa kakṣe ’gnir ivotsr̥ṣṭo nirdahaṁs tarasā ripūn । madhye bhāratasainyānām ārjuniḥ paryavartata ॥

रथनागाश्वमनुजानर्दयन्निशितैः शरैः । स प्रविश्याकरोद्भूमिं कबन्धगणसंकुलाम् ॥

rathanāgāśvamanujān ardayan niśitaiḥ śaraiḥ । sa praviśyākarod bhūmiṁ kabandhagaṇasaṁkulām ॥

सौभद्रचापप्रभवैर्निकृत्ताः परमेषुभिः । स्वानेवाभिमुखान्घ्नन्तः प्राद्रवञ्जीवितार्थिनः ॥

saubhadracāpaprabhavair nikr̥ttāḥ parameṣubhiḥ । svān evābhimukhān ghnantaḥ prādravañ jīvitārthinaḥ ॥

ते घोरा रौद्रकर्माणो विपाठाः पृथवः शिताः । निघ्नन्तो रथनागाश्वाञ्जग्मुराशु वसुंधराम् ॥

te ghorā raudrakarmāṇo vipāṭhāḥ pr̥thavaḥ śitāḥ । nighnanto rathanāgāśvāñ jagmur āśu vasuṁdharām ॥

सायुधाः साङ्गुलित्राणाः सखड्गाः साङ्गदा रणे । दृश्यन्ते बाहवश्छिन्ना हेमाभरणभूषिताः ॥

sāyudhāḥ sāṅgulitrāṇāḥ sakhaḍgāḥ sāṅgadā raṇe । dr̥śyante bāhavaś chinnā hemābharaṇabhūṣitāḥ ॥

शराश्चापानि खड्गाश्च शरीराणि शिरांसि च । सकुण्डलानि स्रग्वीणि भूमावासन्सहस्रशः ॥

śarāś cāpāni khaḍgāś ca śarīrāṇi śirāṁsi ca । sakuṇḍalāni sragvīṇi bhūmāv āsan sahasraśaḥ ॥

अपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरैः । अक्षैर्विमथितैश्चक्रैर्भग्नैश्च बहुधा रथैः । शक्तिचापायुधैश्चापि पतितैश्च महाध्वजैः ॥

apaskarair adhiṣṭhānair īṣādaṇḍakabandhuraiḥ । akṣair vimathitaiś cakrair bhagnaiś ca bahudhā rathaiḥ । śakticāpāyudhaiś cāpi patitaiś ca mahādhvajaiḥ ॥

निहतैः क्षत्रियैरश्वैर्वारणैश्च विशां पते । अगम्यकल्पा पृथिवी क्षणेनासीत्सुदारुणा ॥

nihataiḥ kṣatriyair aśvair vāraṇaiś ca viśāṁ pate । agamyakalpā pr̥thivī kṣaṇenāsīt sudāruṇā ॥

वध्यतां राजपुत्राणां क्रन्दतामितरेतरम् । प्रादुरासीन्महाशब्दो भीरूणां भयवर्धनः । स शब्दो भरतश्रेष्ठ दिशः सर्वा व्यनादयत् ॥

vadhyatāṁ rājaputrāṇāṁ krandatām itaretaram । prādurāsīn mahāśabdo bhīrūṇāṁ bhayavardhanaḥ । sa śabdo bharataśreṣṭha diśaḥ sarvā vyanādayat ॥

सौभद्रश्चाद्रवत्सेनां निघ्नन्नश्वरथद्विपान् । व्यचरत्स दिशः सर्वाः प्रदिशश्चाहितान्रुजन् ॥

saubhadraś cādravat senāṁ nighnann aśvarathadvipān । vyacarat sa diśaḥ sarvāḥ pradiśaś cāhitān rujan ॥

तं तदा नानुपश्याम सैन्येन रजसावृतम् । आददानं गजाश्वानां नृणां चायूंषि भारत ॥

taṁ tadā nānupaśyāma sainyena rajasāvr̥tam । ādadānaṁ gajāśvānāṁ nr̥ṇāṁ cāyūṁṣi bhārata ॥

क्षणेन भूयोऽपश्याम सूर्यं मध्यंदिने यथा । अभिमन्युं महाराज प्रतपन्तं द्विषद्गणान् ॥

kṣaṇena bhūyo ’paśyāma sūryaṁ madhyaṁdine yathā । abhimanyuṁ mahārāja pratapantaṁ dviṣadgaṇān ॥

स वासवसमः संख्ये वासवस्यात्मजात्मजः । अभिमन्युर्महाराज सैन्यमध्ये व्यरोचत ॥

sa vāsavasamaḥ saṁkhye vāsavasyātmajātmajaḥ । abhimanyur mahārāja sainyamadhye vyarocata ॥