Adhyāya 39

संजय उवाच । शरविक्षतगात्रस्तु प्रत्यमित्रमवस्थितम् । अभिमन्युः स्मयन्धीमान्दुःशासनमथाब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । śaravikṣatagātras tu pratyamitram avasthitam । abhimanyuḥ smayan dhīmān duḥśāsanam athābravīt ॥

दिष्ट्या पश्यामि संग्रामे मानिनं शत्रुमागतम् । निष्ठुरं त्यक्तधर्माणमाक्रोशनपरायणम् ॥

diṣṭyā paśyāmi saṁgrāme māninaṁ śatrum āgatam । niṣṭhuraṁ tyaktadharmāṇam ākrośanaparāyaṇam ॥

यत्सभायां त्वया राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शृण्वतः । कोपितः परुषैर्वाक्यैर्धर्मराजो युधिष्ठिरः । जयोन्मत्तेन भीमश्च बह्वबद्धं प्रभाषता ॥

yat sabhāyāṁ tvayā rājño dhr̥tarāṣṭrasya śr̥ṇvataḥ । kopitaḥ paruṣair vākyair dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । jayonmattena bhīmaś ca bahvabaddhaṁ prabhāṣatā ॥

परवित्तापहारस्य क्रोधस्याप्रशमस्य च । लोभस्य ज्ञाननाशस्य द्रोहस्यात्याहितस्य च ॥

paravittāpahārasya krodhasyāpraśamasya ca । lobhasya jñānanāśasya drohasyātyāhitasya ca ॥

पितॄणां मम राज्यस्य हरणस्योग्रधन्विनाम् । तत्त्वामिदमनुप्राप्तं तत्कोपाद्वै महात्मनाम् ॥

pitr̥̄ṇāṁ mama rājyasya haraṇasyogradhanvinām । tat tvām idam anuprāptaṁ tat kopād vai mahātmanām ॥

सद्यश्चोग्रमधर्मस्य फलं प्राप्नुहि दुर्मते । शासितास्म्यद्य ते बाणैः सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥

sadyaś cogram adharmasya phalaṁ prāpnuhi durmate । śāsitāsmy adya te bāṇaiḥ sarvasainyasya paśyataḥ ॥

अद्याहमनृणस्तस्य कोपस्य भविता रणे । अमर्षितायाः कृष्णायाः काङ्क्षितस्य च मे पितुः ॥

adyāham anr̥ṇas tasya kopasya bhavitā raṇe । amarṣitāyāḥ kr̥ṣṇāyāḥ kāṅkṣitasya ca me pituḥ ॥

अद्य कौरव्य भीमस्य भवितास्म्यनृणो युधि । न हि मे मोक्ष्यसे जीवन्यदि नोत्सृजसे रणम् ॥

adya kauravya bhīmasya bhavitāsmy anr̥ṇo yudhi । na hi me mokṣyase jīvan yadi notsr̥jase raṇam ॥

एवमुक्त्वा महाबाहुर्बाणं दुःशासनान्तकम् । संदधे परवीरघ्नः कालाग्न्यनिलवर्चसम् ॥

evam uktvā mahābāhur bāṇaṁ duḥśāsanāntakam । saṁdadhe paravīraghnaḥ kālāgnyanilavarcasam ॥

तस्योरस्तूर्णमासाद्य जत्रुदेशे विभिद्य तम् । अथैनं पञ्चविंशत्या पुनश्चैव समर्पयत् ॥

tasyoras tūrṇam āsādya jatrudeśe vibhidya tam । athainaṁ pañcaviṁśatyā punaś caiva samarpayat ॥

स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् । दुःशासनो महाराज कश्मलं चाविशन्महत् ॥

sa gāḍhaviddho vyathito rathopastha upāviśat । duḥśāsano mahārāja kaśmalaṁ cāviśan mahat ॥

सारथिस्त्वरमाणस्तु दुःशासनमचेतसम् । रणमध्यादपोवाह सौभद्रशरपीडितम् ॥

sārathis tvaramāṇas tu duḥśāsanam acetasam । raṇamadhyād apovāha saubhadraśarapīḍitam ॥

पाण्डवा द्रौपदेयाश्च विराटश्च समीक्ष्य तम् । पाञ्चालाः केकयाश्चैव सिंहनादमथानदन् ॥

pāṇḍavā draupadeyāś ca virāṭaś ca samīkṣya tam । pāñcālāḥ kekayāś caiva siṁhanādam athānadan ॥

वादित्राणि च सर्वाणि नानालिङ्गानि सर्वशः । प्रावादयन्त संहृष्टाः पाण्डूनां तत्र सैनिकाः ॥

vāditrāṇi ca sarvāṇi nānāliṅgāni sarvaśaḥ । prāvādayanta saṁhr̥ṣṭāḥ pāṇḍūnāṁ tatra sainikāḥ ॥

पश्यन्तः स्मयमानाश्च सौभद्रस्य विचेष्टितम् । अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं पराजितम् ॥

paśyantaḥ smayamānāś ca saubhadrasya viceṣṭitam । atyantavairiṇaṁ dr̥ptaṁ dr̥ṣṭvā śatruṁ parājitam ॥

धर्ममारुतशक्राणामाश्विनोः प्रतिमास्तथा । धारयन्तो ध्वजाग्रेषु द्रौपदेया महारथाः ॥

dharmamārutaśakrāṇām āśvinoḥ pratimās tathā । dhārayanto dhvajāgreṣu draupadeyā mahārathāḥ ॥

सात्यकिश्चेकितानश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ । केकया धृष्टकेतुश्च मत्स्यपाञ्चालसृंजयाः ॥

sātyakiś cekitānaś ca dhr̥ṣṭadyumnaśikhaṇḍinau । kekayā dhr̥ṣṭaketuś ca matsyapāñcālasr̥ṁjayāḥ ॥

पाण्डवाश्च मुदा युक्ता युधिष्ठिरपुरोगमाः । अभ्यवर्तन्त सहिता द्रोणानीकं बिभित्सवः ॥

pāṇḍavāś ca mudā yuktā yudhiṣṭhirapurogamāḥ । abhyavartanta sahitā droṇānīkaṁ bibhitsavaḥ ॥

ततोऽभवन्महद्युद्धं त्वदीयानां परैः सह । जयमाकाङ्क्षमाणानां शूराणामनिवर्तिनाम् ॥

tato ’bhavan mahad yuddhaṁ tvadīyānāṁ paraiḥ saha । jayam ākāṅkṣamāṇānāṁ śūrāṇām anivartinām ॥

दुर्योधनो महाराज राधेयमिदमब्रवीत् । पश्य दुःशासनं वीरमभिमन्युवशं गतम् ॥

duryodhano mahārāja rādheyam idam abravīt । paśya duḥśāsanaṁ vīram abhimanyuvaśaṁ gatam ॥

प्रतपन्तमिवादित्यं निघ्नन्तं शात्रवान्रणे । सौभद्रमुद्यतास्त्रातुमभिधावन्ति पाण्डवाः ॥

pratapantam ivādityaṁ nighnantaṁ śātravān raṇe । saubhadram udyatās trātum abhidhāvanti pāṇḍavāḥ ॥

ततः कर्णः शरैस्तीक्ष्णैरभिमन्युं दुरासदम् । अभ्यवर्षत संक्रुद्धः पुत्रस्य हितकृत्तव ॥

tataḥ karṇaḥ śarais tīkṣṇair abhimanyuṁ durāsadam । abhyavarṣata saṁkruddhaḥ putrasya hitakr̥t tava ॥

तस्य चानुचरांस्तीक्ष्णैर्विव्याध परमेषुभिः । अवज्ञापूर्वकं वीरः सौभद्रस्य रणाजिरे ॥

tasya cānucarāṁs tīkṣṇair vivyādha parameṣubhiḥ । avajñāpūrvakaṁ vīraḥ saubhadrasya raṇājire ॥

अभिमन्युस्तु राधेयं त्रिसप्तत्या शिलीमुखैः । अविध्यत्त्वरितो राजन्द्रोणं प्रेप्सुर्महामनाः ॥

abhimanyus tu rādheyaṁ trisaptatyā śilīmukhaiḥ । avidhyat tvarito rājan droṇaṁ prepsur mahāmanāḥ ॥

तं तदा नाशकत्कश्चिद्द्रोणाद्वारयितुं रणे । आरुजन्तं रथश्रेष्ठान्वज्रहस्तमिवासुरान् ॥

taṁ tadā nāśakat kaś cid droṇād vārayituṁ raṇe । ārujantaṁ rathaśreṣṭhān vajrahastam ivāsurān ॥

ततः कर्णो जयप्रेप्सुर्मानी सर्वधनुर्भृताम् । सौभद्रं शतशोऽविध्यदुत्तमास्त्राणि दर्शयन् ॥

tataḥ karṇo jayaprepsur mānī sarvadhanurbhr̥tām । saubhadraṁ śataśo ’vidhyad uttamāstrāṇi darśayan ॥

सोऽस्त्रैरस्त्रविदां श्रेष्ठो रामशिष्यः प्रतापवान् । समरे शत्रुदुर्धर्षमभिमन्युमपीडयत् ॥

so ’strair astravidāṁ śreṣṭho rāmaśiṣyaḥ pratāpavān । samare śatrudurdharṣam abhimanyum apīḍayat ॥

स तथा पीड्यमानस्तु राधेयेनास्त्रवृष्टिभिः । समरेऽमरसंकाशः सौभद्रो न व्यषीदत ॥

sa tathā pīḍyamānas tu rādheyenāstravr̥ṣṭibhiḥ । samare ’marasaṁkāśaḥ saubhadro na vyaṣīdata ॥

ततः शिलाशितैस्तीक्ष्णैर्भल्लैः संनतपर्वभिः । छित्त्वा धनूंषि शूराणामार्जुनिः कर्णमार्दयत् । स ध्वजं कार्मुकं चास्य छित्त्वा भूमौ न्यपातयत् ॥

tataḥ śilāśitais tīkṣṇair bhallaiḥ saṁnataparvabhiḥ । chittvā dhanūṁṣi śūrāṇām ārjuniḥ karṇam ārdayat । sa dhvajaṁ kārmukaṁ cāsya chittvā bhūmau nyapātayat ॥

ततः कृच्छ्रगतं कर्णं दृष्ट्वा कर्णादनन्तरः । सौभद्रमभ्ययात्तूर्णं दृढमुद्यम्य कार्मुकम् ॥

tataḥ kr̥cchragataṁ karṇaṁ dr̥ṣṭvā karṇād anantaraḥ । saubhadram abhyayāt tūrṇaṁ dr̥ḍham udyamya kārmukam ॥

तत उच्चुक्रुशुः पार्थास्तेषां चानुचरा जनाः । वादित्राणि च संजघ्नुः सौभद्रं चापि तुष्टुवुः ॥

tata uccukruśuḥ pārthās teṣāṁ cānucarā janāḥ । vāditrāṇi ca saṁjaghnuḥ saubhadraṁ cāpi tuṣṭuvuḥ ॥