Adhyāya 38

धृतराष्ट्र उवाच । द्वैधीभवति मे चित्तं ह्रिया तुष्ट्या च संजय । मम पुत्रस्य यत्सैन्यं सौभद्रः समवारयत् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । dvaidhībhavati me cittaṁ hriyā tuṣṭyā ca saṁjaya । mama putrasya yat sainyaṁ saubhadraḥ samavārayat ॥

विस्तरेणैव मे शंस सर्वं गावल्गणे पुनः । विक्रीडितं कुमारस्य स्कन्दस्येवासुरैः सह ॥

vistareṇaiva me śaṁsa sarvaṁ gāvalgaṇe punaḥ । vikrīḍitaṁ kumārasya skandasyevāsuraiḥ saha ॥

संजय उवाच । हन्त ते संप्रवक्ष्यामि विमर्दमतिदारुणम् । एकस्य च बहूनां च यथासीत्तुमुलो रणः ॥

saṁjaya uvāca । hanta te saṁpravakṣyāmi vimardam atidāruṇam । ekasya ca bahūnāṁ ca yathāsīt tumulo raṇaḥ ॥

अभिमन्युः कृतोत्साहः कृतोत्साहानरिंदमान् । रथस्थो रथिनः सर्वांस्तावकानप्यहर्षयत् ॥

abhimanyuḥ kr̥totsāhaḥ kr̥totsāhān ariṁdamān । rathastho rathinaḥ sarvāṁs tāvakān apy aharṣayat ॥

द्रोणं कर्णं कृपं शल्यं द्रौणिं भोजं बृहद्बलम् । दुर्योधनं सौमदत्तिं शकुनिं च महाबलम् ॥

droṇaṁ karṇaṁ kr̥paṁ śalyaṁ drauṇiṁ bhojaṁ br̥hadbalam । duryodhanaṁ saumadattiṁ śakuniṁ ca mahābalam ॥

नानानृपान्नृपसुतान्सैन्यानि विविधानि च । अलातचक्रवत्सर्वांश्चरन्बाणैः समभ्ययात् ॥

nānānr̥pān nr̥pasutān sainyāni vividhāni ca । alātacakravat sarvāṁś caran bāṇaiḥ samabhyayāt ॥

निघ्नन्नमित्रान्सौभद्रः परमास्त्रः प्रतापवान् । अदर्शयत तेजस्वी दिक्षु सर्वासु भारत ॥

nighnann amitrān saubhadraḥ paramāstraḥ pratāpavān । adarśayata tejasvī dikṣu sarvāsu bhārata ॥

तद्दृष्ट्वा चरितं तस्य सौभद्रस्यामितौजसः । समकम्पन्त सैन्यानि त्वदीयानि पुनः पुनः ॥

tad dr̥ṣṭvā caritaṁ tasya saubhadrasyāmitaujasaḥ । samakampanta sainyāni tvadīyāni punaḥ punaḥ ॥

अथाब्रवीन्महाप्राज्ञो भारद्वाजः प्रतापवान् । हर्षेणोत्फुल्लनयनः कृपमाभाष्य सत्वरम् ॥

athābravīn mahāprājño bhāradvājaḥ pratāpavān । harṣeṇotphullanayanaḥ kr̥pam ābhāṣya satvaram ॥

घट्टयन्निव मर्माणि तव पुत्रस्य मारिष । अभिमन्युं रणे दृष्ट्वा तदा रणविशारदम् ॥

ghaṭṭayann iva marmāṇi tava putrasya māriṣa । abhimanyuṁ raṇe dr̥ṣṭvā tadā raṇaviśāradam ॥

एष गच्छति सौभद्रः पार्थानामग्रतो युवा । नन्दयन्सुहृदः सर्वान्राजानं च युधिष्ठिरम् ॥

eṣa gacchati saubhadraḥ pārthānām agrato yuvā । nandayan suhr̥daḥ sarvān rājānaṁ ca yudhiṣṭhiram ॥

नकुलं सहदेवं च भीमसेनं च पाण्डवम् । बन्धून्संबन्धिनश्चान्यान्मध्यस्थान्सुहृदस्तथा ॥

nakulaṁ sahadevaṁ ca bhīmasenaṁ ca pāṇḍavam । bandhūn saṁbandhinaś cānyān madhyasthān suhr̥das tathā ॥

नास्य युद्धे समं मन्ये कंचिदन्यं धनुर्धरम् । इच्छन्हन्यादिमां सेनां किमर्थमपि नेच्छति ॥

nāsya yuddhe samaṁ manye kaṁ cid anyaṁ dhanurdharam । icchan hanyād imāṁ senāṁ kimartham api necchati ॥

द्रोणस्य प्रीतिसंयुक्तं श्रुत्वा वाक्यं तवात्मजः । आर्जुनिं प्रति संक्रुद्धो द्रोणं दृष्ट्वा स्मयन्निव ॥

droṇasya prītisaṁyuktaṁ śrutvā vākyaṁ tavātmajaḥ । ārjuniṁ prati saṁkruddho droṇaṁ dr̥ṣṭvā smayann iva ॥

अथ दुर्योधनः कर्णमब्रवीद्बाह्लिकं कृपम् । दुःसासनं मद्रराजं तांस्तांश्चान्यान्महारथान् ॥

atha duryodhanaḥ karṇam abravīd bāhlikaṁ kr̥pam । duḥsāsanaṁ madrarājaṁ tāṁs tāṁś cānyān mahārathān ॥

सर्वमूर्धावसिक्तानामाचार्यो ब्रह्मवित्तमः । अर्जुनस्य सुतं मूढं नाभिहन्तुमिहेच्छति ॥

sarvamūrdhāvasiktānām ācāryo brahmavittamaḥ । arjunasya sutaṁ mūḍhaṁ nābhihantum ihecchati ॥

न ह्यस्य समरे मुच्येदन्तकोऽप्याततायिनः । किमङ्ग पुनरेवान्यो मर्त्यः सत्यं ब्रवीमि वः ॥

na hy asya samare mucyed antako ’py ātatāyinaḥ । kim aṅga punar evānyo martyaḥ satyaṁ bravīmi vaḥ ॥

अर्जुनस्य सुतं त्वेष शिष्यत्वादभिरक्षति । पुत्राः शिष्याश्च दयितास्तदपत्यं च धर्मिणाम् ॥

arjunasya sutaṁ tv eṣa śiṣyatvād abhirakṣati । putrāḥ śiṣyāś ca dayitās tad apatyaṁ ca dharmiṇām ॥

संरक्ष्यमाणो द्रोणेन मन्यते वीर्यमात्मनः । आत्मसंभावितो मूढस्तं प्रमथ्नीत माचिरम् ॥

saṁrakṣyamāṇo droṇena manyate vīryam ātmanaḥ । ātmasaṁbhāvito mūḍhas taṁ pramathnīta māciram ॥

एवमुक्तास्तु ते राज्ञा सात्वतीपुत्रमभ्ययुः । संरब्धास्तं जिघांसन्तो भारद्वाजस्य पश्यतः ॥

evam uktās tu te rājñā sātvatīputram abhyayuḥ । saṁrabdhās taṁ jighāṁsanto bhāradvājasya paśyataḥ ॥

दुःशासनस्तु तच्छ्रुत्वा दुर्योधनवचस्तदा । अब्रवीत्कुरुशार्दूलो दुर्योधनमिदं वचः ॥

duḥśāsanas tu tac chrutvā duryodhanavacas tadā । abravīt kuruśārdūlo duryodhanam idaṁ vacaḥ ॥

अहमेनं हनिष्यामि महाराज ब्रवीमि ते । मिषतां पाण्डुपुत्राणां पाञ्चालानां च पश्यताम् । ग्रसिष्याम्यद्य सौभद्रं यथा राहुर्दिवाकरम् ॥

aham enaṁ haniṣyāmi mahārāja bravīmi te । miṣatāṁ pāṇḍuputrāṇāṁ pāñcālānāṁ ca paśyatām । grasiṣyāmy adya saubhadraṁ yathā rāhur divākaram ॥

उत्क्रुश्य चाब्रवीद्वाक्यं कुरुराजमिदं पुनः । श्रुत्वा कृष्णौ मया ग्रस्तं सौभद्रमतिमानिनौ । गमिष्यतः प्रेतलोकं जीवलोकान्न संशयः ॥

utkruśya cābravīd vākyaṁ kururājam idaṁ punaḥ । śrutvā kr̥ṣṇau mayā grastaṁ saubhadram atimāninau । gamiṣyataḥ pretalokaṁ jīvalokān na saṁśayaḥ ॥

तौ च श्रुत्वा मृतौ व्यक्तं पाण्डोः क्षेत्रोद्भवाः सुताः । एकाह्ना ससुहृद्वर्गाः क्लैब्याद्धास्यन्ति जीवितम् ॥

tau ca śrutvā mr̥tau vyaktaṁ pāṇḍoḥ kṣetrodbhavāḥ sutāḥ । ekāhnā sasuhr̥dvargāḥ klaibyād dhāsyanti jīvitam ॥

तस्मादस्मिन्हते शत्रौ हताः सर्वेऽहितास्तव । शिवेन ध्याहि मा राजन्नेष हन्मि रिपुं तव ॥

tasmād asmin hate śatrau hatāḥ sarve ’hitās tava । śivena dhyāhi mā rājann eṣa hanmi ripuṁ tava ॥

एवमुक्त्वा नदन्राजन्पुत्रो दुःशासनस्तव । सौभद्रमभ्ययात्क्रुद्धः शरवर्षैरवाकिरन् ॥

evam uktvā nadan rājan putro duḥśāsanas tava । saubhadram abhyayāt kruddhaḥ śaravarṣair avākiran ॥

तमभिक्रुद्धमायान्तं तव पुत्रमरिंदमः । अभिमन्युः शरैस्तीक्ष्णैः षड्विंशत्या समर्पयत् ॥

tam abhikruddham āyāntaṁ tava putram ariṁdamaḥ । abhimanyuḥ śarais tīkṣṇaiḥ ṣaḍviṁśatyā samarpayat ॥

दुःशासनस्तु संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः । अयोधयत सौभद्रमभिमन्युश्च तं रणे ॥

duḥśāsanas tu saṁkruddhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ । ayodhayata saubhadram abhimanyuś ca taṁ raṇe ॥

तौ मण्डलानि चित्राणि रथाभ्यां सव्यदक्षिणम् । चरमाणावयुध्येतां रथशिक्षाविशारदौ ॥

tau maṇḍalāni citrāṇi rathābhyāṁ savyadakṣiṇam । caramāṇāv ayudhyetāṁ rathaśikṣāviśāradau ॥

अथ पणवमृदङ्गदुन्दुभीनां; कृकरमहानकभेरिझर्झराणाम् । निनदमतिभृशं नराः प्रचक्रु;र्लवणजलोद्भवसिंहनादमिश्रम् ॥

atha paṇavamr̥daṅgadundubhīnāṁ; kr̥karamahānakabherijharjharāṇām । ninadam atibhr̥śaṁ narāḥ pracakrur; lavaṇajalodbhavasiṁhanādamiśram ॥