Adhyāya 27

संजय उवाच । यियासतस्ततः कृष्णः पार्थस्याश्वान्मनोजवान् । अप्रैषीद्धेमसंछन्नान्द्रोणानीकाय पाण्डुरान् ॥

saṁjaya uvāca । yiyāsatas tataḥ kr̥ṣṇaḥ pārthasyāśvān manojavān । apraiṣīd dhemasaṁchannān droṇānīkāya pāṇḍurān ॥

तं प्रयान्तं कुरुश्रेष्ठं स्वांस्त्रातुं द्रोणतापितान् । सुशर्मा भ्रातृभिः सार्धं युद्धार्थी पृष्ठतोऽन्वयात् ॥

taṁ prayāntaṁ kuruśreṣṭhaṁ svāṁs trātuṁ droṇatāpitān । suśarmā bhrātr̥bhiḥ sārdhaṁ yuddhārthī pr̥ṣṭhato ’nvayāt ॥

ततः श्वेतहयः कृष्णमब्रवीदजितं जयः । एष मां भ्रातृभिः सार्धं सुशर्माह्वयतेऽच्युत ॥

tataḥ śvetahayaḥ kr̥ṣṇam abravīd ajitaṁ jayaḥ । eṣa māṁ bhrātr̥bhiḥ sārdhaṁ suśarmāhvayate ’cyuta ॥

दीर्यते चोत्तरेणैतत्सैन्यं नः शत्रुसूदन । द्वैधीभूतं मनो मेऽद्य कृतं संशप्तकैरिदम् ॥

dīryate cottareṇaitat sainyaṁ naḥ śatrusūdana । dvaidhībhūtaṁ mano me ’dya kr̥taṁ saṁśaptakair idam ॥

किं नु संशप्तकान्हन्मि स्वान्रक्षाम्यहितार्दितान् । इति मे त्वं मतं वेत्थ तत्र किं सुकृतं भवेत् ॥

kiṁ nu saṁśaptakān hanmi svān rakṣāmy ahitārditān । iti me tvaṁ mataṁ vettha tatra kiṁ sukr̥taṁ bhavet ॥

एवमुक्तस्तु दाशार्हः स्यन्दनं प्रत्यवर्तयत् । येन त्रिगर्ताधिपतिः पाण्डवं समुपाह्वयत् ॥

evam uktas tu dāśārhaḥ syandanaṁ pratyavartayat । yena trigartādhipatiḥ pāṇḍavaṁ samupāhvayat ॥

ततोऽर्जुनः सुशर्माणं विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः । ध्वजं धनुश्चास्य तथा क्षुराभ्यां समकृन्तत ॥

tato ’rjunaḥ suśarmāṇaṁ viddhvā saptabhir āśugaiḥ । dhvajaṁ dhanuś cāsya tathā kṣurābhyāṁ samakr̥ntata ॥

त्रिगर्ताधिपतेश्चापि भ्रातरं षड्भिरायसैः । साश्वं ससूतं त्वरितः पार्थः प्रैषीद्यमक्षयम् ॥

trigartādhipateś cāpi bhrātaraṁ ṣaḍbhir āyasaiḥ । sāśvaṁ sasūtaṁ tvaritaḥ pārthaḥ praiṣīd yamakṣayam ॥

ततो भुजगसंकाशां सुशर्मा शक्तिमायसीम् । चिक्षेपार्जुनमादिश्य वासुदेवाय तोमरम् ॥

tato bhujagasaṁkāśāṁ suśarmā śaktim āyasīm । cikṣepārjunam ādiśya vāsudevāya tomaram ॥

शक्तिं त्रिभिः शरैश्छित्त्वा तोमरं त्रिभिरर्जुनः । सुशर्माणं शरव्रातैर्मोहयित्वा न्यवर्तत ॥

śaktiṁ tribhiḥ śaraiś chittvā tomaraṁ tribhir arjunaḥ । suśarmāṇaṁ śaravrātair mohayitvā nyavartata ॥

तं वासवमिवायान्तं भूरिवर्षशरौघिणम् । राजंस्तावकसैन्यानां नोग्रं कश्चिदवारयत् ॥

taṁ vāsavam ivāyāntaṁ bhūrivarṣaśaraughiṇam । rājaṁs tāvakasainyānāṁ nograṁ kaś cid avārayat ॥

ततो धनंजयो बाणैस्तत एव महारथान् । आयाद्विनिघ्नन्कौरव्यान्दहन्कक्षमिवानलः ॥

tato dhanaṁjayo bāṇais tata eva mahārathān । āyād vinighnan kauravyān dahan kakṣam ivānalaḥ ॥

तस्य वेगमसह्यं तु कुन्तीपुत्रस्य धीमतः । नाशक्नुवंस्ते संसोढुं स्पर्शमग्नेरिव प्रजाः ॥

tasya vegam asahyaṁ tu kuntīputrasya dhīmataḥ । nāśaknuvaṁs te saṁsoḍhuṁ sparśam agner iva prajāḥ ॥

संवेष्टयन्ननीकानि शरवर्षेण पाण्डवः । सुपर्णपातवद्राजन्नायात्प्राग्ज्योतिषं प्रति ॥

saṁveṣṭayann anīkāni śaravarṣeṇa pāṇḍavaḥ । suparṇapātavad rājann āyāt prāgjyotiṣaṁ prati ॥

यत्तदानामयज्जिष्णुर्भरतानामपायिनाम् । धनुः क्षेमकरं संख्ये द्विषतामश्रुवर्धनम् ॥

yat tadānāmayaj jiṣṇur bharatānām apāyinām । dhanuḥ kṣemakaraṁ saṁkhye dviṣatām aśruvardhanam ॥

तदेव तव पुत्रस्य राजन्दुर्द्यूतदेविनः । कृते क्षत्रविनाशाय धनुरायच्छदर्जुनः ॥

tad eva tava putrasya rājan durdyūtadevinaḥ । kr̥te kṣatravināśāya dhanur āyacchad arjunaḥ ॥

तथा विक्षोभ्यमाणा सा पार्थेन तव वाहिनी । व्यदीर्यत महाराज नौरिवासाद्य पर्वतम् ॥

tathā vikṣobhyamāṇā sā pārthena tava vāhinī । vyadīryata mahārāja naur ivāsādya parvatam ॥

ततो दश सहस्राणि न्यवर्तन्त धनुष्मताम् । मतिं कृत्वा रणे क्रुद्धा वीरा जयपराजये ॥

tato daśa sahasrāṇi nyavartanta dhanuṣmatām । matiṁ kr̥tvā raṇe kruddhā vīrā jayaparājaye ॥

व्यपेतहृदयत्रास आपद्धर्मातिगो रथः । आर्छत्पार्थो गुरुं भारं सर्वभारसहो युधि ॥

vyapetahr̥dayatrāsa āpaddharmātigo rathaḥ । ārchat pārtho guruṁ bhāraṁ sarvabhārasaho yudhi ॥

यथा नडवनं क्रुद्धः प्रभिन्नः षष्टिहायनः । मृद्नीयात्तद्वदायस्तः पार्थोऽमृद्नाच्चमूं तव ॥

yathā naḍavanaṁ kruddhaḥ prabhinnaḥ ṣaṣṭihāyanaḥ । mr̥dnīyāt tadvad āyastaḥ pārtho ’mr̥dnāc camūṁ tava ॥

तस्मिन्प्रमथिते सैन्ये भगदत्तो नराधिपः । तेन नागेन सहसा धनंजयमुपाद्रवत् ॥

tasmin pramathite sainye bhagadatto narādhipaḥ । tena nāgena sahasā dhanaṁjayam upādravat ॥

तं रथेन नरव्याघ्रः प्रत्यगृह्णादभीतवत् । स संनिपातस्तुमुलो बभूव रथनागयोः ॥

taṁ rathena naravyāghraḥ pratyagr̥hṇād abhītavat । sa saṁnipātas tumulo babhūva rathanāgayoḥ ॥

कल्पिताभ्यां यथाशास्त्रं रथेन च गजेन च । संग्रामे चेरतुर्वीरौ भगदत्तधनंजयौ ॥

kalpitābhyāṁ yathāśāstraṁ rathena ca gajena ca । saṁgrāme ceratur vīrau bhagadattadhanaṁjayau ॥

ततो जीमूतसंकाशान्नागादिन्द्र इवाभिभूः । अभ्यवर्षच्छरौघेण भगदत्तो धनंजयम् ॥

tato jīmūtasaṁkāśān nāgād indra ivābhibhūḥ । abhyavarṣac charaugheṇa bhagadatto dhanaṁjayam ॥

स चापि शरवर्षं तच्छरवर्षेण वासविः । अप्राप्तमेव चिच्छेद भगदत्तस्य वीर्यवान् ॥

sa cāpi śaravarṣaṁ tac charavarṣeṇa vāsaviḥ । aprāptam eva ciccheda bhagadattasya vīryavān ॥

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा शरवर्षं निवार्य तत् । शरैर्जघ्ने महाबाहुं पार्थं कृष्णं च भारत ॥

tataḥ prāgjyotiṣo rājā śaravarṣaṁ nivārya tat । śarair jaghne mahābāhuṁ pārthaṁ kr̥ṣṇaṁ ca bhārata ॥

ततः स शरजालेन महताभ्यवकीर्य तौ । चोदयामास तं नागं वधायाच्युतपार्थयोः ॥

tataḥ sa śarajālena mahatābhyavakīrya tau । codayām āsa taṁ nāgaṁ vadhāyācyutapārthayoḥ ॥

तमापतन्तं द्विरदं दृष्ट्वा क्रुद्धमिवान्तकम् । चक्रेऽपसव्यं त्वरितः स्यन्दनेन जनार्दनः ॥

tam āpatantaṁ dviradaṁ dr̥ṣṭvā kruddham ivāntakam । cakre ’pasavyaṁ tvaritaḥ syandanena janārdanaḥ ॥

संप्राप्तमपि नेयेष परावृत्तं महाद्विपम् । सारोहं मृत्युसात्कर्तुं स्मरन्धर्मं धनंजयः ॥

saṁprāptam api neyeṣa parāvr̥ttaṁ mahādvipam । sārohaṁ mr̥tyusāt kartuṁ smaran dharmaṁ dhanaṁjayaḥ ॥

स तु नागो द्विपरथान्हयांश्चारुज्य मारिष । प्राहिणोन्मृत्युलोकाय ततोऽक्रुध्यद्धनंजयः ॥

sa tu nāgo dviparathān hayāṁś cārujya māriṣa । prāhiṇon mr̥tyulokāya tato ’krudhyad dhanaṁjayaḥ ॥