Adhyāya 25

धृतराष्ट्र उवाच । तेष्वेवं संनिवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशः । कथं युयुधिरे पार्था मामकाश्च तरस्विनः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । teṣv evaṁ saṁnivr̥tteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ । kathaṁ yuyudhire pārthā māmakāś ca tarasvinaḥ ॥

किमर्जुनश्चाप्यकरोत्संशप्तकबलं प्रति । संशप्तका वा पार्थस्य किमकुर्वत संजय ॥

kim arjunaś cāpy akarot saṁśaptakabalaṁ prati । saṁśaptakā vā pārthasya kim akurvata saṁjaya ॥

संजय उवाच । तथा तेषु निवृत्तेषु प्रत्युद्यातेषु भागशः । स्वयमभ्यद्रवद्भीमं नागानीकेन ते सुतः ॥

saṁjaya uvāca । tathā teṣu nivr̥tteṣu pratyudyāteṣu bhāgaśaḥ । svayam abhyadravad bhīmaṁ nāgānīkena te sutaḥ ॥

स नाग इव नागेन गोवृषेणेव गोवृषः । समाहूतः स्वयं राज्ञा नागानीकमुपाद्रवत् ॥

sa nāga iva nāgena govr̥ṣeṇeva govr̥ṣaḥ । samāhūtaḥ svayaṁ rājñā nāgānīkam upādravat ॥

स युद्धकुशलः पार्थो बाहुवीर्येण चान्वितः । अभिनत्कुञ्जरानीकमचिरेणैव मारिष ॥

sa yuddhakuśalaḥ pārtho bāhuvīryeṇa cānvitaḥ । abhinat kuñjarānīkam acireṇaiva māriṣa ॥

ते गजा गिरिसंकाशाः क्षरन्तः सर्वतो मदम् । भीमसेनस्य नाराचैर्विमुखा विमदीकृताः ॥

te gajā girisaṁkāśāḥ kṣarantaḥ sarvato madam । bhīmasenasya nārācair vimukhā vimadīkr̥tāḥ ॥

विधमेदभ्रजालानि यथा वायुः समन्ततः । व्यधमत्तान्यनीकानि तथैव पवनात्मजः ॥

vidhamed abhrajālāni yathā vāyuḥ samantataḥ । vyadhamat tāny anīkāni tathaiva pavanātmajaḥ ॥

स तेषु विसृजन्बाणान्भीमो नागेष्वशोभत । भुवनेष्विव सर्वेषु गभस्तीनुदितो रविः ॥

sa teṣu visr̥jan bāṇān bhīmo nāgeṣv aśobhata । bhuvaneṣv iva sarveṣu gabhastīn udito raviḥ ॥

ते भीमबाणैः शतशः संस्यूता विबभुर्गजाः । गभस्तिभिरिवार्कस्य व्योम्नि नानाबलाहकाः ॥

te bhīmabāṇaiḥ śataśaḥ saṁsyūtā vibabhur gajāḥ । gabhastibhir ivārkasya vyomni nānābalāhakāḥ ॥

तथा गजानां कदनं कुर्वाणमनिलात्मजम् । क्रुद्धो दुर्योधनोऽभ्येत्य प्रत्यविध्यच्छितैः शरैः ॥

tathā gajānāṁ kadanaṁ kurvāṇam anilātmajam । kruddho duryodhano ’bhyetya pratyavidhyac chitaiḥ śaraiḥ ॥

ततः क्षणेन क्षितिपं क्षतजप्रतिमेक्षणः । क्षयं निनीषुर्निशितैर्भीमो विव्याध पत्रिभिः ॥

tataḥ kṣaṇena kṣitipaṁ kṣatajapratimekṣaṇaḥ । kṣayaṁ ninīṣur niśitair bhīmo vivyādha patribhiḥ ॥

स शरार्पितसर्वाङ्गः क्रुद्धो विव्याध पाण्डवम् । नाराचैरर्करश्म्याभैर्भीमसेनं स्मयन्निव ॥

sa śarārpitasarvāṅgaḥ kruddho vivyādha pāṇḍavam । nārācair arkaraśmyābhair bhīmasenaṁ smayann iva ॥

तस्य नागं मणिमयं रत्नचित्रं ध्वजे स्थितम् । भल्लाभ्यां कार्मुकं चैव क्षिप्रं चिच्छेद पाण्डवः ॥

tasya nāgaṁ maṇimayaṁ ratnacitraṁ dhvaje sthitam । bhallābhyāṁ kārmukaṁ caiva kṣipraṁ ciccheda pāṇḍavaḥ ॥

दुर्योधनं पीड्यमानं दृष्ट्वा भीमेन मारिष । चुक्षोभयिषुरभ्यागादङ्गो मातङ्गमास्थितः ॥

duryodhanaṁ pīḍyamānaṁ dr̥ṣṭvā bhīmena māriṣa । cukṣobhayiṣur abhyāgād aṅgo mātaṅgam āsthitaḥ ॥

तमापतन्तं मातङ्गमम्बुदप्रतिमस्वनम् । कुम्भान्तरे भीमसेनो नाराचेनार्दयद्भृशम् ॥

tam āpatantaṁ mātaṅgam ambudapratimasvanam । kumbhāntare bhīmaseno nārācenārdayad bhr̥śam ॥

तस्य कायं विनिर्भिद्य ममज्ज धरणीतले । ततः पपात द्विरदो वज्राहत इवाचलः ॥

tasya kāyaṁ vinirbhidya mamajja dharaṇītale । tataḥ papāta dvirado vajrāhata ivācalaḥ ॥

तस्यावर्जितनागस्य म्लेच्छस्यावपतिष्यतः । शिरश्चिच्छेद भल्लेन क्षिप्रकारी वृकोदरः ॥

tasyāvarjitanāgasya mlecchasyāvapatiṣyataḥ । śiraś ciccheda bhallena kṣiprakārī vr̥kodaraḥ ॥

तस्मिन्निपतिते वीरे संप्राद्रवत सा चमूः । संभ्रान्ताश्वद्विपरथा पदातीनवमृद्नती ॥

tasmin nipatite vīre saṁprādravata sā camūḥ । saṁbhrāntāśvadviparathā padātīn avamr̥dnatī ॥

तेष्वनीकेषु सर्वेषु विद्रवत्सु समन्ततः । प्राग्ज्योतिषस्ततो भीमं कुञ्जरेण समाद्रवत् ॥

teṣv anīkeṣu sarveṣu vidravatsu samantataḥ । prāgjyotiṣas tato bhīmaṁ kuñjareṇa samādravat ॥

येन नागेन मघवानजयद्दैत्यदानवान् । स नागप्रवरो भीमं सहसा समुपाद्रवत् ॥

yena nāgena maghavān ajayad daityadānavān । sa nāgapravaro bhīmaṁ sahasā samupādravat ॥

श्रवणाभ्यामथो पद्भ्यां संहतेन करेण च । व्यावृत्तनयनः क्रुद्धः प्रदहन्निव पाण्डवम् ॥

śravaṇābhyām atho padbhyāṁ saṁhatena kareṇa ca । vyāvr̥ttanayanaḥ kruddhaḥ pradahann iva pāṇḍavam ॥

ततः सर्वस्य सैन्यस्य नादः समभवन्महान् । हा हा विनिहतो भीमः कुञ्जरेणेति मारिष ॥

tataḥ sarvasya sainyasya nādaḥ samabhavan mahān । hā hā vinihato bhīmaḥ kuñjareṇeti māriṣa ॥

तेन नादेन वित्रस्ता पाण्डवानामनीकिनी । सहसाभ्यद्रवद्राजन्यत्र तस्थौ वृकोदरः ॥

tena nādena vitrastā pāṇḍavānām anīkinī । sahasābhyadravad rājan yatra tasthau vr̥kodaraḥ ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा हतं मत्वा वृकोदरम् । भगदत्तं सपाञ्चालः सर्वतः समवारयत् ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā hataṁ matvā vr̥kodaram । bhagadattaṁ sapāñcālaḥ sarvataḥ samavārayat ॥

तं रथै रथिनां श्रेष्ठाः परिवार्य समन्ततः । अवाकिरञ्शरैस्तीक्ष्णैः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

taṁ rathai rathināṁ śreṣṭhāḥ parivārya samantataḥ । avākirañ śarais tīkṣṇaiḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

स विघातं पृषत्कानामङ्कुशेन समाचरन् । गजेन पाण्डुपाञ्चालान्व्यधमत्पर्वतेश्वरः ॥

sa vighātaṁ pr̥ṣatkānām aṅkuśena samācaran । gajena pāṇḍupāñcālān vyadhamat parvateśvaraḥ ॥

तदद्भुतमपश्याम भगदत्तस्य संयुगे । तथा वृद्धस्य चरितं कुञ्जरेण विशां पते ॥

tad adbhutam apaśyāma bhagadattasya saṁyuge । tathā vr̥ddhasya caritaṁ kuñjareṇa viśāṁ pate ॥

ततो राजा दशार्णानां प्राग्ज्योतिषमुपाद्रवत् । तिर्यग्यातेन नागेन समदेनाशुगामिना ॥

tato rājā daśārṇānāṁ prāgjyotiṣam upādravat । tiryagyātena nāgena samadenāśugāminā ॥

तयोर्युद्धं समभवन्नागयोर्भीमरूपयोः । सपक्षयोः पर्वतयोर्यथा सद्रुमयोः पुरा ॥

tayor yuddhaṁ samabhavan nāgayor bhīmarūpayoḥ । sapakṣayoḥ parvatayor yathā sadrumayoḥ purā ॥

प्राग्ज्योतिषपतेर्नागः संनिपत्यापवृत्य च । पार्श्वे दशार्णाधिपतेर्भित्त्वा नागमपातयत् ॥

prāgjyotiṣapater nāgaḥ saṁnipatyāpavr̥tya ca । pārśve daśārṇādhipater bhittvā nāgam apātayat ॥

तोमरैः सूर्यरश्म्याभैर्भगदत्तोऽथ सप्तभिः । जघान द्विरदस्थं तं शत्रुं प्रचलितासनम् ॥

tomaraiḥ sūryaraśmyābhair bhagadatto ’tha saptabhiḥ । jaghāna dviradasthaṁ taṁ śatruṁ pracalitāsanam ॥

उपसृत्य तु राजानं भगदत्तं युधिष्ठिरः । रथानीकेन महता सर्वतः पर्यवारयत् ॥

upasr̥tya tu rājānaṁ bhagadattaṁ yudhiṣṭhiraḥ । rathānīkena mahatā sarvataḥ paryavārayat ॥

स कुञ्जरस्थो रथिभिः शुशुभे सर्वतो वृतः । पर्वते वनमध्यस्थो ज्वलन्निव हुताशनः ॥

sa kuñjarastho rathibhiḥ śuśubhe sarvato vr̥taḥ । parvate vanamadhyastho jvalann iva hutāśanaḥ ॥

मण्डलं सर्वतः श्लिष्टं रथिनामुग्रधन्विनाम् । किरतां शरवर्षाणि स नागः पर्यवर्तत ॥

maṇḍalaṁ sarvataḥ śliṣṭaṁ rathinām ugradhanvinām । kiratāṁ śaravarṣāṇi sa nāgaḥ paryavartata ॥

ततः प्राग्ज्योतिषो राजा परिगृह्य द्विपर्षभम् । प्रेषयामास सहसा युयुधानरथं प्रति ॥

tataḥ prāgjyotiṣo rājā parigr̥hya dviparṣabham । preṣayām āsa sahasā yuyudhānarathaṁ prati ॥

शिनेः पौत्रस्य तु रथं परिगृह्य महाद्विपः । अभिचिक्षेप वेगेन युयुधानस्त्वपाक्रमत् ॥

śineḥ pautrasya tu rathaṁ parigr̥hya mahādvipaḥ । abhicikṣepa vegena yuyudhānas tv apākramat ॥

बृहतः सैन्धवानश्वान्समुत्थाप्य तु सारथिः । तस्थौ सात्यकिमासाद्य संप्लुतस्तं रथं पुनः ॥

br̥hataḥ saindhavān aśvān samutthāpya tu sārathiḥ । tasthau sātyakim āsādya saṁplutas taṁ rathaṁ punaḥ ॥

स तु लब्ध्वान्तरं नागस्त्वरितो रथमण्डलात् । निश्चक्राम ततः सर्वान्परिचिक्षेप पार्थिवान् ॥

sa tu labdhvāntaraṁ nāgas tvarito rathamaṇḍalāt । niścakrāma tataḥ sarvān paricikṣepa pārthivān ॥

ते त्वाशुगतिना तेन त्रास्यमाना नरर्षभाः । तमेकं द्विरदं संख्ये मेनिरे शतशो नृपाः ॥

te tv āśugatinā tena trāsyamānā nararṣabhāḥ । tam ekaṁ dviradaṁ saṁkhye menire śataśo nr̥pāḥ ॥

ते गजस्थेन काल्यन्ते भगदत्तेन पाण्डवाः । ऐरावतस्थेन यथा देवराजेन दानवाः ॥

te gajasthena kālyante bhagadattena pāṇḍavāḥ । airāvatasthena yathā devarājena dānavāḥ ॥

तेषां प्रद्रवतां भीमः पाञ्चालानामितस्ततः । गजवाजिकृतः शब्दः सुमहान्समजायत ॥

teṣāṁ pradravatāṁ bhīmaḥ pāñcālānām itas tataḥ । gajavājikr̥taḥ śabdaḥ sumahān samajāyata ॥

भगदत्तेन समरे काल्यमानेषु पाण्डुषु । प्राग्ज्योतिषमभिक्रुद्धः पुनर्भीमः समभ्ययात् ॥

bhagadattena samare kālyamāneṣu pāṇḍuṣu । prāgjyotiṣam abhikruddhaḥ punar bhīmaḥ samabhyayāt ॥

तस्याभिद्रवतो वाहान्हस्तमुक्तेन वारिणा । सिक्त्वा व्यत्रासयन्नागस्ते पार्थमहरंस्ततः ॥

tasyābhidravato vāhān hastamuktena vāriṇā । siktvā vyatrāsayan nāgas te pārtham aharaṁs tataḥ ॥

ततस्तमभ्ययात्तूर्णं रुचिपर्वाकृतीसुतः । समुक्षञ्शरवर्षेण रथस्थोऽन्तकसंनिभः ॥

tatas tam abhyayāt tūrṇaṁ ruciparvākr̥tīsutaḥ । samukṣañ śaravarṣeṇa rathastho ’ntakasaṁnibhaḥ ॥

ततो रुचिरपर्वाणं शरेण नतपर्वणा । सुपर्वा पर्वतपतिर्निन्ये वैवस्वतक्षयम् ॥

tato ruciraparvāṇaṁ śareṇa nataparvaṇā । suparvā parvatapatir ninye vaivasvatakṣayam ॥

तस्मिन्निपतिते वीरे सौभद्रो द्रौपदीसुताः । चेकितानो धृष्टकेतुर्युयुत्सुश्चार्दयन्द्विपम् ॥

tasmin nipatite vīre saubhadro draupadīsutāḥ । cekitāno dhr̥ṣṭaketur yuyutsuś cārdayan dvipam ॥

त एनं शरधाराभिर्धाराभिरिव तोयदाः । सिषिचुर्भैरवान्नादान्विनदन्तो जिघांसवः ॥

ta enaṁ śaradhārābhir dhārābhir iva toyadāḥ । siṣicur bhairavān nādān vinadanto jighāṁsavaḥ ॥

ततः पार्ष्ण्यङ्कुशाङ्गुष्ठैः कृतिना चोदितो द्विपः । प्रसारितकरः प्रायात्स्तब्धकर्णेक्षणो द्रुतम् ॥

tataḥ pārṣṇyaṅkuśāṅguṣṭhaiḥ kr̥tinā codito dvipaḥ । prasāritakaraḥ prāyāt stabdhakarṇekṣaṇo drutam ॥

सोऽधिष्ठाय पदा वाहान्युयुत्सोः सूतमारुजत् । पुत्रस्तु तव संभ्रान्तः सौभद्रस्याप्लुतो रथम् ॥

so ’dhiṣṭhāya padā vāhān yuyutsoḥ sūtam ārujat । putras tu tava saṁbhrāntaḥ saubhadrasyāpluto ratham ॥

स कुञ्जरस्थो विसृजन्निषूनरिषु पार्थिवः । बभौ रश्मीनिवादित्यो भुवनेषु समुत्सृजन् ॥

sa kuñjarastho visr̥jann iṣūn ariṣu pārthivaḥ । babhau raśmīn ivādityo bhuvaneṣu samutsr̥jan ॥

तमार्जुनिर्द्वादशभिर्युयुत्सुर्दशभिः शरैः । त्रिभिस्त्रिभिर्द्रौपदेया धृष्टकेतुश्च विव्यधुः ॥

tam ārjunir dvādaśabhir yuyutsur daśabhiḥ śaraiḥ । tribhis tribhir draupadeyā dhr̥ṣṭaketuś ca vivyadhuḥ ॥

सोऽरियत्नार्पितैर्बाणैराचितो द्विरदो बभौ । संस्यूत इव सूर्यस्य रश्मिभिर्जलदो महान् ॥

so ’riyatnārpitair bāṇair ācito dvirado babhau । saṁsyūta iva sūryasya raśmibhir jalado mahān ॥

नियन्तुः शिल्पयत्नाभ्यां प्रेषितोऽरिशरार्दितः । परिचिक्षेप तान्नागः स रिपून्सव्यदक्षिणम् ॥

niyantuḥ śilpayatnābhyāṁ preṣito ’riśarārditaḥ । paricikṣepa tān nāgaḥ sa ripūn savyadakṣiṇam ॥

गोपाल इव दण्डेन यथा पशुगणान्वने । आवेष्टयत तां सेनां भगदत्तस्तथा मुहुः ॥

gopāla iva daṇḍena yathā paśugaṇān vane । āveṣṭayata tāṁ senāṁ bhagadattas tathā muhuḥ ॥

क्षिप्रं श्येनाभिपन्नानां वायसानामिव स्वनः । बभूव पाण्डवेयानां भृशं विद्रवतां स्वनः ॥

kṣipraṁ śyenābhipannānāṁ vāyasānām iva svanaḥ । babhūva pāṇḍaveyānāṁ bhr̥śaṁ vidravatāṁ svanaḥ ॥

स नागराजः प्रवराङ्कुशाहतः; पुरा सपक्षोऽद्रिवरो यथा नृप । भयं तथा रिपुषु समादधद्भृशं; वणिग्गणानां क्षुभितो यथार्णवः ॥

sa nāgarājaḥ pravarāṅkuśāhataḥ; purā sapakṣo ’drivaro yathā nr̥pa । bhayaṁ tathā ripuṣu samādadhad bhr̥śaṁ; vaṇiggaṇānāṁ kṣubhito yathārṇavaḥ ॥

ततो ध्वनिर्द्विरदरथाश्वपार्थिवै;र्भयाद्द्रवद्भिर्जनितोऽतिभैरवः । क्षितिं वियद्द्यां विदिशो दिशस्तथा; समावृणोत्पार्थिव संयुगे तदा ॥

tato dhvanir dviradarathāśvapārthivair; bhayād dravadbhir janito ’tibhairavaḥ । kṣitiṁ viyad dyāṁ vidiśo diśas tathā; samāvr̥ṇot pārthiva saṁyuge tadā ॥

स तेन नागप्रवरेण पार्थिवो; भृशं जगाहे द्विषतामनीकिनीम् । पुरा सुगुप्तां विबुधैरिवाहवे; विरोचनो देववरूथिनीमिव ॥

sa tena nāgapravareṇa pārthivo; bhr̥śaṁ jagāhe dviṣatām anīkinīm । purā suguptāṁ vibudhair ivāhave; virocano devavarūthinīm iva ॥

भृशं ववौ ज्वलनसखो वियद्रजः; समावृणोन्मुहुरपि चैव सैनिकान् । तमेकनागं गणशो यथा गजाः; समन्ततो द्रुतमिव मेनिरे जनाः ॥

bhr̥śaṁ vavau jvalanasakho viyad rajaḥ; samāvr̥ṇon muhur api caiva sainikān । tam ekanāgaṁ gaṇaśo yathā gajāḥ; samantato drutam iva menire janāḥ ॥