Adhyāya 24

संजय उवाच । महद्भैरवमासीन्नः संनिवृत्तेषु पाण्डुषु । दृष्ट्वा द्रोणं छाद्यमानं तैर्भास्करमिवाम्बुदैः ॥

saṁjaya uvāca । mahad bhairavam āsīn naḥ saṁnivr̥tteṣu pāṇḍuṣu । dr̥ṣṭvā droṇaṁ chādyamānaṁ tair bhāskaram ivāmbudaiḥ ॥

तैश्चोद्धूतं रजस्तीव्रमवचक्रे चमूं तव । ततो हतममन्याम द्रोणं दृष्टिपथे हते ॥

taiś coddhūtaṁ rajas tīvram avacakre camūṁ tava । tato hatam amanyāma droṇaṁ dr̥ṣṭipathe hate ॥

तांस्तु शूरान्महेष्वासान्क्रूरं कर्म चिकीर्षतः । दृष्ट्वा दुर्योधनस्तूर्णं स्वसैन्यं समचूचुदत् ॥

tāṁs tu śūrān maheṣvāsān krūraṁ karma cikīrṣataḥ । dr̥ṣṭvā duryodhanas tūrṇaṁ svasainyaṁ samacūcudat ॥

यथाशक्ति यथोत्साहं यथासत्त्वं नराधिपाः । वारयध्वं यथायोगं पाण्डवानामनीकिनीम् ॥

yathāśakti yathotsāhaṁ yathāsattvaṁ narādhipāḥ । vārayadhvaṁ yathāyogaṁ pāṇḍavānām anīkinīm ॥

ततो दुर्मर्षणो भीममभ्यगच्छत्सुतस्तव । आराद्दृष्ट्वा किरन्बाणैरिच्छन्द्रोणस्य जीवितम् ॥

tato durmarṣaṇo bhīmam abhyagacchat sutas tava । ārād dr̥ṣṭvā kiran bāṇair icchan droṇasya jīvitam ॥

तं बाणैरवतस्तार क्रुद्धो मृत्युमिवाहवे । तं च भीमोऽतुदद्बाणैस्तदासीत्तुमुलं महत् ॥

taṁ bāṇair avatastāra kruddho mr̥tyum ivāhave । taṁ ca bhīmo ’tudad bāṇais tadāsīt tumulaṁ mahat ॥

त ईश्वरसमादिष्टाः प्राज्ञाः शूराः प्रहारिणः । बाह्यं मृत्युभयं कृत्वा प्रत्यतिष्ठन्परान्युधि ॥

ta īśvarasamādiṣṭāḥ prājñāḥ śūrāḥ prahāriṇaḥ । bāhyaṁ mr̥tyubhayaṁ kr̥tvā pratyatiṣṭhan parān yudhi ॥

कृतवर्मा शिनेः पुत्रं द्रोणप्रेप्सुं विशां पते । पर्यवारयदायान्तं शूरं समितिशोभनम् ॥

kr̥tavarmā śineḥ putraṁ droṇaprepsuṁ viśāṁ pate । paryavārayad āyāntaṁ śūraṁ samitiśobhanam ॥

तं शैनेयः शरव्रातैः क्रुद्धः क्रुद्धमवारयत् । कृतवर्मा च शैनेयं मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥

taṁ śaineyaḥ śaravrātaiḥ kruddhaḥ kruddham avārayat । kr̥tavarmā ca śaineyaṁ matto mattam iva dvipam ॥

सैन्धवः क्षत्रधर्माणमापतन्तं शरौघिणम् । उग्रधन्वा महेष्वासं यत्तो द्रोणादवारयत् ॥

saindhavaḥ kṣatradharmāṇam āpatantaṁ śaraughiṇam । ugradhanvā maheṣvāsaṁ yatto droṇād avārayat ॥

क्षत्रधर्मा सिन्धुपतेश्छित्त्वा केतनकार्मुके । नाराचैर्बहुभिः क्रुद्धः सर्वमर्मस्वताडयत् ॥

kṣatradharmā sindhupateś chittvā ketanakārmuke । nārācair bahubhiḥ kruddhaḥ sarvamarmasv atāḍayat ॥

अथान्यद्धनुरादाय सैन्धवः कृतहस्तवत् । विव्याध क्षत्रधर्माणं रणे सर्वायसैः शरैः ॥

athānyad dhanur ādāya saindhavaḥ kr̥tahastavat । vivyādha kṣatradharmāṇaṁ raṇe sarvāyasaiḥ śaraiḥ ॥

युयुत्सुं पाण्डवार्थाय यतमानं महारथम् । सुबाहुर्भ्रातरं शूरं यत्तो द्रोणादवारयत् ॥

yuyutsuṁ pāṇḍavārthāya yatamānaṁ mahāratham । subāhur bhrātaraṁ śūraṁ yatto droṇād avārayat ॥

सुबाहोः सधनुर्बाणावस्यतः परिघोपमौ । युयुत्सुः शितपीताभ्यां क्षुराभ्यामच्छिनद्भुजौ ॥

subāhoḥ sadhanurbāṇāv asyataḥ parighopamau । yuyutsuḥ śitapītābhyāṁ kṣurābhyām acchinad bhujau ॥

राजानं पाण्डवश्रेष्ठं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् । वेलेव सागरं क्षुब्धं मद्रराट्समवारयत् ॥

rājānaṁ pāṇḍavaśreṣṭhaṁ dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram । veleva sāgaraṁ kṣubdhaṁ madrarāṭ samavārayat ॥

तं धर्मराजो बहुभिर्मर्मभिद्भिरवाकिरत् । मद्रेशस्तं चतुःषष्ट्या शरैर्विद्ध्वानदद्भृशम् ॥

taṁ dharmarājo bahubhir marmabhidbhir avākirat । madreśas taṁ catuḥṣaṣṭyā śarair viddhvānadad bhr̥śam ॥

तस्य नानदतः केतुमुच्चकर्त सकार्मुकम् । क्षुराभ्यां पाण्डवश्रेष्ठस्तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥

tasya nānadataḥ ketum uccakarta sakārmukam । kṣurābhyāṁ pāṇḍavaśreṣṭhas tata uccukruśur janāḥ ॥

तथैव राजा बाह्लीको राजानं द्रुपदं शरैः । आद्रवन्तं सहानीकं सहानीको न्यवारयत् ॥

tathaiva rājā bāhlīko rājānaṁ drupadaṁ śaraiḥ । ādravantaṁ sahānīkaṁ sahānīko nyavārayat ॥

तद्युद्धमभवद्घोरं वृद्धयोः सहसेनयोः । यथा महायूथपयोर्द्विपयोः संप्रभिन्नयोः ॥

tad yuddham abhavad ghoraṁ vr̥ddhayoḥ sahasenayoḥ । yathā mahāyūthapayor dvipayoḥ saṁprabhinnayoḥ ॥

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ विराटं मत्स्यमार्च्छताम् । सहसैन्यौ सहानीकं यथेन्द्राग्नी पुरा बलिम् ॥

vindānuvindāv āvantyau virāṭaṁ matsyam ārcchatām । sahasainyau sahānīkaṁ yathendrāgnī purā balim ॥

तदुत्पिञ्जलकं युद्धमासीद्देवासुरोपमम् । मत्स्यानां केकयैः सार्धमभीताश्वरथद्विपम् ॥

tad utpiñjalakaṁ yuddham āsīd devāsuropamam । matsyānāṁ kekayaiḥ sārdham abhītāśvarathadvipam ॥

नाकुलिं तु शतानीकं भूतकर्मा सभापतिः । अस्यन्तमिषुजालानि यान्तं द्रोणादवारयत् ॥

nākuliṁ tu śatānīkaṁ bhūtakarmā sabhāpatiḥ । asyantam iṣujālāni yāntaṁ droṇād avārayat ॥

ततो नकुलदायादस्त्रिभिर्भल्लैः सुसंशितैः । चक्रे विबाहुशिरसं भूतकर्माणमाहवे ॥

tato nakuladāyādas tribhir bhallaiḥ susaṁśitaiḥ । cakre vibāhuśirasaṁ bhūtakarmāṇam āhave ॥

सुतसोमं तु विक्रान्तमापतन्तं शरौघिणम् । द्रोणायाभिमुखं वीरं विविंशतिरवारयत् ॥

sutasomaṁ tu vikrāntam āpatantaṁ śaraughiṇam । droṇāyābhimukhaṁ vīraṁ viviṁśatir avārayat ॥

सुतसोमस्तु संक्रुद्धः स्वपितृव्यमजिह्मगैः । विविंशतिं शरैर्विद्ध्वा नाभ्यवर्तत दंशितः ॥

sutasomas tu saṁkruddhaḥ svapitr̥vyam ajihmagaiḥ । viviṁśatiṁ śarair viddhvā nābhyavartata daṁśitaḥ ॥

अथ भीमरथः शाल्वमाशुगैरायसैः शितैः । षड्भिः साश्वनियन्तारमनयद्यमसादनम् ॥

atha bhīmarathaḥ śālvam āśugair āyasaiḥ śitaiḥ । ṣaḍbhiḥ sāśvaniyantāram anayad yamasādanam ॥

श्रुतकर्माणमायान्तं मयूरसदृशैर्हयैः । चैत्रसेनिर्महाराज तव पौत्रो न्यवारयत् ॥

śrutakarmāṇam āyāntaṁ mayūrasadr̥śair hayaiḥ । caitrasenir mahārāja tava pautro nyavārayat ॥

तौ पौत्रौ तव दुर्धर्षौ परस्परवधैषिणौ । पितॄणामर्थसिद्ध्यर्थं चक्रतुर्युद्धमुत्तमम् ॥

tau pautrau tava durdharṣau parasparavadhaiṣiṇau । pitr̥̄ṇām arthasiddhyarthaṁ cakratur yuddham uttamam ॥

तिष्ठन्तमग्रतो दृष्ट्वा प्रतिविन्ध्यं तमाहवे । द्रौणिर्मानं पितुः कुर्वन्मार्गणैः समवारयत् ॥

tiṣṭhantam agrato dr̥ṣṭvā prativindhyaṁ tam āhave । drauṇir mānaṁ pituḥ kurvan mārgaṇaiḥ samavārayat ॥

तं क्रुद्धः प्रतिविव्याध प्रतिविन्ध्यः शितैः शरैः । सिंहलाङ्गूललक्ष्माणं पितुरर्थे व्यवस्थितम् ॥

taṁ kruddhaḥ prativivyādha prativindhyaḥ śitaiḥ śaraiḥ । siṁhalāṅgūlalakṣmāṇaṁ pitur arthe vyavasthitam ॥

प्रवपन्निव बीजानि बीजकाले नरर्षभ । द्रौणायनिर्द्रौपदेयं शरवर्षैरवाकिरत् ॥

pravapann iva bījāni bījakāle nararṣabha । drauṇāyanir draupadeyaṁ śaravarṣair avākirat ॥

यस्तु शूरतमो राजन्सेनयोरुभयोर्मतः । तं पटच्चरहन्तारं लक्ष्मणः समवारयत् ॥

yas tu śūratamo rājan senayor ubhayor mataḥ । taṁ paṭaccarahantāraṁ lakṣmaṇaḥ samavārayat ॥

स लक्ष्मणस्येष्वसनं छित्त्वा लक्ष्म च भारत । लक्ष्मणे शरजालानि विसृजन्बह्वशोभत ॥

sa lakṣmaṇasyeṣvasanaṁ chittvā lakṣma ca bhārata । lakṣmaṇe śarajālāni visr̥jan bahv aśobhata ॥

विकर्णस्तु महाप्राज्ञो याज्ञसेनिं शिखण्डिनम् । पर्यवारयदायान्तं युवानं समरे युवा ॥

vikarṇas tu mahāprājño yājñaseniṁ śikhaṇḍinam । paryavārayad āyāntaṁ yuvānaṁ samare yuvā ॥

ततस्तमिषुजालेन याज्ञसेनिः समावृणोत् । विधूय तद्बाणजालं बभौ तव सुतो बली ॥

tatas tam iṣujālena yājñaseniḥ samāvr̥ṇot । vidhūya tad bāṇajālaṁ babhau tava suto balī ॥

अङ्गदोऽभिमुखः शूरमुत्तमौजसमाहवे । द्रोणायाभिमुखं यान्तं वत्सदन्तैरवारयत् ॥

aṅgado ’bhimukhaḥ śūram uttamaujasam āhave । droṇāyābhimukhaṁ yāntaṁ vatsadantair avārayat ॥

स संप्रहारस्तुमुलस्तयोः पुरुषसिंहयोः । सैनिकानां च सर्वेषां तयोश्च प्रीतिवर्धनः ॥

sa saṁprahāras tumulas tayoḥ puruṣasiṁhayoḥ । sainikānāṁ ca sarveṣāṁ tayoś ca prītivardhanaḥ ॥

दुर्मुखस्तु महेष्वासो वीरं पुरुजितं बली । द्रोणायाभिमुखं यान्तं कुन्तिभोजमवारयत् ॥

durmukhas tu maheṣvāso vīraṁ purujitaṁ balī । droṇāyābhimukhaṁ yāntaṁ kuntibhojam avārayat ॥

स दुर्मुखं भ्रुवोर्मध्ये नाराचेन व्यताडयत् । तस्य तद्विबभौ वक्त्रं सनालमिव पङ्कजम् ॥

sa durmukhaṁ bhruvor madhye nārācena vyatāḍayat । tasya tad vibabhau vaktraṁ sanālam iva paṅkajam ॥

कर्णस्तु केकयान्भ्रातॄन्पञ्च लोहितकध्वजान् । द्रोणायाभिमुखं याताञ्शरवर्षैरवारयत् ॥

karṇas tu kekayān bhrātr̥̄n pañca lohitakadhvajān । droṇāyābhimukhaṁ yātāñ śaravarṣair avārayat ॥

ते चैनं भृशसंक्रुद्धाः शरव्रातैरवाकिरन् । स च तांश्छादयामास शरजालैः पुनः पुनः ॥

te cainaṁ bhr̥śasaṁkruddhāḥ śaravrātair avākiran । sa ca tāṁś chādayām āsa śarajālaiḥ punaḥ punaḥ ॥

नैव कर्णो न ते पञ्च ददृशुर्बाणसंवृताः । साश्वसूतध्वजरथाः परस्परशराचिताः ॥

naiva karṇo na te pañca dadr̥śur bāṇasaṁvr̥tāḥ । sāśvasūtadhvajarathāḥ parasparaśarācitāḥ ॥

पुत्रस्ते दुर्जयश्चैव जयश्च विजयश्च ह । नीलं काश्यं जयं शूरास्त्रयस्त्रीन्प्रत्यवारयन् ॥

putras te durjayaś caiva jayaś ca vijayaś ca ha । nīlaṁ kāśyaṁ jayaṁ śūrās trayas trīn pratyavārayan ॥

तद्युद्धमभवद्घोरमीक्षितृप्रीतिवर्धनम् । सिंहव्याघ्रतरक्षूणां यथेभमहिषर्षभैः ॥

tad yuddham abhavad ghoram īkṣitr̥prītivardhanam । siṁhavyāghratarakṣūṇāṁ yathebhamahiṣarṣabhaiḥ ॥

क्षेमधूर्तिबृहन्तौ तौ भ्रातरौ सात्वतं युधि । द्रोणायाभिमुखं यान्तं शरैस्तीक्ष्णैस्ततक्षतुः ॥

kṣemadhūrtibr̥hantau tau bhrātarau sātvataṁ yudhi । droṇāyābhimukhaṁ yāntaṁ śarais tīkṣṇais tatakṣatuḥ ॥

तयोस्तस्य च तद्युद्धमत्यद्भुतमिवाभवत् । सिंहस्य द्विपमुख्याभ्यां प्रभिन्नाभ्यां यथा वने ॥

tayos tasya ca tad yuddham atyadbhutam ivābhavat । siṁhasya dvipamukhyābhyāṁ prabhinnābhyāṁ yathā vane ॥

राजानं तु तथाम्बष्ठमेकं युद्धाभिनन्दिनम् । चेदिराजः शरानस्यन्क्रुद्धो द्रोणादवारयत् ॥

rājānaṁ tu tathāmbaṣṭham ekaṁ yuddhābhinandinam । cedirājaḥ śarān asyan kruddho droṇād avārayat ॥

तमम्बष्ठोऽस्थिभेदिन्या निरविध्यच्छलाकया । स त्यक्त्वा सशरं चापं रथाद्भूमिमथापतत् ॥

tam ambaṣṭho ’sthibhedinyā niravidhyac chalākayā । sa tyaktvā saśaraṁ cāpaṁ rathād bhūmim athāpatat ॥

वार्धक्षेमिं तु वार्ष्णेयं कृपः शारद्वतः शरैः । अक्षुद्रः क्षुद्रकैर्द्रोणात्क्रुद्धरूपमवारयत् ॥

vārdhakṣemiṁ tu vārṣṇeyaṁ kr̥paḥ śāradvataḥ śaraiḥ । akṣudraḥ kṣudrakair droṇāt kruddharūpam avārayat ॥

युध्यन्तौ कृपवार्ष्णेयौ येऽपश्यंश्चित्रयोधिनौ । ते युद्धसक्तमनसो नान्या बुबुधिरे क्रियाः ॥

yudhyantau kr̥pavārṣṇeyau ye ’paśyaṁś citrayodhinau । te yuddhasaktamanaso nānyā bubudhire kriyāḥ ॥

सौमदत्तिस्तु राजानं मणिमन्तमतन्द्रितम् । पर्यवारयदायान्तं यशो द्रोणस्य वर्धयन् ॥

saumadattis tu rājānaṁ maṇimantam atandritam । paryavārayad āyāntaṁ yaśo droṇasya vardhayan ॥

स सौमदत्तेस्त्वरितश्छित्त्वेष्वसनकेतने । पुनः पताकां सूतं च छत्रं चापातयद्रथात् ॥

sa saumadattes tvaritaś chittveṣvasanaketane । punaḥ patākāṁ sūtaṁ ca chatraṁ cāpātayad rathāt ॥

अथाप्लुत्य रथात्तूर्णं यूपकेतुरमित्रहा । साश्वसूतध्वजरथं तं चकर्त वरासिना ॥

athāplutya rathāt tūrṇaṁ yūpaketur amitrahā । sāśvasūtadhvajarathaṁ taṁ cakarta varāsinā ॥

रथं च स्वं समास्थाय धनुरादाय चापरम् । स्वयं यच्छन्हयान्राजन्व्यधमत्पाण्डवीं चमूम् ॥

rathaṁ ca svaṁ samāsthāya dhanur ādāya cāparam । svayaṁ yacchan hayān rājan vyadhamat pāṇḍavīṁ camūm ॥

मुसलैर्मुद्गरैश्चक्रैर्भिण्डिपालैः परश्वधैः । पांसुवाताग्निसलिलैर्भस्मलोष्ठतृणद्रुमैः ॥

musalair mudgaraiś cakrair bhiṇḍipālaiḥ paraśvadhaiḥ । pāṁsuvātāgnisalilair bhasmaloṣṭhatr̥ṇadrumaiḥ ॥

आरुजन्प्ररुजन्भञ्जन्निघ्नन्विद्रावयन्क्षिपन् । सेनां विभीषयन्नायाद्द्रोणप्रेप्सुर्घटोत्कचः ॥

ārujan prarujan bhañjan nighnan vidrāvayan kṣipan । senāṁ vibhīṣayann āyād droṇaprepsur ghaṭotkacaḥ ॥

तं तु नानाप्रहरणैर्नानायुद्धविशेषणैः । राक्षसं राक्षसः क्रुद्धः समाजघ्ने ह्यलम्बुसः ॥

taṁ tu nānāpraharaṇair nānāyuddhaviśeṣaṇaiḥ । rākṣasaṁ rākṣasaḥ kruddhaḥ samājaghne hy alambusaḥ ॥

तयोस्तदभवद्युद्धं रक्षोग्रामणिमुख्ययोः । तादृग्यादृक्पुरा वृत्तं शम्बरामरराजयोः ॥

tayos tad abhavad yuddhaṁ rakṣogrāmaṇimukhyayoḥ । tādr̥g yādr̥k purā vr̥ttaṁ śambarāmararājayoḥ ॥

एवं द्वंद्वशतान्यासन्रथवारणवाजिनाम् । पदातीनां च भद्रं ते तव तेषां च संकुलम् ॥

evaṁ dvaṁdvaśatāny āsan rathavāraṇavājinām । padātīnāṁ ca bhadraṁ te tava teṣāṁ ca saṁkulam ॥

नैतादृशो दृष्टपूर्वः संग्रामो नैव च श्रुतः । द्रोणस्याभावभावेषु प्रसक्तानां यथाभवत् ॥

naitādr̥śo dr̥ṣṭapūrvaḥ saṁgrāmo naiva ca śrutaḥ । droṇasyābhāvabhāveṣu prasaktānāṁ yathābhavat ॥

इदं घोरमिदं चित्रमिदं रौद्रमिति प्रभो । तत्र युद्धान्यदृश्यन्त प्रततानि बहूनि च ॥

idaṁ ghoram idaṁ citram idaṁ raudram iti prabho । tatra yuddhāny adr̥śyanta pratatāni bahūni ca ॥