Adhyāya 23

धृतराष्ट्र उवाच । व्यथयेयुरिमे सेनां देवानामपि संयुगे । आहवे ये न्यवर्तन्त वृकोदरमुखा रथाः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । vyathayeyur ime senāṁ devānām api saṁyuge । āhave ye nyavartanta vr̥kodaramukhā rathāḥ ॥

संप्रयुक्तः किलैवायं दिष्टैर्भवति पूरुषः । तस्मिन्नेव तु सर्वार्था दृश्यन्ते वै पृथग्विधाः ॥

saṁprayuktaḥ kilaivāyaṁ diṣṭair bhavati pūruṣaḥ । tasminn eva tu sarvārthā dr̥śyante vai pr̥thagvidhāḥ ॥

दीर्घं विप्रोषितः कालमरण्ये जटिलोऽजिनी । अज्ञातश्चैव लोकस्य विजहार युधिष्ठिरः ॥

dīrghaṁ viproṣitaḥ kālam araṇye jaṭilo ’jinī । ajñātaś caiva lokasya vijahāra yudhiṣṭhiraḥ ॥

स एव महतीं सेनां समावर्तयदाहवे । किमन्यद्दैवसंयोगान्मम पुत्रस्य चाभवत् ॥

sa eva mahatīṁ senāṁ samāvartayad āhave । kim anyad daivasaṁyogān mama putrasya cābhavat ॥

युक्त एव हि भाग्येन ध्रुवमुत्पद्यते नरः । स तथाकृष्यते तेन न यथा स्वयमिच्छति ॥

yukta eva hi bhāgyena dhruvam utpadyate naraḥ । sa tathākr̥ṣyate tena na yathā svayam icchati ॥

द्यूतव्यसनमासाद्य क्लेशितो हि युधिष्ठिरः । स पुनर्भागधेयेन सहायानुपलब्धवान् ॥

dyūtavyasanam āsādya kleśito hi yudhiṣṭhiraḥ । sa punar bhāgadheyena sahāyān upalabdhavān ॥

अर्धं मे केकया लब्धाः काशिकाः कोसलाश्च ये । चेदयश्चापरे वङ्गा मामेव समुपाश्रिताः ॥

ardhaṁ me kekayā labdhāḥ kāśikāḥ kosalāś ca ye । cedayaś cāpare vaṅgā mām eva samupāśritāḥ ॥

पृथिवी भूयसी तात मम पार्थस्य नो तथा । इति मामब्रवीत्सूत मन्दो दुर्योधनस्तदा ॥

pr̥thivī bhūyasī tāta mama pārthasya no tathā । iti mām abravīt sūta mando duryodhanas tadā ॥

तस्य सेनासमूहस्य मध्ये द्रोणः सुरक्षितः । निहतः पार्षतेनाजौ किमन्यद्भागधेयतः ॥

tasya senāsamūhasya madhye droṇaḥ surakṣitaḥ । nihataḥ pārṣatenājau kim anyad bhāgadheyataḥ ॥

मध्ये राज्ञां महाबाहुं सदा युद्धाभिनन्दिनम् । सर्वास्त्रपारगं द्रोणं कथं मृत्युरुपेयिवान् ॥

madhye rājñāṁ mahābāhuṁ sadā yuddhābhinandinam । sarvāstrapāragaṁ droṇaṁ kathaṁ mr̥tyur upeyivān ॥

समनुप्राप्तकृच्छ्रोऽहं संमोहं परमं गतः । भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा नाहं जीवितुमुत्सहे ॥

samanuprāptakr̥cchro ’haṁ saṁmohaṁ paramaṁ gataḥ । bhīṣmadroṇau hatau śrutvā nāhaṁ jīvitum utsahe ॥

यन्मा क्षत्ताब्रवीत्तात प्रपश्यन्पुत्रगृद्धिनम् । दुर्योधनेन तत्सर्वं प्राप्तं सूत मया सह ॥

yan mā kṣattābravīt tāta prapaśyan putragr̥ddhinam । duryodhanena tat sarvaṁ prāptaṁ sūta mayā saha ॥

नृशंसं तु परं तत्स्यात्त्यक्त्वा दुर्योधनं यदि । पुत्रशेषं चिकीर्षेयं कृच्छ्रं न मरणं भवेत् ॥

nr̥śaṁsaṁ tu paraṁ tat syāt tyaktvā duryodhanaṁ yadi । putraśeṣaṁ cikīrṣeyaṁ kr̥cchraṁ na maraṇaṁ bhavet ॥

यो हि धर्मं परित्यज्य भवत्यर्थपरो नरः । सोऽस्माच्च हीयते लोकात्क्षुद्रभावं च गच्छति ॥

yo hi dharmaṁ parityajya bhavaty arthaparo naraḥ । so ’smāc ca hīyate lokāt kṣudrabhāvaṁ ca gacchati ॥

अद्य चाप्यस्य राष्ट्रस्य हतोत्साहस्य संजय । अवशेषं न पश्यामि ककुदे मृदिते सति ॥

adya cāpy asya rāṣṭrasya hatotsāhasya saṁjaya । avaśeṣaṁ na paśyāmi kakude mr̥dite sati ॥

कथं स्यादवशेषं हि धुर्ययोरभ्यतीतयोः । यौ नित्यमनुजीवामः क्षमिणौ पुरुषर्षभौ ॥

kathaṁ syād avaśeṣaṁ hi dhuryayor abhyatītayoḥ । yau nityam anujīvāmaḥ kṣamiṇau puruṣarṣabhau ॥

व्यक्तमेव च मे शंस यथा युद्धमवर्तत । केऽयुध्यन्के व्यपाकर्षन्के क्षुद्राः प्राद्रवन्भयात् ॥

vyaktam eva ca me śaṁsa yathā yuddham avartata । ke ’yudhyan ke vyapākarṣan ke kṣudrāḥ prādravan bhayāt ॥

धनंजयं च मे शंस यद्यच्चक्रे रथर्षभः । तस्माद्भयं नो भूयिष्ठं भ्रातृव्याच्च विशेषतः ॥

dhanaṁjayaṁ ca me śaṁsa yad yac cakre ratharṣabhaḥ । tasmād bhayaṁ no bhūyiṣṭhaṁ bhrātr̥vyāc ca viśeṣataḥ ॥

यथासीच्च निवृत्तेषु पाण्डवेषु च संजय । मम सैन्यावशेषस्य संनिपातः सुदारुणः । मामकानां च ये शूराः कांस्तत्र समवारयन् ॥

yathāsīc ca nivr̥tteṣu pāṇḍaveṣu ca saṁjaya । mama sainyāvaśeṣasya saṁnipātaḥ sudāruṇaḥ । māmakānāṁ ca ye śūrāḥ kāṁs tatra samavārayan ॥