Adhyāya 21

धृतराष्ट्र उवाच । भारद्वाजेन भग्नेषु पाण्डवेषु महामृधे । पाञ्चालेषु च सर्वेषु कश्चिदन्योऽभ्यवर्तत ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । bhāradvājena bhagneṣu pāṇḍaveṣu mahāmr̥dhe । pāñcāleṣu ca sarveṣu kaś cid anyo ’bhyavartata ॥

आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा क्षत्रियाणां यशस्करीम् । असेवितां कापुरुषैः सेवितां पुरुषर्षभैः ॥

āryāṁ yuddhe matiṁ kr̥tvā kṣatriyāṇāṁ yaśaskarīm । asevitāṁ kāpuruṣaiḥ sevitāṁ puruṣarṣabhaiḥ ॥

स हि वीरो नरः सूत यो भग्नेषु निवर्तते । अहो नासीत्पुमान्कश्चिद्दृष्ट्वा द्रोणं व्यवस्थितम् ॥

sa hi vīro naraḥ sūta yo bhagneṣu nivartate । aho nāsīt pumān kaś cid dr̥ṣṭvā droṇaṁ vyavasthitam ॥

जृम्भमाणमिव व्याघ्रं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम् । त्यजन्तमाहवे प्राणान्संनद्धं चित्रयोधिनम् ॥

jr̥mbhamāṇam iva vyāghraṁ prabhinnam iva kuñjaram । tyajantam āhave prāṇān saṁnaddhaṁ citrayodhinam ॥

महेष्वासं नरव्याघ्रं द्विषतामघवर्धनम् । कृतज्ञं सत्यनिरतं दुर्योधनहितैषिणम् ॥

maheṣvāsaṁ naravyāghraṁ dviṣatām aghavardhanam । kr̥tajñaṁ satyanirataṁ duryodhanahitaiṣiṇam ॥

भारद्वाजं तथानीके दृष्ट्वा शूरमवस्थितम् । के वीराः संन्यवर्तन्त तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

bhāradvājaṁ tathānīke dr̥ṣṭvā śūram avasthitam । ke vīrāḥ saṁnyavartanta tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । तान्दृष्ट्वा चलितान्संख्ये प्रणुन्नान्द्रोणसायकैः । पाञ्चालान्पाण्डवान्मत्स्यान्सृञ्जयांश्चेदिकेकयान् ॥

saṁjaya uvāca । tān dr̥ṣṭvā calitān saṁkhye praṇunnān droṇasāyakaiḥ । pāñcālān pāṇḍavān matsyān sr̥ñjayāṁś cedikekayān ॥

द्रोणचापविमुक्तेन शरौघेणासुहारिणा । सिन्धोरिव महौघेन ह्रियमाणान्यथा प्लवान् ॥

droṇacāpavimuktena śaraugheṇāsuhāriṇā । sindhor iva mahaughena hriyamāṇān yathā plavān ॥

कौरवाः सिंहनादेन नानावाद्यस्वनेन च । रथद्विपनराश्वैश्च सर्वतः पर्यवारयन् ॥

kauravāḥ siṁhanādena nānāvādyasvanena ca । rathadvipanarāśvaiś ca sarvataḥ paryavārayan ॥

तान्पश्यन्सैन्यमध्यस्थो राजा स्वजनसंवृतः । दुर्योधनोऽब्रवीत्कर्णं प्रहृष्टः प्रहसन्निव ॥

tān paśyan sainyamadhyastho rājā svajanasaṁvr̥taḥ । duryodhano ’bravīt karṇaṁ prahr̥ṣṭaḥ prahasann iva ॥

पश्य राधेय पाञ्चालान्प्रणुन्नान्द्रोणसायकैः । सिंहेनेव मृगान्वन्यांस्त्रासितान्दृढधन्वना ॥

paśya rādheya pāñcālān praṇunnān droṇasāyakaiḥ । siṁheneva mr̥gān vanyāṁs trāsitān dr̥ḍhadhanvanā ॥

नैते जातु पुनर्युद्धमीहेयुरिति मे मतिः । यथा तु भग्ना द्रोणेन वातेनेव महाद्रुमाः ॥

naite jātu punar yuddham īheyur iti me matiḥ । yathā tu bhagnā droṇena vāteneva mahādrumāḥ ॥

अर्द्यमानाः शरैरेते रुक्मपुङ्खैर्महात्मना । पथा नैकेन गच्छन्ति घूर्णमानास्ततस्ततः ॥

ardyamānāḥ śarair ete rukmapuṅkhair mahātmanā । pathā naikena gacchanti ghūrṇamānās tatas tataḥ ॥

संनिरुद्धाश्च कौरव्यैर्द्रोणेन च महात्मना । एतेऽन्ये मण्डलीभूताः पावकेनेव कुञ्जराः ॥

saṁniruddhāś ca kauravyair droṇena ca mahātmanā । ete ’nye maṇḍalībhūtāḥ pāvakeneva kuñjarāḥ ॥

भ्रमरैरिव चाविष्टा द्रोणस्य निशितैः शरैः । अन्योन्यं समलीयन्त पलायनपरायणाः ॥

bhramarair iva cāviṣṭā droṇasya niśitaiḥ śaraiḥ । anyonyaṁ samalīyanta palāyanaparāyaṇāḥ ॥

एष भीमो दृढक्रोधो हीनः पाण्डवसृञ्जयैः । मदीयैरावृतो योधैः कर्ण तर्जयतीव माम् ॥

eṣa bhīmo dr̥ḍhakrodho hīnaḥ pāṇḍavasr̥ñjayaiḥ । madīyair āvr̥to yodhaiḥ karṇa tarjayatīva mām ॥

व्यक्तं द्रोणमयं लोकमद्य पश्यति दुर्मतिः । निराशो जीवितान्नूनमद्य राज्याच्च पाण्डवः ॥

vyaktaṁ droṇamayaṁ lokam adya paśyati durmatiḥ । nirāśo jīvitān nūnam adya rājyāc ca pāṇḍavaḥ ॥

कर्ण उवाच । नैष जातु महाबाहुर्जीवन्नाहवमुत्सृजेत् । न चेमान्पुरुषव्याघ्र सिंहनादान्विशक्ष्यते ॥

karṇa uvāca । naiṣa jātu mahābāhur jīvann āhavam utsr̥jet । na cemān puruṣavyāghra siṁhanādān viśakṣyate ॥

न चापि पाण्डवा युद्धे भज्येरन्निति मे मतिः । शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्रा युद्धदुर्मदाः ॥

na cāpi pāṇḍavā yuddhe bhajyerann iti me matiḥ । śūrāś ca balavantaś ca kr̥tāstrā yuddhadurmadāḥ ॥

विषाग्निद्यूतसंक्लेशान्वनवासं च पाण्डवाः । स्मरमाणा न हास्यन्ति संग्राममिति मे मतिः ॥

viṣāgnidyūtasaṁkleśān vanavāsaṁ ca pāṇḍavāḥ । smaramāṇā na hāsyanti saṁgrāmam iti me matiḥ ॥

निकृतो हि महाबाहुरमितौजा वृकोदरः । वरान्वरान्हि कौन्तेयो रथोदारान्हनिष्यति ॥

nikr̥to hi mahābāhur amitaujā vr̥kodaraḥ । varān varān hi kaunteyo rathodārān haniṣyati ॥

असिना धनुषा शक्त्या हयैर्नागैर्नरै रथैः । आयसेन च दण्डेन व्रातान्व्रातान्हनिष्यति ॥

asinā dhanuṣā śaktyā hayair nāgair narai rathaiḥ । āyasena ca daṇḍena vrātān vrātān haniṣyati ॥

तमेते चानुवर्तन्ते सात्यकिप्रमुखा रथाः । पाञ्चालाः केकया मत्स्याः पाण्डवाश्च विशेषतः ॥

tam ete cānuvartante sātyakipramukhā rathāḥ । pāñcālāḥ kekayā matsyāḥ pāṇḍavāś ca viśeṣataḥ ॥

शूराश्च बलवन्तश्च विक्रान्ताश्च महारथाः । विशेषतश्च भीमेन संरब्धेनाभिचोदिताः ॥

śūrāś ca balavantaś ca vikrāntāś ca mahārathāḥ । viśeṣataś ca bhīmena saṁrabdhenābhicoditāḥ ॥

ते द्रोणमभिवर्तन्ते सर्वतः कुरुपुंगवाः । वृकोदरं परीप्सन्तः सूर्यमभ्रगणा इव ॥

te droṇam abhivartante sarvataḥ kurupuṁgavāḥ । vr̥kodaraṁ parīpsantaḥ sūryam abhragaṇā iva ॥

एकायनगता ह्येते पीडयेयुर्यतव्रतम् । अरक्ष्यमाणं शलभा यथा दीपं मुमूर्षवः । असंशयं कृतास्त्राश्च पर्याप्ताश्चापि वारणे ॥

ekāyanagatā hy ete pīḍayeyur yatavratam । arakṣyamāṇaṁ śalabhā yathā dīpaṁ mumūrṣavaḥ । asaṁśayaṁ kr̥tāstrāś ca paryāptāś cāpi vāraṇe ॥

अतिभारं त्वहं मन्ये भारद्वाजे समाहितम् । ते शीघ्रमनुगच्छामो यत्र द्रोणो व्यवस्थितः । काका इव महानागं मा वै हन्युर्यतव्रतम् ॥

atibhāraṁ tv ahaṁ manye bhāradvāje samāhitam । te śīghram anugacchāmo yatra droṇo vyavasthitaḥ । kākā iva mahānāgaṁ mā vai hanyur yatavratam ॥

संजय उवाच । राधेयस्य वचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा । भ्रातृभिः सहितो राजन्प्रायाद्द्रोणरथं प्रति ॥

saṁjaya uvāca । rādheyasya vacaḥ śrutvā rājā duryodhanas tadā । bhrātr̥bhiḥ sahito rājan prāyād droṇarathaṁ prati ॥

तत्रारावो महानासीदेकं द्रोणं जिघांसताम् । पाण्डवानां निवृत्तानां नानावर्णैर्हयोत्तमैः ॥

tatrārāvo mahān āsīd ekaṁ droṇaṁ jighāṁsatām । pāṇḍavānāṁ nivr̥ttānāṁ nānāvarṇair hayottamaiḥ ॥