Adhyāya 2

संजय उवाच । हतं भीष्ममाधिरथिर्विदित्वा; भिन्नां नावमिवात्यगाधे कुरूणाम् । सोदर्यवद्व्यसनात्सूतपुत्रः; संतारयिष्यंस्तव पुत्रस्य सेनाम् ॥

saṁjaya uvāca । hataṁ bhīṣmam ādhirathir viditvā; bhinnāṁ nāvam ivātyagādhe kurūṇām । sodaryavad vyasanāt sūtaputraḥ; saṁtārayiṣyaṁs tava putrasya senām ॥

श्रुत्वा तु कर्णः पुरुषेन्द्रमच्युतं; निपातितं शांतनवं महारथम् । अथोपायात्तूर्णममित्रकर्शनो; धनुर्धराणां प्रवरस्तदा वृषः ॥

śrutvā tu karṇaḥ puruṣendram acyutaṁ; nipātitaṁ śāṁtanavaṁ mahāratham । athopāyāt tūrṇam amitrakarśano; dhanurdharāṇāṁ pravaras tadā vr̥ṣaḥ ॥

हते तु भीष्मे रथसत्तमे परै;र्निमज्जतीं नावमिवार्णवे कुरून् । पितेव पुत्रांस्त्वरितोऽभ्ययात्ततः; संतारयिष्यंस्तव पुत्रस्य सेनाम् ॥

hate tu bhīṣme rathasattame parair; nimajjatīṁ nāvam ivārṇave kurūn । piteva putrāṁs tvarito ’bhyayāt tataḥ; saṁtārayiṣyaṁs tava putrasya senām ॥

कर्ण उवाच । यस्मिन्धृतिर्बुद्धिपराक्रमौजो; दमः सत्यं वीरगुणाश्च सर्वे । अस्त्राणि दिव्यान्यथ संनतिर्ह्रीः; प्रिया च वागनपायीनि भीष्मे ॥

karṇa uvāca । yasmin dhr̥tir buddhiparākramaujo; damaḥ satyaṁ vīraguṇāś ca sarve । astrāṇi divyāny atha saṁnatir hrīḥ; priyā ca vāg anapāyīni bhīṣme ॥

ब्रह्मद्विषघ्ने सततं कृतज्ञे; सनातनं चन्द्रमसीव लक्ष्म । स चेत्प्रशान्तः परवीरहन्ता; मन्ये हतानेव हि सर्वयोधान् ॥

brahmadviṣaghne satataṁ kr̥tajñe; sanātanaṁ candramasīva lakṣma । sa cet praśāntaḥ paravīrahantā; manye hatān eva hi sarvayodhān ॥

नेह ध्रुवं किंचन जातु विद्यते; अस्मिँल्लोके कर्मणोऽनित्ययोगात् । सूर्योदये को हि विमुक्तसंशयो; भावं कुर्वीताद्य महाव्रते हते ॥

neha dhruvaṁ kiṁ cana jātu vidyate; asmim̐l loke karmaṇo ’nityayogāt । sūryodaye ko hi vimuktasaṁśayo; bhāvaṁ kurvītādya mahāvrate hate ॥

वसुप्रभावे वसुवीर्यसंभवे; गते वसूनेव वसुंधराधिपे । वसूनि पुत्रांश्च वसुंधरां तथा; कुरूंश्च शोचध्वमिमां च वाहिनीम् ॥

vasuprabhāve vasuvīryasaṁbhave; gate vasūn eva vasuṁdharādhipe । vasūni putrāṁś ca vasuṁdharāṁ tathā; kurūṁś ca śocadhvam imāṁ ca vāhinīm ॥

संजय उवाच । महाप्रभावे वरदे निपातिते; लोकश्रेष्ठे शांतनवे महौजसि । पराजितेषु भरतेषु दुर्मनाः; कर्णो भृशं न्यश्वसदश्रु वर्तयन् ॥

saṁjaya uvāca । mahāprabhāve varade nipātite; lokaśreṣṭhe śāṁtanave mahaujasi । parājiteṣu bharateṣu durmanāḥ; karṇo bhr̥śaṁ nyaśvasad aśru vartayan ॥

इदं तु राधेयवचो निशम्य ते; सुताश्च राजंस्तव सैनिकाश्च ह । परस्परं चुक्रुशुरार्तिजं भृशं; तदाश्रु नेत्रैर्मुमुचुर्हि शब्दवत् ॥

idaṁ tu rādheyavaco niśamya te; sutāś ca rājaṁs tava sainikāś ca ha । parasparaṁ cukruśur ārtijaṁ bhr̥śaṁ; tadāśru netrair mumucur hi śabdavat ॥

प्रवर्तमाने तु पुनर्महाहवे; विगाह्यमानासु चमूषु पार्थिवैः । अथाब्रवीद्धर्षकरं वचस्तदा; रथर्षभान्सर्वमहारथर्षभः ॥

pravartamāne tu punar mahāhave; vigāhyamānāsu camūṣu pārthivaiḥ । athābravīd dharṣakaraṁ vacas tadā; ratharṣabhān sarvamahāratharṣabhaḥ ॥

कर्ण उवाच । जगत्यनित्ये सततं प्रधावति; प्रचिन्तयन्नस्थिरमद्य लक्षये । भवत्सु तिष्ठत्स्विह पातितो रणे; गिरिप्रकाशः कुरुपुंगवः कथम् ॥

karṇa uvāca । jagaty anitye satataṁ pradhāvati; pracintayann asthiram adya lakṣaye । bhavatsu tiṣṭhatsv iha pātito raṇe; giriprakāśaḥ kurupuṁgavaḥ katham ॥

निपातिते शांतनवे महारथे; दिवाकरे भूतलमास्थिते यथा । न पार्थिवाः सोढुमलं धनंजयं; गिरिप्रवोढारमिवानिलं द्रुमाः ॥

nipātite śāṁtanave mahārathe; divākare bhūtalam āsthite yathā । na pārthivāḥ soḍhum alaṁ dhanaṁjayaṁ; giripravoḍhāram ivānilaṁ drumāḥ ॥

हतप्रधानं त्विदमार्तरूपं; परैर्हतोत्साहमनाथमद्य वै । मया कुरूणां परिपाल्यमाहवे; बलं यथा तेन महात्मना तथा ॥

hatapradhānaṁ tv idam ārtarūpaṁ; parair hatotsāham anātham adya vai । mayā kurūṇāṁ paripālyam āhave; balaṁ yathā tena mahātmanā tathā ॥

समाहितं चात्मनि भारमीदृशं; जगत्तथानित्यमिदं च लक्षये । निपातितं चाहवशौण्डमाहवे; कथं नु कुर्यामहमाहवे भयम् ॥

samāhitaṁ cātmani bhāram īdr̥śaṁ; jagat tathānityam idaṁ ca lakṣaye । nipātitaṁ cāhavaśauṇḍam āhave; kathaṁ nu kuryām aham āhave bhayam ॥

अहं तु तान्कुरुवृषभानजिह्मगैः; प्रवेरयन्यमसदनं रणे चरन् । यशः परं जगति विभाव्य वर्तिता; परैर्हतो युधि शयिताथ वा पुनः ॥

ahaṁ tu tān kuruvr̥ṣabhān ajihmagaiḥ; praverayan yamasadanaṁ raṇe caran । yaśaḥ paraṁ jagati vibhāvya vartitā; parair hato yudhi śayitātha vā punaḥ ॥

युधिष्ठिरो धृतिमतिधर्मतत्त्ववा;न्वृकोदरो गजशततुल्यविक्रमः । तथार्जुनस्त्रिदशवरात्मजो यतो; न तद्बलं सुजयमथामरैरपि ॥

yudhiṣṭhiro dhr̥timatidharmatattvavān; vr̥kodaro gajaśatatulyavikramaḥ । tathārjunas tridaśavarātmajo yato; na tad balaṁ sujayam athāmarair api ॥

यमौ रणे यत्र यमोपमौ बले; ससात्यकिर्यत्र च देवकीसुतः । न तद्बलं कापुरुषोऽभ्युपेयिवा;न्निवर्तते मृत्युमुखादिवासकृत् ॥

yamau raṇe yatra yamopamau bale; sasātyakir yatra ca devakīsutaḥ । na tad balaṁ kāpuruṣo ’bhyupeyivān; nivartate mr̥tyumukhād ivāsakr̥t ॥

तपोऽभ्युदीर्णं तपसैव गम्यते; बलं बलेनापि तथा मनस्विभिः । मनश्च मे शत्रुनिवारणे ध्रुवं; स्वरक्षणे चाचलवद्व्यवस्थितम् ॥

tapo ’bhyudīrṇaṁ tapasaiva gamyate; balaṁ balenāpi tathā manasvibhiḥ । manaś ca me śatrunivāraṇe dhruvaṁ; svarakṣaṇe cācalavad vyavasthitam ॥

एवं चैषां बुध्यमानः प्रभावं; गत्वैवाहं ताञ्जयाम्यद्य सूत । मित्रद्रोहो मर्षणीयो न मेऽयं; भग्ने सैन्ये यः सहायः स मित्रम् ॥

evaṁ caiṣāṁ budhyamānaḥ prabhāvaṁ; gatvaivāhaṁ tāñ jayāmy adya sūta । mitradroho marṣaṇīyo na me ’yaṁ; bhagne sainye yaḥ sahāyaḥ sa mitram ॥

कर्तास्म्येतत्सत्पुरुषार्यकर्म; त्यक्त्वा प्राणाननुयास्यामि भीष्मम् । सर्वान्संख्ये शत्रुसंघान्हनिष्ये; हतस्तैर्वा वीरलोकं गमिष्ये ॥

kartāsmy etat satpuruṣāryakarma; tyaktvā prāṇān anuyāsyāmi bhīṣmam । sarvān saṁkhye śatrusaṁghān haniṣye; hatas tair vā vīralokaṁ gamiṣye ॥

संप्राक्रुष्टे रुदितस्त्रीकुमारे; पराभूते पौरुषे धार्तराष्ट्रे । मया कृत्यमिति जानामि सूत; तस्माच्छत्रून्धार्तराष्ट्रस्य जेष्ये ॥

saṁprākruṣṭe ruditastrīkumāre; parābhūte pauruṣe dhārtarāṣṭre । mayā kr̥tyam iti jānāmi sūta; tasmāc chatrūn dhārtarāṣṭrasya jeṣye ॥

कुरून्रक्षन्पाण्डुपुत्राञ्जिघांसं;स्त्यक्त्वा प्राणान्घोररूपे रणेऽस्मिन् । सर्वान्संख्ये शत्रुसंघान्निहत्य; दास्याम्यहं धार्तराष्ट्राय राज्यम् ॥

kurūn rakṣan pāṇḍuputrāñ jighāṁsaṁs; tyaktvā prāṇān ghorarūpe raṇe ’smin । sarvān saṁkhye śatrusaṁghān nihatya; dāsyāmy ahaṁ dhārtarāṣṭrāya rājyam ॥

निबध्यतां मे कवचं विचित्रं; हैमं शुभ्रं मणिरत्नावभासि । शिरस्त्राणं चार्कसमानभासं; धनुः शरांश्चापि विषाहिकल्पान् ॥

nibadhyatāṁ me kavacaṁ vicitraṁ; haimaṁ śubhraṁ maṇiratnāvabhāsi । śirastrāṇaṁ cārkasamānabhāsaṁ; dhanuḥ śarāṁś cāpi viṣāhikalpān ॥

उपासङ्गान्षोडश योजयन्तु; धनूंषि दिव्यानि तथाहरन्तु । असींश्च शक्तीश्च गदाश्च गुर्वीः; शङ्खं च जाम्बूनदचित्रभासम् ॥

upāsaṅgān ṣoḍaśa yojayantu; dhanūṁṣi divyāni tathāharantu । asīṁś ca śaktīś ca gadāś ca gurvīḥ; śaṅkhaṁ ca jāmbūnadacitrabhāsam ॥

एतां रौक्मीं नागकक्ष्यां च जैत्रीं; जैत्रं च मे ध्वजमिन्दीवराभम् । श्लक्ष्णैर्वस्त्रैर्विप्रमृज्यानयस्व; चित्रां मालां चात्र बद्ध्वा सजालाम् ॥

etāṁ raukmīṁ nāgakakṣyāṁ ca jaitrīṁ; jaitraṁ ca me dhvajam indīvarābham । ślakṣṇair vastrair vipramr̥jyānayasva; citrāṁ mālāṁ cātra baddhvā sajālām ॥

अश्वानग्र्यान्पाण्डुराभ्रप्रकाशा;न्पुष्टान्स्नातान्मन्त्रपूताभिरद्भिः । तप्तैर्भाण्डैः काञ्चनैरभ्युपेता;ञ्शीघ्राञ्शीघ्रं सूतपुत्रानयस्व ॥

aśvān agryān pāṇḍurābhraprakāśān; puṣṭān snātān mantrapūtābhir adbhiḥ । taptair bhāṇḍaiḥ kāñcanair abhyupetāñ; śīghrāñ śīghraṁ sūtaputrānayasva ॥

रथं चाग्र्यं हेमजालावनद्धं; रत्नैश्चित्रं चन्द्रसूर्यप्रकाशैः । द्रव्यैर्युक्तं संप्रहारोपपन्नै;र्वाहैर्युक्तं तूर्णमावर्तयस्व ॥

rathaṁ cāgryaṁ hemajālāvanaddhaṁ; ratnaiś citraṁ candrasūryaprakāśaiḥ । dravyair yuktaṁ saṁprahāropapannair; vāhair yuktaṁ tūrṇam āvartayasva ॥

चित्राणि चापानि च वेगवन्ति; ज्याश्चोत्तमाः संहननोपपन्नाः । तूणांश्च पूर्णान्महतः शराणा;मासज्य गात्रावरणानि चैव ॥

citrāṇi cāpāni ca vegavanti; jyāś cottamāḥ saṁhananopapannāḥ । tūṇāṁś ca pūrṇān mahataḥ śarāṇām; āsajya gātrāvaraṇāni caiva ॥

प्रायात्रिकं चानयताशु सर्वं; कन्याः पूर्णं वीरकांस्यं च हैमम् । आनीय मालामवबध्य चाङ्गे; प्रवादयन्त्वाशु जयाय भेरीः ॥

prāyātrikaṁ cānayatāśu sarvaṁ; kanyāḥ pūrṇaṁ vīrakāṁsyaṁ ca haimam । ānīya mālām avabadhya cāṅge; pravādayantv āśu jayāya bherīḥ ॥

प्रयाहि सूताशु यतः किरीटी; वृकोदरो धर्मसुतो यमौ च । तान्वा हनिष्यामि समेत्य संख्ये; भीष्माय वैष्यामि हतो द्विषद्भिः ॥

prayāhi sūtāśu yataḥ kirīṭī; vr̥kodaro dharmasuto yamau ca । tān vā haniṣyāmi sametya saṁkhye; bhīṣmāya vaiṣyāmi hato dviṣadbhiḥ ॥

यस्मिन्राजा सत्यधृतिर्युधिष्ठिरः; समास्थितो भीमसेनार्जुनौ च । वासुदेवः सात्यकिः सृञ्जयाश्च; मन्ये बलं तदजय्यं महीपैः ॥

yasmin rājā satyadhr̥tir yudhiṣṭhiraḥ; samāsthito bhīmasenārjunau ca । vāsudevaḥ sātyakiḥ sr̥ñjayāś ca; manye balaṁ tad ajayyaṁ mahīpaiḥ ॥

तं चेन्मृत्युः सर्वहरोऽभिरक्षे;त्सदाप्रमत्तः समरे किरीटिनम् । तथापि हन्तास्मि समेत्य संख्ये; यास्यामि वा भीष्मपथा यमाय ॥

taṁ cen mr̥tyuḥ sarvaharo ’bhirakṣet; sadāpramattaḥ samare kirīṭinam । tathāpi hantāsmi sametya saṁkhye; yāsyāmi vā bhīṣmapathā yamāya ॥

न त्वेवाहं न गमिष्यामि तेषां; मध्ये शूराणां तत्तथाहं ब्रवीमि । मित्रद्रुहो दुर्बलभक्तयो ये; पापात्मानो न ममैते सहायाः ॥

na tv evāhaṁ na gamiṣyāmi teṣāṁ; madhye śūrāṇāṁ tat tathāhaṁ bravīmi । mitradruho durbalabhaktayo ye; pāpātmāno na mamaite sahāyāḥ ॥

संजय उवाच । स सिद्धिमन्तं रथमुत्तमं दृढं; सकूबरं हेमपरिष्कृतं शुभम् । पताकिनं वातजवैर्हयोत्तमै;र्युक्तं समास्थाय ययौ जयाय ॥

saṁjaya uvāca । sa siddhimantaṁ ratham uttamaṁ dr̥ḍhaṁ; sakūbaraṁ hemapariṣkr̥taṁ śubham । patākinaṁ vātajavair hayottamair; yuktaṁ samāsthāya yayau jayāya ॥

संपूज्यमानः कुरुभिर्महात्मा; रथर्षभः पाण्डुरवाजियाता । ययौ तदायोधनमुग्रधन्वा; यत्रावसानं भरतर्षभस्य ॥

saṁpūjyamānaḥ kurubhir mahātmā; ratharṣabhaḥ pāṇḍuravājiyātā । yayau tadāyodhanam ugradhanvā; yatrāvasānaṁ bharatarṣabhasya ॥

वरूथिना महता सध्वजेन; सुवर्णमुक्तामणिवज्रशालिना । सदश्वयुक्तेन रथेन कर्णो; मेघस्वनेनार्क इवामितौजाः ॥

varūthinā mahatā sadhvajena; suvarṇamuktāmaṇivajraśālinā । sadaśvayuktena rathena karṇo; meghasvanenārka ivāmitaujāḥ ॥

हुताशनाभः स हुताशनप्रभे; शुभः शुभे वै स्वरथे धनुर्धरः । स्थितो रराजाधिरथिर्महारथः; स्वयं विमाने सुरराडिव स्थितः ॥

hutāśanābhaḥ sa hutāśanaprabhe; śubhaḥ śubhe vai svarathe dhanurdharaḥ । sthito rarājādhirathir mahārathaḥ; svayaṁ vimāne surarāḍ iva sthitaḥ ॥