Adhyāya 173

धृतराष्ट्र उवाच । तस्मिन्नतिरथे द्रोणे निहते तत्र संजय । मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वन्नतः परम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tasminn atirathe droṇe nihate tatra saṁjaya । māmakāḥ pāṇḍavāś caiva kim akurvann ataḥ param ॥

संजय उवाच । तस्मिन्नतिरथे द्रोणे निहते पार्षतेन वै । कौरवेषु च भग्नेषु कुन्तीपुत्रो धनंजयः ॥

saṁjaya uvāca । tasminn atirathe droṇe nihate pārṣatena vai । kauraveṣu ca bhagneṣu kuntīputro dhanaṁjayaḥ ॥

दृष्ट्वा सुमहदाश्चर्यमात्मनो विजयावहम् । यदृच्छयागतं व्यासं पप्रच्छ भरतर्षभ ॥

dr̥ṣṭvā sumahad āścaryam ātmano vijayāvaham । yadr̥cchayāgataṁ vyāsaṁ papraccha bharatarṣabha ॥

संग्रामे निघ्नतः शत्रूञ्शरौघैर्विमलैरहम् । अग्रतो लक्षये यान्तं पुरुषं पावकप्रभम् ॥

saṁgrāme nighnataḥ śatrūñ śaraughair vimalair aham । agrato lakṣaye yāntaṁ puruṣaṁ pāvakaprabham ॥

ज्वलन्तं शूलमुद्यम्य यां दिशं प्रतिपद्यते । तस्यां दिशि विशीर्यन्ते शत्रवो मे महामुने ॥

jvalantaṁ śūlam udyamya yāṁ diśaṁ pratipadyate । tasyāṁ diśi viśīryante śatravo me mahāmune ॥

न पद्भ्यां स्पृशते भूमिं न च शूलं विमुञ्चति । शूलाच्छूलसहस्राणि निष्पेतुस्तस्य तेजसा ॥

na padbhyāṁ spr̥śate bhūmiṁ na ca śūlaṁ vimuñcati । śūlāc chūlasahasrāṇi niṣpetus tasya tejasā ॥

तेन भग्नानरीन्सर्वान्मद्भग्नान्मन्यते जनः । तेन दग्धानि सैन्यानि पृष्ठतोऽनुदहाम्यहम् ॥

tena bhagnān arīn sarvān madbhagnān manyate janaḥ । tena dagdhāni sainyāni pr̥ṣṭhato ’nudahāmy aham ॥

भगवंस्तन्ममाचक्ष्व को वै स पुरुषोत्तमः । शूलपाणिर्महान्कृष्ण तेजसा सूर्यसंनिभः ॥

bhagavaṁs tan mamācakṣva ko vai sa puruṣottamaḥ । śūlapāṇir mahān kr̥ṣṇa tejasā sūryasaṁnibhaḥ ॥

व्यास उवाच । प्रजापतीनां प्रथमं तैजसं पुरुषं विभुम् । भुवनं भूर्भुवं देवं सर्वलोकेश्वरं प्रभुम् ॥

vyāsa uvāca । prajāpatīnāṁ prathamaṁ taijasaṁ puruṣaṁ vibhum । bhuvanaṁ bhūr bhuvaṁ devaṁ sarvalokeśvaraṁ prabhum ॥

ईशानं वरदं पार्थ दृष्टवानसि शंकरम् । तं गच्छ शरणं देवं सर्वादिं भुवनेश्वरम् ॥

īśānaṁ varadaṁ pārtha dr̥ṣṭavān asi śaṁkaram । taṁ gaccha śaraṇaṁ devaṁ sarvādiṁ bhuvaneśvaram ॥

महादेवं महात्मानमीशानं जटिलं शिवम् । त्र्यक्षं महाभुजं रुद्रं शिखिनं चीरवाससम् । दातारं चैव भक्तानां प्रसादविहितान्वरान् ॥

mahādevaṁ mahātmānam īśānaṁ jaṭilaṁ śivam । tryakṣaṁ mahābhujaṁ rudraṁ śikhinaṁ cīravāsasam । dātāraṁ caiva bhaktānāṁ prasādavihitān varān ॥

तस्य ते पार्षदा दिव्या रूपैर्नानाविधैः विभोः । वामना जटिला मुण्डा ह्रस्वग्रीवा महोदराः ॥

tasya te pārṣadā divyā rūpair nānāvidhaiḥ vibhoḥ । vāmanā jaṭilā muṇḍā hrasvagrīvā mahodarāḥ ॥

महाकाया महोत्साहा महाकर्णास्तथापरे । आननैर्विकृतैः पादैः पार्थ वेषैश्च वैकृतैः ॥

mahākāyā mahotsāhā mahākarṇās tathāpare । ānanair vikr̥taiḥ pādaiḥ pārtha veṣaiś ca vaikr̥taiḥ ॥

ईदृशैः स महादेवः पूज्यमानो महेश्वरः । स शिवस्तात तेजस्वी प्रसादाद्याति तेऽग्रतः । तस्मिन्घोरे तदा पार्थ संग्रामे लोमहर्षणे ॥

īdr̥śaiḥ sa mahādevaḥ pūjyamāno maheśvaraḥ । sa śivas tāta tejasvī prasādād yāti te ’grataḥ । tasmin ghore tadā pārtha saṁgrāme lomaharṣaṇe ॥

द्रोणकर्णकृपैर्गुप्तां महेष्वासैः प्रहारिभिः । कस्तां सेनां तदा पार्थ मनसापि प्रधर्षयेत् । ऋते देवान्महेष्वासाद्बहुरूपान्महेश्वरात् ॥

droṇakarṇakr̥pair guptāṁ maheṣvāsaiḥ prahāribhiḥ । kas tāṁ senāṁ tadā pārtha manasāpi pradharṣayet । r̥te devān maheṣvāsād bahurūpān maheśvarāt ॥

स्थातुमुत्सहते कश्चिन्न तस्मिन्नग्रतः स्थिते । न हि भूतं समं तेन त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥

sthātum utsahate kaś cin na tasminn agrataḥ sthite । na hi bhūtaṁ samaṁ tena triṣu lokeṣu vidyate ॥

गन्धेनापि हि संग्रामे तस्य क्रुद्धस्य शत्रवः । विसंज्ञा हतभूयिष्ठा वेपन्ति च पतन्ति च ॥

gandhenāpi hi saṁgrāme tasya kruddhasya śatravaḥ । visaṁjñā hatabhūyiṣṭhā vepanti ca patanti ca ॥

तस्मै नमस्तु कुर्वन्तो देवास्तिष्ठन्ति वै दिवि । ये चान्ये मानवा लोके ये च स्वर्गजितो नराः ॥

tasmai namas tu kurvanto devās tiṣṭhanti vai divi । ye cānye mānavā loke ye ca svargajito narāḥ ॥

ये भक्ता वरदं देवं शिवं रुद्रमुमापतिम् । इह लोके सुखं प्राप्य ते यान्ति परमां गतिम् ॥

ye bhaktā varadaṁ devaṁ śivaṁ rudram umāpatim । iha loke sukhaṁ prāpya te yānti paramāṁ gatim ॥

नमस्कुरुष्व कौन्तेय तस्मै शान्ताय वै सदा । रुद्राय शितिकण्ठाय कनिष्ठाय सुवर्चसे ॥

namaskuruṣva kaunteya tasmai śāntāya vai sadā । rudrāya śitikaṇṭhāya kaniṣṭhāya suvarcase ॥

कपर्दिने करालाय हर्यक्ष्णे वरदाय च । याम्यायाव्यक्तकेशाय सद्वृत्ते शंकराय च ॥

kapardine karālāya haryakṣṇe varadāya ca । yāmyāyāvyaktakeśāya sadvr̥tte śaṁkarāya ca ॥

काम्याय हरिनेत्राय स्थाणवे पुरुषाय च । हरिकेशाय मुण्डाय कृशायोत्तरणाय च ॥

kāmyāya harinetrāya sthāṇave puruṣāya ca । harikeśāya muṇḍāya kr̥śāyottaraṇāya ca ॥

भास्कराय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे । बहुरूपाय शर्वाय प्रियाय प्रियवाससे ॥

bhāskarāya sutīrthāya devadevāya raṁhase । bahurūpāya śarvāya priyāya priyavāsase ॥

उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे । गिरिशाय प्रशान्ताय पतये चीरवाससे ॥

uṣṇīṣiṇe suvaktrāya sahasrākṣāya mīḍhuṣe । giriśāya praśāntāya pataye cīravāsase ॥

हिरण्यबाहवे चैव उग्राय पतये दिशाम् । पर्जन्यपतये चैव भूतानां पतये नमः ॥

hiraṇyabāhave caiva ugrāya pataye diśām । parjanyapataye caiva bhūtānāṁ pataye namaḥ ॥

वृक्षाणां पतये चैव अपां च पतये तथा । वृक्षैरावृतकायाय सेनान्ये मध्यमाय च ॥

vr̥kṣāṇāṁ pataye caiva apāṁ ca pataye tathā । vr̥kṣair āvr̥takāyāya senānye madhyamāya ca ॥

स्रुवहस्ताय देवाय धन्विने भार्गवाय च । बहुरूपाय विश्वस्य पतये चीरवाससे ॥

sruvahastāya devāya dhanvine bhārgavāya ca । bahurūpāya viśvasya pataye cīravāsase ॥

सहस्रशिरसे चैव सहस्रनयनाय च । सहस्रबाहवे चैव सहस्रचरणाय च ॥

sahasraśirase caiva sahasranayanāya ca । sahasrabāhave caiva sahasracaraṇāya ca ॥

शरणं प्राप्य कौन्तेय वरदं भुवनेश्वरम् । उमापतिं विरूपाक्षं दक्षयज्ञनिबर्हणम् । प्रजानां पतिमव्यग्रं भूतानां पतिमव्ययम् ॥

śaraṇaṁ prāpya kaunteya varadaṁ bhuvaneśvaram । umāpatiṁ virūpākṣaṁ dakṣayajñanibarhaṇam । prajānāṁ patim avyagraṁ bhūtānāṁ patim avyayam ॥

कपर्दिनं वृषावर्तं वृषनाभं वृषध्वजम् । वृषदर्पं वृषपतिं वृषशृङ्गं वृषर्षभम् ॥

kapardinaṁ vr̥ṣāvartaṁ vr̥ṣanābhaṁ vr̥ṣadhvajam । vr̥ṣadarpaṁ vr̥ṣapatiṁ vr̥ṣaśr̥ṅgaṁ vr̥ṣarṣabham ॥

वृषाङ्कं वृषभोदारं वृषभं वृषभेक्षणम् । वृषायुधं वृषशरं वृषभूतं महेश्वरम् ॥

vr̥ṣāṅkaṁ vr̥ṣabhodāraṁ vr̥ṣabhaṁ vr̥ṣabhekṣaṇam । vr̥ṣāyudhaṁ vr̥ṣaśaraṁ vr̥ṣabhūtaṁ maheśvaram ॥

महोदरं महाकायं द्वीपिचर्मनिवासिनम् । लोकेशं वरदं मुण्डं ब्रह्मण्यं ब्राह्मणप्रियम् ॥

mahodaraṁ mahākāyaṁ dvīpicarmanivāsinam । lokeśaṁ varadaṁ muṇḍaṁ brahmaṇyaṁ brāhmaṇapriyam ॥

त्रिशूलपाणिं वरदं खड्गचर्मधरं प्रभुम् । पिनाकिनं खण्डपरशुं लोकानां पतिमीश्वरम् । प्रपद्ये शरणं देवं शरण्यं चीरवाससम् ॥

triśūlapāṇiṁ varadaṁ khaḍgacarmadharaṁ prabhum । pinākinaṁ khaṇḍaparaśuṁ lokānāṁ patim īśvaram । prapadye śaraṇaṁ devaṁ śaraṇyaṁ cīravāsasam ॥

नमस्तस्मै सुरेशाय यस्य वैश्रवणः सखा । सुवाससे नमो नित्यं सुव्रताय सुधन्विने ॥

namas tasmai sureśāya yasya vaiśravaṇaḥ sakhā । suvāsase namo nityaṁ suvratāya sudhanvine ॥

स्रुवहस्ताय देवाय सुखधन्वाय धन्विने । धन्वन्तराय धनुषे धन्वाचार्याय धन्विने ॥

sruvahastāya devāya sukhadhanvāya dhanvine । dhanvantarāya dhanuṣe dhanvācāryāya dhanvine ॥

उग्रायुधाय देवाय नमः सुरवराय च । नमोऽस्तु बहुरूपाय नमश्च बहुधन्विने ॥

ugrāyudhāya devāya namaḥ suravarāya ca । namo ’stu bahurūpāya namaś ca bahudhanvine ॥

नमोऽस्तु स्थाणवे नित्यं सुव्रताय सुधन्विने । नमोऽस्तु त्रिपुरघ्नाय भगघ्नाय च वै नमः ॥

namo ’stu sthāṇave nityaṁ suvratāya sudhanvine । namo ’stu tripuraghnāya bhagaghnāya ca vai namaḥ ॥

वनस्पतीनां पतये नराणां पतये नमः । अपां च पतये नित्यं यज्ञानां पतये नमः ॥

vanaspatīnāṁ pataye narāṇāṁ pataye namaḥ । apāṁ ca pataye nityaṁ yajñānāṁ pataye namaḥ ॥

पूष्णो दन्तविनाशाय त्र्यक्षाय वरदाय च । नीलकण्ठाय पिङ्गाय स्वर्णकेशाय वै नमः ॥

pūṣṇo dantavināśāya tryakṣāya varadāya ca । nīlakaṇṭhāya piṅgāya svarṇakeśāya vai namaḥ ॥

कर्माणि चैव दिव्यानि महादेवस्य धीमतः । तानि ते कीर्तयिष्यामि यथाप्रज्ञं यथाश्रुतम् ॥

karmāṇi caiva divyāni mahādevasya dhīmataḥ । tāni te kīrtayiṣyāmi yathāprajñaṁ yathāśrutam ॥

न सुरा नासुरा लोके न गन्धर्वा न राक्षसाः । सुखमेधन्ति कुपिते तस्मिन्नपि गुहागताः ॥

na surā nāsurā loke na gandharvā na rākṣasāḥ । sukham edhanti kupite tasminn api guhāgatāḥ ॥

विव्याध कुपितो यज्ञं निर्भयस्तु भवस्तदा । धनुषा बाणमुत्सृज्य सघोषं विननाद च ॥

vivyādha kupito yajñaṁ nirbhayas tu bhavas tadā । dhanuṣā bāṇam utsr̥jya saghoṣaṁ vinanāda ca ॥

ते न शर्म कुतः शान्तिं लेभिरे स्म सुरास्तदा । विद्रुते सहसा यज्ञे कुपिते च महेश्वरे ॥

te na śarma kutaḥ śāntiṁ lebhire sma surās tadā । vidrute sahasā yajñe kupite ca maheśvare ॥

तेन ज्यातलघोषेण सर्वे लोकाः समाकुलाः । बभूवुर्वशगाः पार्थ निपेतुश्च सुरासुराः ॥

tena jyātalaghoṣeṇa sarve lokāḥ samākulāḥ । babhūvur vaśagāḥ pārtha nipetuś ca surāsurāḥ ॥

आपश्चुक्षुभिरे सर्वाश्चकम्पे च वसुंधरा । पर्वताश्च व्यशीर्यन्त दिशो नागाश्च मोहिताः ॥

āpaś cukṣubhire sarvāś cakampe ca vasuṁdharā । parvatāś ca vyaśīryanta diśo nāgāś ca mohitāḥ ॥

अन्धाश्च तमसा लोका न प्रकाशन्त संवृताः । जघ्निवान्सह सूर्येण सर्वेषां ज्योतिषां प्रभाः ॥

andhāś ca tamasā lokā na prakāśanta saṁvr̥tāḥ । jaghnivān saha sūryeṇa sarveṣāṁ jyotiṣāṁ prabhāḥ ॥

चुक्रुशुर्भयभीताश्च शान्तिं चक्रुस्तथैव च । ऋषयः सर्वभूतानामात्मनश्च सुखैषिणः ॥

cukruśur bhayabhītāś ca śāntiṁ cakrus tathaiva ca । r̥ṣayaḥ sarvabhūtānām ātmanaś ca sukhaiṣiṇaḥ ॥

पूषाणमभ्यद्रवत शंकरः प्रहसन्निव । पुरोडाशं भक्षयतो दशनान्वै व्यशातयत् ॥

pūṣāṇam abhyadravata śaṁkaraḥ prahasann iva । puroḍāśaṁ bhakṣayato daśanān vai vyaśātayat ॥

ततो निश्चक्रमुर्देवा वेपमाना नताः स्म तम् । पुनश्च संदधे दीप्तं देवानां निशितं शरम् ॥

tato niścakramur devā vepamānā natāḥ sma tam । punaś ca saṁdadhe dīptaṁ devānāṁ niśitaṁ śaram ॥

रुद्रस्य यज्ञभागं च विशिष्टं ते न्वकल्पयन् । भयेन त्रिदशा राजञ्शरणं च प्रपेदिरे ॥

rudrasya yajñabhāgaṁ ca viśiṣṭaṁ te nv akalpayan । bhayena tridaśā rājañ śaraṇaṁ ca prapedire ॥

तेन चैवातिकोपेन स यज्ञः संधितस्तदा । यत्ताश्चापि सुरा आसन्यत्ताश्चाद्यापि तं प्रति ॥

tena caivātikopena sa yajñaḥ saṁdhitas tadā । yattāś cāpi surā āsan yattāś cādyāpi taṁ prati ॥

असुराणां पुराण्यासंस्त्रीणि वीर्यवतां दिवि । आयसं राजतं चैव सौवर्णमपरं महत् ॥

asurāṇāṁ purāṇy āsaṁs trīṇi vīryavatāṁ divi । āyasaṁ rājataṁ caiva sauvarṇam aparaṁ mahat ॥

आयसं तारकाक्षस्य कमलाक्षस्य राजतम् । सौवर्णं परमं ह्यासीद्विद्युन्मालिन एव च ॥

āyasaṁ tārakākṣasya kamalākṣasya rājatam । sauvarṇaṁ paramaṁ hy āsīd vidyunmālina eva ca ॥

न शक्तस्तानि मघवान्भेत्तुं सर्वायुधैरपि । अथ सर्वेऽमरा रुद्रं जग्मुः शरणमर्दिताः ॥

na śaktas tāni maghavān bhettuṁ sarvāyudhair api । atha sarve ’marā rudraṁ jagmuḥ śaraṇam arditāḥ ॥

ते तमूचुर्महात्मानं सर्वे देवाः सवासवाः । रुद्र रौद्रा भविष्यन्ति पशवः सर्वकर्मसु । निपातयिष्यसे चैनानसुरान्भुवनेश्वर ॥

te tam ūcur mahātmānaṁ sarve devāḥ savāsavāḥ । rudra raudrā bhaviṣyanti paśavaḥ sarvakarmasu । nipātayiṣyase cainān asurān bhuvaneśvara ॥

स तथोक्तस्तथेत्युक्त्वा देवानां हितकाम्यया । अतिष्ठत्स्थाणुभूतः स सहस्रं परिवत्सरान् ॥

sa tathoktas tathety uktvā devānāṁ hitakāmyayā । atiṣṭhat sthāṇubhūtaḥ sa sahasraṁ parivatsarān ॥

यदा त्रीणि समेतानि अन्तरिक्षे पुराणि वै । त्रिपर्वणा त्रिशल्येन तेन तानि बिभेद सः ॥

yadā trīṇi sametāni antarikṣe purāṇi vai । triparvaṇā triśalyena tena tāni bibheda saḥ ॥

पुराणि न च तं शेकुर्दानवाः प्रतिवीक्षितुम् । शरं कालाग्निसंयुक्तं विष्णुसोमसमायुतम् ॥

purāṇi na ca taṁ śekur dānavāḥ prativīkṣitum । śaraṁ kālāgnisaṁyuktaṁ viṣṇusomasamāyutam ॥

बालमङ्कगतं कृत्वा स्वयं पञ्चशिखं पुनः । उमा जिज्ञासमाना वै कोऽयमित्यब्रवीत्सुरान् ॥

bālam aṅkagataṁ kr̥tvā svayaṁ pañcaśikhaṁ punaḥ । umā jijñāsamānā vai ko ’yam ity abravīt surān ॥

बाहुं सवज्रं शक्रस्य क्रुद्धस्यास्तम्भयत्प्रभुः । स एष भगवान्देवः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ॥

bāhuṁ savajraṁ śakrasya kruddhasyāstambhayat prabhuḥ । sa eṣa bhagavān devaḥ sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ ॥

न संबुबुधिरे चैनं देवास्तं भुवनेश्वरम् । सप्रजापतयः सर्वे बालार्कसदृशप्रभम् ॥

na saṁbubudhire cainaṁ devās taṁ bhuvaneśvaram । saprajāpatayaḥ sarve bālārkasadr̥śaprabham ॥

अथाभ्येत्य ततो ब्रह्मा दृष्ट्वा च स महेश्वरम् । अयं श्रेष्ठ इति ज्ञात्वा ववन्दे तं पितामहः ॥

athābhyetya tato brahmā dr̥ṣṭvā ca sa maheśvaram । ayaṁ śreṣṭha iti jñātvā vavande taṁ pitāmahaḥ ॥

ततः प्रसादयामासुरुमां रुद्रं च ते सुराः । अभवच्च पुनर्बाहुर्यथाप्रकृति वज्रिणः ॥

tataḥ prasādayām āsur umāṁ rudraṁ ca te surāḥ । abhavac ca punar bāhur yathāprakr̥ti vajriṇaḥ ॥

तेषां प्रसन्नो भगवान्सपत्नीको वृषध्वजः । देवानां त्रिदशश्रेष्ठो दक्षयज्ञविनाशनः ॥

teṣāṁ prasanno bhagavān sapatnīko vr̥ṣadhvajaḥ । devānāṁ tridaśaśreṣṭho dakṣayajñavināśanaḥ ॥

स वै रुद्रः स च शिवः सोऽग्निः शर्वः स सर्ववित् । स चेन्द्रश्चैव वायुश्च सोऽश्विनौ स च विद्युतः ॥

sa vai rudraḥ sa ca śivaḥ so ’gniḥ śarvaḥ sa sarvavit । sa cendraś caiva vāyuś ca so ’śvinau sa ca vidyutaḥ ॥

स भवः स च पर्जन्यो महादेवः स चानघः । स चन्द्रमाः स चेशानः स सूर्यो वरुणश्च सः ॥

sa bhavaḥ sa ca parjanyo mahādevaḥ sa cānaghaḥ । sa candramāḥ sa ceśānaḥ sa sūryo varuṇaś ca saḥ ॥

स कालः सोऽन्तको मृत्युः स यमो रात्र्यहानि च । मासार्धमासा ऋतवः संध्ये संवत्सरश्च सः ॥

sa kālaḥ so ’ntako mr̥tyuḥ sa yamo rātryahāni ca । māsārdhamāsā r̥tavaḥ saṁdhye saṁvatsaraś ca saḥ ॥

स च धाता विधाता च विश्वात्मा विश्वकर्मकृत् । सर्वासां देवतानां च धारयत्यवपुर्वपुः ॥

sa ca dhātā vidhātā ca viśvātmā viśvakarmakr̥t । sarvāsāṁ devatānāṁ ca dhārayaty avapur vapuḥ ॥

सर्वैर्देवैः स्तुतो देवः सैकधा बहुधा च सः । शतधा सहस्रधा चैव तथा शतसहस्रधा ॥

sarvair devaiḥ stuto devaḥ saikadhā bahudhā ca saḥ । śatadhā sahasradhā caiva tathā śatasahasradhā ॥

ईदृशः स महादेवो भूयश्च भगवानजः । न हि सर्वे मया शक्या वक्तुं भगवतो गुणाः ॥

īdr̥śaḥ sa mahādevo bhūyaś ca bhagavān ajaḥ । na hi sarve mayā śakyā vaktuṁ bhagavato guṇāḥ ॥

सर्वैर्ग्रहैर्गृहीतान्वै सर्वपापसमन्वितान् । स मोचयति सुप्रीतः शरण्यः शरणागतान् ॥

sarvair grahair gr̥hītān vai sarvapāpasamanvitān । sa mocayati suprītaḥ śaraṇyaḥ śaraṇāgatān ॥

आयुरारोग्यमैश्वर्यं वित्तं कामांश्च पुष्कलान् । स ददाति मनुष्येभ्यः स चैवाक्षिपते पुनः ॥

āyur ārogyam aiśvaryaṁ vittaṁ kāmāṁś ca puṣkalān । sa dadāti manuṣyebhyaḥ sa caivākṣipate punaḥ ॥

सेन्द्रादिषु च देवेषु तस्य चैश्वर्यमुच्यते । स चैव व्याहृते लोके मनुष्याणां शुभाशुभे ॥

sendrādiṣu ca deveṣu tasya caiśvaryam ucyate । sa caiva vyāhr̥te loke manuṣyāṇāṁ śubhāśubhe ॥

ऐश्वर्याच्चैव कामानामीश्वरः पुनरुच्यते । महेश्वरश्च भूतानां महतामीश्वरश्च सः ॥

aiśvaryāc caiva kāmānām īśvaraḥ punar ucyate । maheśvaraś ca bhūtānāṁ mahatām īśvaraś ca saḥ ॥

बहुभिर्बहुधा रूपैर्विश्वं व्याप्नोति वै जगत् । अस्य देवस्य यद्वक्त्रं समुद्रे तदतिष्ठत ॥

bahubhir bahudhā rūpair viśvaṁ vyāpnoti vai jagat । asya devasya yad vaktraṁ samudre tad atiṣṭhata ॥

एष चैव श्मशानेषु देवो वसति नित्यशः । यजन्त्येनं जनास्तत्र वीरस्थान इतीश्वरम् ॥

eṣa caiva śmaśāneṣu devo vasati nityaśaḥ । yajanty enaṁ janās tatra vīrasthāna itīśvaram ॥

अस्य दीप्तानि रूपाणि घोराणि च बहूनि च । लोके यान्यस्य कुर्वन्ति मनुष्याः प्रवदन्ति च ॥

asya dīptāni rūpāṇi ghorāṇi ca bahūni ca । loke yāny asya kurvanti manuṣyāḥ pravadanti ca ॥

नामधेयानि लोकेषु बहून्यत्र यथार्थवत् । निरुच्यन्ते महत्त्वाच्च विभुत्वात्कर्मभिस्तथा ॥

nāmadheyāni lokeṣu bahūny atra yathārthavat । nirucyante mahattvāc ca vibhutvāt karmabhis tathā ॥

वेदे चास्य समाम्नातं शतरुद्रीयमुत्तमम् । नाम्ना चानन्तरुद्रेति उपस्थानं महात्मनः ॥

vede cāsya samāmnātaṁ śatarudrīyam uttamam । nāmnā cānantarudreti upasthānaṁ mahātmanaḥ ॥

स कामानां प्रभुर्देवो ये दिव्या ये च मानुषाः । स विभुः स प्रभुर्देवो विश्वं व्याप्नुवते महत् ॥

sa kāmānāṁ prabhur devo ye divyā ye ca mānuṣāḥ । sa vibhuḥ sa prabhur devo viśvaṁ vyāpnuvate mahat ॥

ज्येष्ठं भूतं वदन्त्येनं ब्राह्मणा मुनयस्तथा । प्रथमो ह्येष देवानां मुखादस्यानलोऽभवत् ॥

jyeṣṭhaṁ bhūtaṁ vadanty enaṁ brāhmaṇā munayas tathā । prathamo hy eṣa devānāṁ mukhād asyānalo ’bhavat ॥

सर्वथा यत्पशून्पाति तैश्च यद्रमते पुनः । तेषामधिपतिर्यच्च तस्मात्पशुपतिः स्मृतः ॥

sarvathā yat paśūn pāti taiś ca yad ramate punaḥ । teṣām adhipatir yac ca tasmāt paśupatiḥ smr̥taḥ ॥

नित्येन ब्रह्मचर्येण लिङ्गमस्य यदा स्थितम् । महयन्ति च लोकाश्च महेश्वर इति स्मृतः ॥

nityena brahmacaryeṇa liṅgam asya yadā sthitam । mahayanti ca lokāś ca maheśvara iti smr̥taḥ ॥

ऋषयश्चैव देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा । लिङ्गमस्यार्चयन्ति स्म तच्चाप्यूर्ध्वं समास्थितम् ॥

r̥ṣayaś caiva devāś ca gandharvāpsarasas tathā । liṅgam asyārcayanti sma tac cāpy ūrdhvaṁ samāsthitam ॥

पूज्यमाने ततस्तस्मिन्मोदते स महेश्वरः । सुखी प्रीतश्च भवति प्रहृष्टश्चैव शंकरः ॥

pūjyamāne tatas tasmin modate sa maheśvaraḥ । sukhī prītaś ca bhavati prahr̥ṣṭaś caiva śaṁkaraḥ ॥

यदस्य बहुधा रूपं भूतभव्यभवत्स्थितम् । स्थावरं जङ्गमं चैव बहुरूपस्ततः स्मृतः ॥

yad asya bahudhā rūpaṁ bhūtabhavyabhavatsthitam । sthāvaraṁ jaṅgamaṁ caiva bahurūpas tataḥ smr̥taḥ ॥

एकाक्षो जाज्वलन्नास्ते सर्वतोक्षिमयोऽपि वा । क्रोधाद्यश्चाविशल्लोकांस्तस्माच्छर्व इति स्मृतः ॥

ekākṣo jājvalann āste sarvatokṣimayo ’pi vā । krodhād yaś cāviśal lokāṁs tasmāc charva iti smr̥taḥ ॥

धूम्रं रूपं च यत्तस्य धूर्जटिस्तेन उच्यते । विश्वे देवाश्च यत्तस्मिन्विश्वरूपस्ततः स्मृतः ॥

dhūmraṁ rūpaṁ ca yat tasya dhūrjaṭis tena ucyate । viśve devāś ca yat tasmin viśvarūpas tataḥ smr̥taḥ ॥

तिस्रो देवीर्यदा चैव भजते भुवनेश्वरः । द्यामपः पृथिवीं चैव त्र्यम्बकश्च ततः स्मृतः ॥

tisro devīr yadā caiva bhajate bhuvaneśvaraḥ । dyām apaḥ pr̥thivīṁ caiva tryambakaś ca tataḥ smr̥taḥ ॥

समेधयति यन्नित्यं सर्वार्थान्सर्वकर्मसु । शिवमिच्छन्मनुष्याणां तस्मादेश शिवः स्मृतः ॥

samedhayati yan nityaṁ sarvārthān sarvakarmasu । śivam icchan manuṣyāṇāṁ tasmād eśa śivaḥ smr̥taḥ ॥

सहस्राक्षोऽयुताक्षो वा सर्वतोक्षिमयोऽपि वा । यच्च विश्वं महत्पाति महादेवस्ततः स्मृतः ॥

sahasrākṣo ’yutākṣo vā sarvatokṣimayo ’pi vā । yac ca viśvaṁ mahat pāti mahādevas tataḥ smr̥taḥ ॥

दहत्यूर्ध्वं स्थितो यच्च प्राणोत्पत्तिस्थितश्च यत् । स्थितलिङ्गश्च यन्नित्यं तस्मात्स्थाणुरिति स्मृतः ॥

dahaty ūrdhvaṁ sthito yac ca prāṇotpattisthitaś ca yat । sthitaliṅgaś ca yan nityaṁ tasmāt sthāṇur iti smr̥taḥ ॥

विषमस्थः शरीरेषु समश्च प्राणिनामिह । स वायुर्विषमस्थेषु प्राणापानशरीरिषु ॥

viṣamasthaḥ śarīreṣu samaś ca prāṇinām iha । sa vāyur viṣamastheṣu prāṇāpānaśarīriṣu ॥

पूजयेद्विग्रहं यस्तु लिङ्गं वापि समर्चयेत् । लिङ्गं पूजयिता नित्यं महतीं श्रियमश्नुते ॥

pūjayed vigrahaṁ yas tu liṅgaṁ vāpi samarcayet । liṅgaṁ pūjayitā nityaṁ mahatīṁ śriyam aśnute ॥

ऊरुभ्यामर्धमाग्नेयं सोमार्धं च शिवा तनुः । आत्मनोऽर्धं च तस्याग्निः सोमोऽर्धं पुनरुच्यते ॥

ūrubhyām ardham āgneyaṁ somārdhaṁ ca śivā tanuḥ । ātmano ’rdhaṁ ca tasyāgniḥ somo ’rdhaṁ punar ucyate ॥

तैजसी महती दीप्ता देवेभ्यश्च शिवा तनुः । भास्वती मानुषेष्वस्य तनुर्घोराग्निरुच्यते ॥

taijasī mahatī dīptā devebhyaś ca śivā tanuḥ । bhāsvatī mānuṣeṣv asya tanur ghorāgnir ucyate ॥

ब्रह्मचर्यं चरत्येष शिवा यास्य तनुस्तया । यास्य घोरतरा मूर्तिः सर्वानत्ति तयेश्वरः ॥

brahmacaryaṁ caraty eṣa śivā yāsya tanus tayā । yāsya ghoratarā mūrtiḥ sarvān atti tayeśvaraḥ ॥

यन्निर्दहति यत्तीक्ष्णो यदुग्रो यत्प्रतापवान् । मांसशोणितमज्जादो यत्ततो रुद्र उच्यते ॥

yan nirdahati yat tīkṣṇo yad ugro yat pratāpavān । māṁsaśoṇitamajjādo yat tato rudra ucyate ॥

एष देवो महादेवो योऽसौ पार्थ तवाग्रतः । संग्रामे शात्रवान्निघ्नंस्त्वया दृष्टः पिनाकधृक् ॥

eṣa devo mahādevo yo ’sau pārtha tavāgrataḥ । saṁgrāme śātravān nighnaṁs tvayā dr̥ṣṭaḥ pinākadhr̥k ॥

एष वै भगवान्देवः संग्रामे याति तेऽग्रतः । येन दत्तानि तेऽस्त्राणि यैस्त्वया दानवा हताः ॥

eṣa vai bhagavān devaḥ saṁgrāme yāti te ’grataḥ । yena dattāni te ’strāṇi yais tvayā dānavā hatāḥ ॥

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं वेदैश्च संज्ञितम् । देवदेवस्य ते पार्थ व्याख्यातं शतरुद्रियम् ॥

dhanyaṁ yaśasyam āyuṣyaṁ puṇyaṁ vedaiś ca saṁjñitam । devadevasya te pārtha vyākhyātaṁ śatarudriyam ॥

सर्वार्थसाधकं पुण्यं सर्वकिल्बिषनाशनम् । सर्वपापप्रशमनं सर्वदुःखभयापहम् ॥

sarvārthasādhakaṁ puṇyaṁ sarvakilbiṣanāśanam । sarvapāpapraśamanaṁ sarvaduḥkhabhayāpaham ॥

चतुर्विधमिदं स्तोत्रं यः शृणोति नरः सदा । विजित्य सर्वाञ्शत्रून्स रुद्रलोके महीयते ॥

caturvidham idaṁ stotraṁ yaḥ śr̥ṇoti naraḥ sadā । vijitya sarvāñ śatrūn sa rudraloke mahīyate ॥

चरितं महात्मनो दिव्यं सांग्रामिकमिदं शुभम् । पठन्वै शतरुद्रीयं शृण्वंश्च सततोत्थितः ॥

caritaṁ mahātmano divyaṁ sāṁgrāmikam idaṁ śubham । paṭhan vai śatarudrīyaṁ śr̥ṇvaṁś ca satatotthitaḥ ॥

भक्तो विश्वेश्वरं देवं मानुषेषु तु यः सदा । वरान्स कामाँल्लभते प्रसन्ने त्र्यम्बके नरः ॥

bhakto viśveśvaraṁ devaṁ mānuṣeṣu tu yaḥ sadā । varān sa kāmām̐l labhate prasanne tryambake naraḥ ॥

गच्छ युध्यस्व कौन्तेय न तवास्ति पराजयः । यस्य मन्त्री च गोप्ता च पार्श्वतस्ते जनार्दनः ॥

gaccha yudhyasva kaunteya na tavāsti parājayaḥ । yasya mantrī ca goptā ca pārśvatas te janārdanaḥ ॥

संजय उवाच । एवमुक्त्वार्जुनं संख्ये पराशरसुतस्तदा । जगाम भरतश्रेष्ठ यथागतमरिंदम ॥

saṁjaya uvāca । evam uktvārjunaṁ saṁkhye parāśarasutas tadā । jagāma bharataśreṣṭha yathāgatam ariṁdama ॥