Adhyāya 172

संजय उवाच । तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा कुन्तीपुत्रो धनंजयः । न्यवारयदमेयात्मा द्रोणपुत्रवधेप्सया ॥

saṁjaya uvāca । tat prabhagnaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā kuntīputro dhanaṁjayaḥ । nyavārayad ameyātmā droṇaputravadhepsayā ॥

ततस्ते सैनिका राजन्नैव तत्रावतस्थिरे । संस्थाप्यमाना यत्नेन गोविन्देनार्जुनेन च ॥

tatas te sainikā rājan naiva tatrāvatasthire । saṁsthāpyamānā yatnena govindenārjunena ca ॥

एक एव तु बीभत्सुः सोमकावयवैः सह । मत्स्यैरन्यैश्च संधाय कौरवैः संन्यवर्तत ॥

eka eva tu bībhatsuḥ somakāvayavaiḥ saha । matsyair anyaiś ca saṁdhāya kauravaiḥ saṁnyavartata ॥

ततो द्रुतमतिक्रम्य सिंहलाङ्गूलकेतनम् । सव्यसाची महेष्वासमश्वत्थामानमब्रवीत् ॥

tato drutam atikramya siṁhalāṅgūlaketanam । savyasācī maheṣvāsam aśvatthāmānam abravīt ॥

या शक्तिर्यच्च ते वीर्यं यज्ज्ञानं यच्च पौरुषम् । धार्तराष्ट्रेषु या प्रीतिः प्रद्वेषोऽस्मासु यश्च ते । यच्च भूयोऽस्ति तेजस्तत्परमं मम दर्शय ॥

yā śaktir yac ca te vīryaṁ yaj jñānaṁ yac ca pauruṣam । dhārtarāṣṭreṣu yā prītiḥ pradveṣo ’smāsu yaś ca te । yac ca bhūyo ’sti tejas tat paramaṁ mama darśaya ॥

स एव द्रोणहन्ता ते दर्पं भेत्स्यति पार्षतः । कालानलसमप्रख्यो द्विषतामन्तको युधि । समासादय पाञ्चाल्यं मां चापि सहकेशवम् ॥

sa eva droṇahantā te darpaṁ bhetsyati pārṣataḥ । kālānalasamaprakhyo dviṣatām antako yudhi । samāsādaya pāñcālyaṁ māṁ cāpi sahakeśavam ॥

धृतराष्ट्र उवाच । आचार्यपुत्रो मानार्हो बलवांश्चापि संजय । प्रीतिर्धनंजये चास्य प्रियश्चापि स वासवेः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ācāryaputro mānārho balavāṁś cāpi saṁjaya । prītir dhanaṁjaye cāsya priyaś cāpi sa vāsaveḥ ॥

न भूतपूर्वं बीभत्सोर्वाक्यं परुषमीदृशम् । अथ कस्मात्स कौन्तेयः सखायं रूक्षमब्रवीत् ॥

na bhūtapūrvaṁ bībhatsor vākyaṁ paruṣam īdr̥śam । atha kasmāt sa kaunteyaḥ sakhāyaṁ rūkṣam abravīt ॥

संजय उवाच । युवराजे हते चैव वृद्धक्षत्रे च पौरवे । इष्वस्त्रविधिसंपन्ने मालवे च सुदर्शने ॥

saṁjaya uvāca । yuvarāje hate caiva vr̥ddhakṣatre ca paurave । iṣvastravidhisaṁpanne mālave ca sudarśane ॥

धृष्टद्युम्ने सात्यकौ च भीमे चापि पराजिते । युधिष्ठिरस्य तैर्वाक्यैर्मर्मण्यपि च घट्टिते ॥

dhr̥ṣṭadyumne sātyakau ca bhīme cāpi parājite । yudhiṣṭhirasya tair vākyair marmaṇy api ca ghaṭṭite ॥

अन्तर्भेदे च संजाते दुःखं संस्मृत्य च प्रभो । अभूतपूर्वो बीभत्सोर्दुःखान्मन्युरजायत ॥

antarbhede ca saṁjāte duḥkhaṁ saṁsmr̥tya ca prabho । abhūtapūrvo bībhatsor duḥkhān manyur ajāyata ॥

तस्मादनर्हमश्लीलमप्रियं द्रौणिमुक्तवान् । मान्यमाचार्यतनयं रूक्षं कापुरुषो यथा ॥

tasmād anarham aślīlam apriyaṁ drauṇim uktavān । mānyam ācāryatanayaṁ rūkṣaṁ kāpuruṣo yathā ॥

एवमुक्तः श्वसन्क्रोधान्महेष्वासतमो नृप । पार्थेन परुषं वाक्यं सर्वमर्मघ्नया गिरा । द्रौणिश्चुकोप पार्थाय कृष्णाय च विशेषतः ॥

evam uktaḥ śvasan krodhān maheṣvāsatamo nr̥pa । pārthena paruṣaṁ vākyaṁ sarvamarmaghnayā girā । drauṇiś cukopa pārthāya kr̥ṣṇāya ca viśeṣataḥ ॥

स तु यत्तो रथे स्थित्वा वार्युपस्पृश्य वीर्यवान् । देवैरपि सुदुर्धर्षमस्त्रमाग्नेयमाददे ॥

sa tu yatto rathe sthitvā vāry upaspr̥śya vīryavān । devair api sudurdharṣam astram āgneyam ādade ॥

दृश्यादृश्यानरिगणानुद्दिश्याचार्यनन्दनः । सोऽभिमन्त्र्य शरं दीप्तं विधूममिव पावकम् । सर्वतः क्रोधमाविश्य चिक्षेप परवीरहा ॥

dr̥śyādr̥śyān arigaṇān uddiśyācāryanandanaḥ । so ’bhimantrya śaraṁ dīptaṁ vidhūmam iva pāvakam । sarvataḥ krodham āviśya cikṣepa paravīrahā ॥

ततस्तुमुलमाकाशे शरवर्षमजायत । ववुश्च शिशिरा वाताः सूर्यो नैव तताप च ॥

tatas tumulam ākāśe śaravarṣam ajāyata । vavuś ca śiśirā vātāḥ sūryo naiva tatāpa ca ॥

चुक्रुशुर्दानवाश्चापि दिक्षु सर्वासु भैरवम् । रुधिरं चापि वर्षन्तो विनेदुस्तोयदाम्बरे ॥

cukruśur dānavāś cāpi dikṣu sarvāsu bhairavam । rudhiraṁ cāpi varṣanto vinedus toyadāmbare ॥

पक्षिणः पशवो गावो मुनयश्चापि सुव्रताः । परमं प्रयतात्मानो न शान्तिमुपलेभिरे ॥

pakṣiṇaḥ paśavo gāvo munayaś cāpi suvratāḥ । paramaṁ prayatātmāno na śāntim upalebhire ॥

भ्रान्तसर्वमहाभूतमावर्जितदिवाकरम् । त्रैलोक्यमभिसंतप्तं ज्वराविष्टमिवातुरम् ॥

bhrāntasarvamahābhūtam āvarjitadivākaram । trailokyam abhisaṁtaptaṁ jvarāviṣṭam ivāturam ॥

शरतेजोऽभिसंतप्ता नागा भूमिशयास्तथा । निःश्वसन्तः समुत्पेतुस्तेजो घोरं मुमुक्षवः ॥

śaratejo ’bhisaṁtaptā nāgā bhūmiśayās tathā । niḥśvasantaḥ samutpetus tejo ghoraṁ mumukṣavaḥ ॥

जलजानि च सत्त्वानि दह्यमानानि भारत । न शान्तिमुपजग्मुर्हि तप्यमानैर्जलाशयैः ॥

jalajāni ca sattvāni dahyamānāni bhārata । na śāntim upajagmur hi tapyamānair jalāśayaiḥ ॥

दिशः खं प्रदिशश्चैव भुवं च शरवृष्टयः । उच्चावचा निपेतुर्वै गरुडानिलरंहसः ॥

diśaḥ khaṁ pradiśaś caiva bhuvaṁ ca śaravr̥ṣṭayaḥ । uccāvacā nipetur vai garuḍānilaraṁhasaḥ ॥

तैः शरैर्द्रोणपुत्रस्य वज्रवेगसमाहितैः । प्रदग्धाः शत्रवः पेतुरग्निदग्धा इव द्रुमाः ॥

taiḥ śarair droṇaputrasya vajravegasamāhitaiḥ । pradagdhāḥ śatravaḥ petur agnidagdhā iva drumāḥ ॥

दह्यमाना महानागाः पेतुरुर्व्यां समन्ततः । नदन्तो भैरवान्नादाञ्जलदोपमनिस्वनान् ॥

dahyamānā mahānāgāḥ petur urvyāṁ samantataḥ । nadanto bhairavān nādāñ jaladopamanisvanān ॥

अपरे प्रद्रुतास्तत्र दह्यमाना महागजाः । त्रेसुस्तथापरे घोरे वने दावाग्निसंवृताः ॥

apare pradrutās tatra dahyamānā mahāgajāḥ । tresus tathāpare ghore vane dāvāgnisaṁvr̥tāḥ ॥

द्रुमाणां शिखराणीव दावदग्धानि मारिष । अश्ववृन्दान्यदृश्यन्त रथवृन्दानि चाभिभो । अपतन्त रथौघाश्च तत्र तत्र सहस्रशः ॥

drumāṇāṁ śikharāṇīva dāvadagdhāni māriṣa । aśvavr̥ndāny adr̥śyanta rathavr̥ndāni cābhibho । apatanta rathaughāś ca tatra tatra sahasraśaḥ ॥

तत्सैन्यं भगवानग्निर्ददाह युधि भारत । युगान्ते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः ॥

tat sainyaṁ bhagavān agnir dadāha yudhi bhārata । yugānte sarvabhūtāni saṁvartaka ivānalaḥ ॥

दृष्ट्वा तु पाण्डवीं सेनां दह्यमानां महाहवे । प्रहृष्टास्तावका राजन्सिंहनादान्विनेदिरे ॥

dr̥ṣṭvā tu pāṇḍavīṁ senāṁ dahyamānāṁ mahāhave । prahr̥ṣṭās tāvakā rājan siṁhanādān vinedire ॥

ततस्तूर्यसहस्राणि नानालिङ्गानि भारत । तूर्णमाजघ्निरे हृष्टास्तावका जितकाशिनः ॥

tatas tūryasahasrāṇi nānāliṅgāni bhārata । tūrṇam ājaghnire hr̥ṣṭās tāvakā jitakāśinaḥ ॥

कृत्स्ना ह्यक्षौहिणी राजन्सव्यसाची च पाण्डवः । तमसा संवृते लोके नादृश्यत महाहवे ॥

kr̥tsnā hy akṣauhiṇī rājan savyasācī ca pāṇḍavaḥ । tamasā saṁvr̥te loke nādr̥śyata mahāhave ॥

नैव नस्तादृशं राजन्दृष्टपूर्वं न च श्रुतम् । यादृशं द्रोणपुत्रेण सृष्टमस्त्रममर्षिणा ॥

naiva nas tādr̥śaṁ rājan dr̥ṣṭapūrvaṁ na ca śrutam । yādr̥śaṁ droṇaputreṇa sr̥ṣṭam astram amarṣiṇā ॥

अर्जुनस्तु महाराज ब्राह्ममस्त्रमुदैरयत् । सर्वास्त्रप्रतिघाताय विहितं पद्मयोनिना ॥

arjunas tu mahārāja brāhmam astram udairayat । sarvāstrapratighātāya vihitaṁ padmayoninā ॥

ततो मुहूर्तादिव तत्तमो व्युपशशाम ह । प्रववौ चानिलः शीतो दिशश्च विमलाभवन् ॥

tato muhūrtād iva tat tamo vyupaśaśāma ha । pravavau cānilaḥ śīto diśaś ca vimalābhavan ॥

तत्राद्भुतमपश्याम कृत्स्नामक्षौहिणीं हताम् । अनभिज्ञेयरूपां च प्रदग्धामस्त्रमायया ॥

tatrādbhutam apaśyāma kr̥tsnām akṣauhiṇīṁ hatām । anabhijñeyarūpāṁ ca pradagdhām astramāyayā ॥

ततो वीरौ महेष्वासौ विमुक्तौ केशवार्जुनौ । सहितौ संप्रदृश्येतां नभसीव तमोनुदौ ॥

tato vīrau maheṣvāsau vimuktau keśavārjunau । sahitau saṁpradr̥śyetāṁ nabhasīva tamonudau ॥

सपताकध्वजहयः सानुकर्षवरायुधः । प्रबभौ स रथो मुक्तस्तावकानां भयंकरः ॥

sapatākadhvajahayaḥ sānukarṣavarāyudhaḥ । prababhau sa ratho muktas tāvakānāṁ bhayaṁkaraḥ ॥

ततः किलकिलाशब्दः शङ्खभेरीरवैः सह । पाण्डवानां प्रहृष्टानां क्षणेन समजायत ॥

tataḥ kilakilāśabdaḥ śaṅkhabherīravaiḥ saha । pāṇḍavānāṁ prahr̥ṣṭānāṁ kṣaṇena samajāyata ॥

हताविति तयोरासीत्सेनयोरुभयोर्मतिः । तरसाभ्यागतौ दृष्ट्वा विमुक्तौ केशवार्जुनौ ॥

hatāv iti tayor āsīt senayor ubhayor matiḥ । tarasābhyāgatau dr̥ṣṭvā vimuktau keśavārjunau ॥

तावक्षतौ प्रमुदितौ दध्मतुर्वारिजोत्तमौ । दृष्ट्वा प्रमुदितान्पार्थांस्त्वदीया व्यथिताभवन् ॥

tāv akṣatau pramuditau dadhmatur vārijottamau । dr̥ṣṭvā pramuditān pārthāṁs tvadīyā vyathitābhavan ॥

विमुक्तौ च महात्मानौ दृष्ट्वा द्रौणिः सुदुःखितः । मुहूर्तं चिन्तयामास किं त्वेतदिति मारिष ॥

vimuktau ca mahātmānau dr̥ṣṭvā drauṇiḥ suduḥkhitaḥ । muhūrtaṁ cintayām āsa kiṁ tv etad iti māriṣa ॥

चिन्तयित्वा तु राजेन्द्र ध्यानशोकपरायणः । निःश्वसन्दीर्घमुष्णं च विमनाश्चाभवत्तदा ॥

cintayitvā tu rājendra dhyānaśokaparāyaṇaḥ । niḥśvasan dīrgham uṣṇaṁ ca vimanāś cābhavat tadā ॥

ततो द्रौणिर्धनुर्न्यस्य रथात्प्रस्कन्द्य वेगितः । धिग्धिक्सर्वमिदं मिथ्येत्युक्त्वा संप्राद्रवद्रणात् ॥

tato drauṇir dhanur nyasya rathāt praskandya vegitaḥ । dhig dhik sarvam idaṁ mithyety uktvā saṁprādravad raṇāt ॥

ततः स्निग्धाम्बुदाभासं वेदव्यासमकल्मषम् । आवासं च सरस्वत्याः स वै व्यासं ददर्श ह ॥

tataḥ snigdhāmbudābhāsaṁ vedavyāsam akalmaṣam । āvāsaṁ ca sarasvatyāḥ sa vai vyāsaṁ dadarśa ha ॥

तं द्रौणिरग्रतो दृष्ट्वा स्थितं कुरुकुलोद्वह । सन्नकण्ठोऽब्रवीद्वाक्यमभिवाद्य सुदीनवत् ॥

taṁ drauṇir agrato dr̥ṣṭvā sthitaṁ kurukulodvaha । sannakaṇṭho ’bravīd vākyam abhivādya sudīnavat ॥

भो भो माया यदृच्छा वा न विद्मः किमिदं भवेत् । अस्त्रं त्विदं कथं मिथ्या मम कश्च व्यतिक्रमः ॥

bho bho māyā yadr̥cchā vā na vidmaḥ kim idaṁ bhavet । astraṁ tv idaṁ kathaṁ mithyā mama kaś ca vyatikramaḥ ॥

अधरोत्तरमेतद्वा लोकानां वा पराभवः । यदिमौ जीवतः कृष्णौ कालो हि दुरतिक्रमः ॥

adharottaram etad vā lokānāṁ vā parābhavaḥ । yad imau jīvataḥ kr̥ṣṇau kālo hi duratikramaḥ ॥

नासुरामरगन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः । न सर्पयक्षपतगा न मनुष्याः कथंचन ॥

nāsurāmaragandharvā na piśācā na rākṣasāḥ । na sarpayakṣapatagā na manuṣyāḥ kathaṁ cana ॥

उत्सहन्तेऽन्यथा कर्तुमेतदस्त्रं मयेरितम् । तदिदं केवलं हत्वा युक्तामक्षौहिणीं ज्वलत् ॥

utsahante ’nyathā kartum etad astraṁ mayeritam । tad idaṁ kevalaṁ hatvā yuktām akṣauhiṇīṁ jvalat ॥

केनेमौ मर्त्यधर्माणौ नावधीत्केशवार्जुनौ । एतत्प्रब्रूहि भगवन्मया पृष्टो यथातथम् ॥

kenemau martyadharmāṇau nāvadhīt keśavārjunau । etat prabrūhi bhagavan mayā pr̥ṣṭo yathātatham ॥

व्यास उवाच । महान्तमेतमर्थं मां यं त्वं पृच्छसि विस्मयात् । तत्प्रवक्ष्यामि ते सर्वं समाधाय मनः शृणु ॥

vyāsa uvāca । mahāntam etam arthaṁ māṁ yaṁ tvaṁ pr̥cchasi vismayāt । tat pravakṣyāmi te sarvaṁ samādhāya manaḥ śr̥ṇu ॥

योऽसौ नारायणो नाम पूर्वेषामपि पूर्वजः । अजायत च कार्यार्थं पुत्रो धर्मस्य विश्वकृत् ॥

yo ’sau nārāyaṇo nāma pūrveṣām api pūrvajaḥ । ajāyata ca kāryārthaṁ putro dharmasya viśvakr̥t ॥

स तपस्तीव्रमातस्थे मैनाकं गिरिमास्थितः । ऊर्ध्वबाहुर्महातेजा ज्वलनादित्यसंनिभः ॥

sa tapas tīvram ātasthe mainākaṁ girim āsthitaḥ । ūrdhvabāhur mahātejā jvalanādityasaṁnibhaḥ ॥

षष्टिं वर्षसहस्राणि तावन्त्येव शतानि च । अशोषयत्तदात्मानं वायुभक्षोऽम्बुजेक्षणः ॥

ṣaṣṭiṁ varṣasahasrāṇi tāvanty eva śatāni ca । aśoṣayat tadātmānaṁ vāyubhakṣo ’mbujekṣaṇaḥ ॥

अथापरं तपस्तप्त्वा द्विस्ततोऽन्यत्पुनर्महत् । द्यावापृथिव्योर्विवरं तेजसा समपूरयत् ॥

athāparaṁ tapas taptvā dvis tato ’nyat punar mahat । dyāvāpr̥thivyor vivaraṁ tejasā samapūrayat ॥

स तेन तपसा तात ब्रह्मभूतो यदाभवत् । ततो विश्वेश्वरं योनिं विश्वस्य जगतः पतिम् ॥

sa tena tapasā tāta brahmabhūto yadābhavat । tato viśveśvaraṁ yoniṁ viśvasya jagataḥ patim ॥

ददर्श भृशदुर्दर्शं सर्वदेवैरपीश्वरम् । अणीयसामणीयांसं बृहद्भ्यश्च बृहत्तरम् ॥

dadarśa bhr̥śadurdarśaṁ sarvadevair apīśvaram । aṇīyasām aṇīyāṁsaṁ br̥hadbhyaś ca br̥hattaram ॥

रुद्रमीशानमृषभं चेकितानमजं परम् । गच्छतस्तिष्ठतो वापि सर्वभूतहृदि स्थितम् ॥

rudram īśānam r̥ṣabhaṁ cekitānam ajaṁ param । gacchatas tiṣṭhato vāpi sarvabhūtahr̥di sthitam ॥

दुर्वारणं दुर्दृशं तिग्ममन्युं; महात्मानं सर्वहरं प्रचेतसम् । दिव्यं चापमिषुधी चाददानं; हिरण्यवर्माणमनन्तवीर्यम् ॥

durvāraṇaṁ durdr̥śaṁ tigmamanyuṁ; mahātmānaṁ sarvaharaṁ pracetasam । divyaṁ cāpam iṣudhī cādadānaṁ; hiraṇyavarmāṇam anantavīryam ॥

पिनाकिनं वज्रिणं दीप्तशूलं; परश्वधिं गदिनं स्वायतासिम् । सुभ्रुं जटामण्डलचन्द्रमौलिं; व्याघ्राजिनं परिघं दण्डपाणिम् ॥

pinākinaṁ vajriṇaṁ dīptaśūlaṁ; paraśvadhiṁ gadinaṁ svāyatāsim । subhruṁ jaṭāmaṇḍalacandramauliṁ; vyāghrājinaṁ parighaṁ daṇḍapāṇim ॥

शुभाङ्गदं नागयज्ञोपवीतिं; विश्वैर्गणैः शोभितं भूतसंघैः । एकीभूतं तपसां संनिधानं; वयोतिगैः सुष्टुतमिष्टवाग्भिः ॥

śubhāṅgadaṁ nāgayajñopavītiṁ; viśvair gaṇaiḥ śobhitaṁ bhūtasaṁghaiḥ । ekībhūtaṁ tapasāṁ saṁnidhānaṁ; vayotigaiḥ suṣṭutam iṣṭavāgbhiḥ ॥

जलं दिवं खं क्षितिं चन्द्रसूर्यौ; तथा वाय्वग्नी प्रतिमानं जगच्च । नालं द्रष्टुं यमजं भिन्नवृत्ता; ब्रह्मद्विषघ्नममृतस्य योनिम् ॥

jalaṁ divaṁ khaṁ kṣitiṁ candrasūryau; tathā vāyvagnī pratimānaṁ jagac ca । nālaṁ draṣṭuṁ yamajaṁ bhinnavr̥ttā; brahmadviṣaghnam amr̥tasya yonim ॥

यं पश्यन्ति ब्राह्मणाः साधुवृत्ताः; क्षीणे पापे मनसा ये विशोकाः । स तन्निष्ठस्तपसा धर्ममीड्यं; तद्भक्त्या वै विश्वरूपं ददर्श । दृष्ट्वा चैनं वाङ्मनोबुद्धिदेहैः; संहृष्टात्मा मुमुदे देवदेवम् ॥

yaṁ paśyanti brāhmaṇāḥ sādhuvr̥ttāḥ; kṣīṇe pāpe manasā ye viśokāḥ । sa tanniṣṭhas tapasā dharmam īḍyaṁ; tadbhaktyā vai viśvarūpaṁ dadarśa । dr̥ṣṭvā cainaṁ vāṅmanobuddhidehaiḥ; saṁhr̥ṣṭātmā mumude devadevam ॥

अक्षमालापरिक्षिप्तं ज्योतिषां परमं निधिम् । ततो नारायणो दृष्ट्वा ववन्दे विश्वसंभवम् ॥

akṣamālāparikṣiptaṁ jyotiṣāṁ paramaṁ nidhim । tato nārāyaṇo dr̥ṣṭvā vavande viśvasaṁbhavam ॥

वरदं पृथुचार्वङ्ग्या पार्वत्या सहितं प्रभुम् । अजमीशानमव्यग्रं कारणात्मानमच्युतम् ॥

varadaṁ pr̥thucārvaṅgyā pārvatyā sahitaṁ prabhum । ajam īśānam avyagraṁ kāraṇātmānam acyutam ॥

अभिवाद्याथ रुद्राय सद्योऽन्धकनिपातिने । पद्माक्षस्तं विरूपाक्षमभितुष्टाव भक्तिमान् ॥

abhivādyātha rudrāya sadyo ’ndhakanipātine । padmākṣas taṁ virūpākṣam abhituṣṭāva bhaktimān ॥

त्वत्संभूता भूतकृतो वरेण्य; गोप्तारोऽद्य भुवनं पूर्वदेवाः । आविश्येमां धरणीं येऽभ्यरक्ष;न्पुरा पुराणां तव देव सृष्टिम् ॥

tvat saṁbhūtā bhūtakr̥to vareṇya; goptāro ’dya bhuvanaṁ pūrvadevāḥ । āviśyemāṁ dharaṇīṁ ye ’bhyarakṣan; purā purāṇāṁ tava deva sr̥ṣṭim ॥

सुरासुरान्नागरक्षःपिशाचा;न्नरान्सुपर्णानथ गन्धर्वयक्षान् । पृथग्विधान्भूतसंघांश्च विश्वां;स्त्वत्संभूतान्विद्म सर्वांस्तथैव । ऐन्द्रं याम्यं वारुणं वैत्तपाल्यं; मैत्रं त्वाष्ट्रं कर्म सौम्यं च तुभ्यम् ॥

surāsurān nāgarakṣaḥpiśācān; narān suparṇān atha gandharvayakṣān । pr̥thagvidhān bhūtasaṁghāṁś ca viśvāṁs; tvat saṁbhūtān vidma sarvāṁs tathaiva । aindraṁ yāmyaṁ vāruṇaṁ vaittapālyaṁ; maitraṁ tvāṣṭraṁ karma saumyaṁ ca tubhyam ॥

रूपं ज्योतिः शब्द आकाशवायुः; स्पर्शः स्वाद्यं सलिलं गन्ध उर्वी । कामो ब्रह्मा ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च; त्वत्संभूतं स्थास्नु चरिष्णु चेदम् ॥

rūpaṁ jyotiḥ śabda ākāśavāyuḥ; sparśaḥ svādyaṁ salilaṁ gandha urvī । kāmo brahmā brahma ca brāhmaṇāś ca; tvat saṁbhūtaṁ sthāsnu cariṣṇu cedam ॥

अद्भ्यः स्तोका यान्ति यथा पृथक्त्वं; ताभिश्चैक्यं संक्षये यान्ति भूयः । एवं विद्वान्प्रभवं चाप्ययं च; हित्वा भूतानां तत्र सायुज्यमेति ॥

adbhyaḥ stokā yānti yathā pr̥thaktvaṁ; tābhiś caikyaṁ saṁkṣaye yānti bhūyaḥ । evaṁ vidvān prabhavaṁ cāpy ayaṁ ca; hitvā bhūtānāṁ tatra sāyujyam eti ॥

दिव्यावृतौ मानसौ द्वौ सुपर्णा;ववाक्शाखः पिप्पलः सप्त गोपाः । दशाप्यन्ये ये पुरं धारयन्ति; त्वया सृष्टास्ते हि तेभ्यः परस्त्वम् । भूतं भव्यं भविता चाप्यधृष्यं; त्वत्संभूता भुवनानीह विश्वा ॥

divyāvr̥tau mānasau dvau suparṇāv; avākśākhaḥ pippalaḥ sapta gopāḥ । daśāpy anye ye puraṁ dhārayanti; tvayā sr̥ṣṭās te hi tebhyaḥ paras tvam । bhūtaṁ bhavyaṁ bhavitā cāpy adhr̥ṣyaṁ; tvat saṁbhūtā bhuvanānīha viśvā ॥

भक्तं च मां भजमानं भजस्व; मा रीरिषो मामहिताहितेन । आत्मानं त्वामात्मनोऽनन्यभावो; विद्वानेवं गच्छति ब्रह्म शुक्रम् ॥

bhaktaṁ ca māṁ bhajamānaṁ bhajasva; mā rīriṣo mām ahitāhitena । ātmānaṁ tvām ātmano ’nanyabhāvo; vidvān evaṁ gacchati brahma śukram ॥

अस्तौषं त्वां तव संमानमिच्छ;न्विचिन्वन्वै सवृषं देववर्य । सुदुर्लभान्देहि वरान्ममेष्टा;नभिष्टुतः प्रतिकार्षीश्च मा माम् ॥

astauṣaṁ tvāṁ tava saṁmānam icchan; vicinvan vai savr̥ṣaṁ devavarya । sudurlabhān dehi varān mameṣṭān; abhiṣṭutaḥ pratikārṣīś ca mā mām ॥

तस्मै वरानचिन्त्यात्मा नीलकण्ठः पिनाकधृक् । अर्हते देवमुख्याय प्रायच्छदृषिसंस्तुतः ॥

tasmai varān acintyātmā nīlakaṇṭhaḥ pinākadhr̥k । arhate devamukhyāya prāyacchad r̥ṣisaṁstutaḥ ॥

नीलकण्ठ उवाच । मत्प्रसादान्मनुष्येषु देवगन्धर्वयोनिषु । अप्रमेयबलात्मा त्वं नारायण भविष्यसि ॥

nīlakaṇṭha uvāca । matprasādān manuṣyeṣu devagandharvayoniṣu । aprameyabalātmā tvaṁ nārāyaṇa bhaviṣyasi ॥

न च त्वा प्रसहिष्यन्ति देवासुरमहोरगाः । न पिशाचा न गन्धर्वा न नरा न च राक्षसाः ॥

na ca tvā prasahiṣyanti devāsuramahoragāḥ । na piśācā na gandharvā na narā na ca rākṣasāḥ ॥

न सुपर्णास्तथा नागा न च विश्वे वियोनिजाः । न कश्चित्त्वां च देवोऽपि समरेषु विजेष्यति ॥

na suparṇās tathā nāgā na ca viśve viyonijāḥ । na kaś cit tvāṁ ca devo ’pi samareṣu vijeṣyati ॥

न शस्त्रेण न वज्रेण नाग्निना न च वायुना । नार्द्रेण न च शुष्केण त्रसेन स्थावरेण वा ॥

na śastreṇa na vajreṇa nāgninā na ca vāyunā । nārdreṇa na ca śuṣkeṇa trasena sthāvareṇa vā ॥

कश्चित्तव रुजं कर्ता मत्प्रसादात्कथंचन । अपि चेत्समरं गत्वा भविष्यसि ममाधिकः ॥

kaś cit tava rujaṁ kartā matprasādāt kathaṁ cana । api cet samaraṁ gatvā bhaviṣyasi mamādhikaḥ ॥

व्यास उवाच । एवमेते वरा लब्धाः पुरस्ताद्विद्धि शौरिणा । स एष देवश्चरति मायया मोहयञ्जगत् ॥

vyāsa uvāca । evam ete varā labdhāḥ purastād viddhi śauriṇā । sa eṣa devaś carati māyayā mohayañ jagat ॥

तस्यैव तपसा जातं नरं नाम महामुनिम् । तुल्यमेतेन देवेन तं जानीह्यर्जुनं सदा ॥

tasyaiva tapasā jātaṁ naraṁ nāma mahāmunim । tulyam etena devena taṁ jānīhy arjunaṁ sadā ॥

तावेतौ पूर्वदेवानां परमोपचितावृषी । लोकयात्राविधानार्थं संजायेते युगे युगे ॥

tāv etau pūrvadevānāṁ paramopacitāv r̥ṣī । lokayātrāvidhānārthaṁ saṁjāyete yuge yuge ॥

तथैव कर्मणः कृत्स्नं महतस्तपसोऽपि च । तेजोमन्युश्च विद्वंस्त्वं जातो रौद्रो महामते ॥

tathaiva karmaṇaḥ kr̥tsnaṁ mahatas tapaso ’pi ca । tejomanyuś ca vidvaṁs tvaṁ jāto raudro mahāmate ॥

स भवान्देववत्प्राज्ञो ज्ञात्वा भवमयं जगत् । अवाकर्षस्त्वमात्मानं नियमैस्तत्प्रियेप्सया ॥

sa bhavān devavat prājño jñātvā bhavamayaṁ jagat । avākarṣas tvam ātmānaṁ niyamais tatpriyepsayā ॥

शुभमौर्वं नवं कृत्वा महापुरुषविग्रहम् । ईजिवांस्त्वं जपैर्होमैरुपहारैश्च मानद ॥

śubham aurvaṁ navaṁ kr̥tvā mahāpuruṣavigraham । ījivāṁs tvaṁ japair homair upahāraiś ca mānada ॥

स तथा पूज्यमानस्ते पूर्वदेवोऽप्यतूतुषत् । पुष्कलांश्च वरान्प्रादात्तव विद्वन्हृदि स्थितान् ॥

sa tathā pūjyamānas te pūrvadevo ’py atūtuṣat । puṣkalāṁś ca varān prādāt tava vidvan hr̥di sthitān ॥

जन्मकर्मतपोयोगास्तयोस्तव च पुष्कलाः । ताभ्यां लिङ्गेऽर्चितो देवस्त्वयार्चायां युगे युगे ॥

janmakarmatapoyogās tayos tava ca puṣkalāḥ । tābhyāṁ liṅge ’rcito devas tvayārcāyāṁ yuge yuge ॥

सर्वरूपं भवं ज्ञात्वा लिङ्गे योऽर्चयति प्रभुम् । आत्मयोगाश्च तस्मिन्वै शास्त्रयोगाश्च शाश्वताः ॥

sarvarūpaṁ bhavaṁ jñātvā liṅge yo ’rcayati prabhum । ātmayogāś ca tasmin vai śāstrayogāś ca śāśvatāḥ ॥

एवं देवा यजन्तो हि सिद्धाश्च परमर्षयः । प्रार्थयन्ति परं लोके स्थानमेव च शाश्वतम् ॥

evaṁ devā yajanto hi siddhāś ca paramarṣayaḥ । prārthayanti paraṁ loke sthānam eva ca śāśvatam ॥

स एष रुद्रभक्तश्च केशवो रुद्रसंभवः । कृष्ण एव हि यष्टव्यो यज्ञैश्चैष सनातनः ॥

sa eṣa rudrabhaktaś ca keśavo rudrasaṁbhavaḥ । kr̥ṣṇa eva hi yaṣṭavyo yajñaiś caiṣa sanātanaḥ ॥

सर्वभूतभवं ज्ञात्वा लिङ्गेऽर्चयति यः प्रभुम् । तस्मिन्नभ्यधिकां प्रीतिं करोति वृषभध्वजः ॥

sarvabhūtabhavaṁ jñātvā liṅge ’rcayati yaḥ prabhum । tasminn abhyadhikāṁ prītiṁ karoti vr̥ṣabhadhvajaḥ ॥

संजय उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा द्रोणपुत्रो महारथः । नमश्चकार रुद्राय बहु मेने च केशवम् ॥

saṁjaya uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā droṇaputro mahārathaḥ । namaścakāra rudrāya bahu mene ca keśavam ॥

हृष्टलोमा च वश्यात्मा नमस्कृत्य महर्षये । वरूथिनीमभिप्रेत्य अवहारमकारयत् ॥

hr̥ṣṭalomā ca vaśyātmā namaskr̥tya maharṣaye । varūthinīm abhipretya avahāram akārayat ॥

ततः प्रत्यवहारोऽभूत्पाण्डवानां विशां पते । कौरवाणां च दीनानां द्रोणे युधि निपातिते ॥

tataḥ pratyavahāro ’bhūt pāṇḍavānāṁ viśāṁ pate । kauravāṇāṁ ca dīnānāṁ droṇe yudhi nipātite ॥

युद्धं कृत्वा दिनान्पञ्च द्रोणो हत्वा वरूथिनीम् । ब्रह्मलोकं गतो राजन्ब्राह्मणो वेदपारगः ॥

yuddhaṁ kr̥tvā dinān pañca droṇo hatvā varūthinīm । brahmalokaṁ gato rājan brāhmaṇo vedapāragaḥ ॥