Adhyāya 169

धृतराष्ट्र उवाच । साङ्गा वेदा यथान्यायं येनाधीता महात्मना । यस्मिन्साक्षाद्धनुर्वेदो ह्रीनिषेधे प्रतिष्ठितः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । sāṅgā vedā yathānyāyaṁ yenādhītā mahātmanā । yasmin sākṣād dhanurvedo hrīniṣedhe pratiṣṭhitaḥ ॥

तस्मिन्नाक्रुश्यति द्रोणे महर्षितनये तदा । नीचात्मना नृशंसेन क्षुद्रेण गुरुघातिना ॥

tasminn ākruśyati droṇe maharṣitanaye tadā । nīcātmanā nr̥śaṁsena kṣudreṇa gurughātinā ॥

यस्य प्रसादात्कर्माणि कुर्वन्ति पुरुषर्षभाः । अमानुषाणि संग्रामे देवैरसुकराणि च ॥

yasya prasādāt karmāṇi kurvanti puruṣarṣabhāḥ । amānuṣāṇi saṁgrāme devair asukarāṇi ca ॥

तस्मिन्नाक्रुश्यति द्रोणे समक्षं पापकर्मिणः । नामर्षं तत्र कुर्वन्ति धिक्क्षत्रं धिगमर्षितम् ॥

tasminn ākruśyati droṇe samakṣaṁ pāpakarmiṇaḥ । nāmarṣaṁ tatra kurvanti dhik kṣatraṁ dhig amarṣitam ॥

पार्थाः सर्वे च राजानः पृथिव्यां ये धनुर्धराः । श्रुत्वा किमाहुः पाञ्चाल्यं तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

pārthāḥ sarve ca rājānaḥ pr̥thivyāṁ ye dhanurdharāḥ । śrutvā kim āhuḥ pāñcālyaṁ tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । श्रुत्वा द्रुपदपुत्रस्य ता वाचः क्रूरकर्मणः । तूष्णीं बभूवू राजानः सर्व एव विशां पते ॥

saṁjaya uvāca । śrutvā drupadaputrasya tā vācaḥ krūrakarmaṇaḥ । tūṣṇīṁ babhūvū rājānaḥ sarva eva viśāṁ pate ॥

अर्जुनस्तु कटाक्षेण जिह्मं प्रेक्ष्य च पार्षतम् । सबाष्पमभिनिःश्वस्य धिग्धिग्धिगिति चाब्रवीत् ॥

arjunas tu kaṭākṣeṇa jihmaṁ prekṣya ca pārṣatam । sabāṣpam abhiniḥśvasya dhig dhig dhig iti cābravīt ॥

युधिष्ठिरश्च भीमश्च यमौ कृष्णस्तथापरे । आसन्सुव्रीडिता राजन्सात्यकिरिदमब्रवीत् ॥

yudhiṣṭhiraś ca bhīmaś ca yamau kr̥ṣṇas tathāpare । āsan suvrīḍitā rājan sātyakir idam abravīt ॥

नेहास्ति पुरुषः कश्चिद्य इमं पापपूरुषम् । भाषमाणमकल्याणं शीघ्रं हन्यान्नराधमम् ॥

nehāsti puruṣaḥ kaś cid ya imaṁ pāpapūruṣam । bhāṣamāṇam akalyāṇaṁ śīghraṁ hanyān narādhamam ॥

कथं च शतधा जिह्वा न ते मूर्धा च दीर्यते । गुरुमाक्रोशतः क्षुद्र न चाधर्मेण पात्यसे ॥

kathaṁ ca śatadhā jihvā na te mūrdhā ca dīryate । gurum ākrośataḥ kṣudra na cādharmeṇa pātyase ॥

याप्यस्त्वमसि पार्थैश्च सर्वैश्चान्धकवृष्णिभिः । यत्कर्म कलुषं कृत्वा श्लाघसे जनसंसदि ॥

yāpyas tvam asi pārthaiś ca sarvaiś cāndhakavr̥ṣṇibhiḥ । yat karma kaluṣaṁ kr̥tvā ślāghase janasaṁsadi ॥

अकार्यं तादृशं कृत्वा पुनरेव गुरुं क्षिपन् । वध्यस्त्वं न त्वयार्थोऽस्ति मुहूर्तमपि जीवता ॥

akāryaṁ tādr̥śaṁ kr̥tvā punar eva guruṁ kṣipan । vadhyas tvaṁ na tvayārtho ’sti muhūrtam api jīvatā ॥

कस्त्वेतद्व्यवसेदार्यस्त्वदन्यः पुरुषाधमः । निगृह्य केशेषु वधं गुरोर्धर्मात्मनः सतः ॥

kas tv etad vyavased āryas tvad anyaḥ puruṣādhamaḥ । nigr̥hya keśeṣu vadhaṁ guror dharmātmanaḥ sataḥ ॥

सप्तावरे तथा पूर्वे बान्धवास्ते निपातिताः । यशसा च परित्यक्तास्त्वां प्राप्य कुलपांसनम् ॥

saptāvare tathā pūrve bāndhavās te nipātitāḥ । yaśasā ca parityaktās tvāṁ prāpya kulapāṁsanam ॥

उक्तवांश्चापि यत्पार्थं भीष्मं प्रति नरर्षभम् । तथान्तो विहितस्तेन स्वयमेव महात्मना ॥

uktavāṁś cāpi yat pārthaṁ bhīṣmaṁ prati nararṣabham । tathānto vihitas tena svayam eva mahātmanā ॥

तस्यापि तव सोदर्यो निहन्ता पापकृत्तमः । नान्यः पाञ्चालपुत्रेभ्यो विद्यते भुवि पापकृत् ॥

tasyāpi tava sodaryo nihantā pāpakr̥ttamaḥ । nānyaḥ pāñcālaputrebhyo vidyate bhuvi pāpakr̥t ॥

स चापि सृष्टः पित्रा ते भीष्मस्यान्तकरः किल । शिखण्डी रक्षितस्तेन स च मृत्युर्महात्मनः ॥

sa cāpi sr̥ṣṭaḥ pitrā te bhīṣmasyāntakaraḥ kila । śikhaṇḍī rakṣitas tena sa ca mr̥tyur mahātmanaḥ ॥

पाञ्चालाश्चलिता धर्मात्क्षुद्रा मित्रगुरुद्रुहः । त्वां प्राप्य सहसोदर्यं धिक्कृतं सर्वसाधुभिः ॥

pāñcālāś calitā dharmāt kṣudrā mitragurudruhaḥ । tvāṁ prāpya sahasodaryaṁ dhikkr̥taṁ sarvasādhubhiḥ ॥

पुनश्चेदीदृशीं वाचं मत्समीपे वदिष्यसि । शिरस्ते पातयिष्यामि गदया वज्रकल्पया ॥

punaś ced īdr̥śīṁ vācaṁ matsamīpe vadiṣyasi । śiras te pātayiṣyāmi gadayā vajrakalpayā ॥

सात्वतेनैवमाक्षिप्तः पार्षतः परुषाक्षरम् । संरब्धः सात्यकिं प्राह संक्रुद्धः प्रहसन्निव ॥

sātvatenaivam ākṣiptaḥ pārṣataḥ paruṣākṣaram । saṁrabdhaḥ sātyakiṁ prāha saṁkruddhaḥ prahasann iva ॥

श्रूयते श्रूयते चेति क्षम्यते चेति माधव । न चानार्य शुभं साधुं पुरुषं क्षेप्तुमर्हसि ॥

śrūyate śrūyate ceti kṣamyate ceti mādhava । na cānārya śubhaṁ sādhuṁ puruṣaṁ kṣeptum arhasi ॥

क्षमा प्रशस्यते लोके न तु पापोऽर्हति क्षमाम् । क्षमावन्तं हि पापात्मा जितोऽयमिति मन्यते ॥

kṣamā praśasyate loke na tu pāpo ’rhati kṣamām । kṣamāvantaṁ hi pāpātmā jito ’yam iti manyate ॥

स त्वं क्षुद्रसमाचारो नीचात्मा पापनिश्चयः । आ केशाग्रान्नखाग्राच्च वक्तव्यो वक्तुमिच्छसि ॥

sa tvaṁ kṣudrasamācāro nīcātmā pāpaniścayaḥ । ā keśāgrān nakhāgrāc ca vaktavyo vaktum icchasi ॥

यः स भूरिश्रवाश्छिन्ने भुजे प्रायगतस्त्वया । वार्यमाणेन निहतस्ततः पापतरं नु किम् ॥

yaḥ sa bhūriśravāś chinne bhuje prāyagatas tvayā । vāryamāṇena nihatas tataḥ pāpataraṁ nu kim ॥

व्यूहमानो मया द्रोणो दिव्येनास्त्रेण संयुगे । विसृष्टशस्त्रो निहतः किं तत्र क्रूर दुष्कृतम् ॥

vyūhamāno mayā droṇo divyenāstreṇa saṁyuge । visr̥ṣṭaśastro nihataḥ kiṁ tatra krūra duṣkr̥tam ॥

अयुध्यमानं यस्त्वाजौ तथा प्रायगतं मुनिम् । छिन्नबाहुं परैर्हन्यात्सात्यके स कथं भवेत् ॥

ayudhyamānaṁ yas tv ājau tathā prāyagataṁ munim । chinnabāhuṁ parair hanyāt sātyake sa kathaṁ bhavet ॥

निहत्य त्वां यदा भूमौ स विक्रामति वीर्यवान् । किं तदा न निहंस्येनं भूत्वा पुरुषसत्तमः ॥

nihatya tvāṁ yadā bhūmau sa vikrāmati vīryavān । kiṁ tadā na nihaṁsy enaṁ bhūtvā puruṣasattamaḥ ॥

त्वया पुनरनार्येण पूर्वं पार्थेन निर्जितः । यदा तदा हतः शूरः सौमदत्तिः प्रतापवान् ॥

tvayā punar anāryeṇa pūrvaṁ pārthena nirjitaḥ । yadā tadā hataḥ śūraḥ saumadattiḥ pratāpavān ॥

यत्र यत्र तु पाण्डूनां द्रोणो द्रावयते चमूम् । किरञ्शरसहस्राणि तत्र तत्र प्रयाम्यहम् ॥

yatra yatra tu pāṇḍūnāṁ droṇo drāvayate camūm । kirañ śarasahasrāṇi tatra tatra prayāmy aham ॥

स त्वमेवंविधं कृत्वा कर्म चाण्डालवत्स्वयम् । वक्तुमिच्छसि वक्तव्यः कस्मान्मां परुषाण्यथ ॥

sa tvam evaṁvidhaṁ kr̥tvā karma cāṇḍālavat svayam । vaktum icchasi vaktavyaḥ kasmān māṁ paruṣāṇy atha ॥

कर्ता त्वं कर्मणोग्रस्य नाहं वृष्णिकुलाधम । पापानां च त्वमावासः कर्मणां मा पुनर्वद ॥

kartā tvaṁ karmaṇograsya nāhaṁ vr̥ṣṇikulādhama । pāpānāṁ ca tvam āvāsaḥ karmaṇāṁ mā punar vada ॥

जोषमास्स्व न मां भूयो वक्तुमर्हस्यतः परम् । अधरोत्तरमेतद्धि यन्मा त्वं वक्तुमिच्छसि ॥

joṣam āssva na māṁ bhūyo vaktum arhasy ataḥ param । adharottaram etad dhi yan mā tvaṁ vaktum icchasi ॥

अथ वक्ष्यसि मां मौर्ख्याद्भूयः परुषमीदृशम् । गमयिष्यामि बाणैस्त्वां युधि वैवस्वतक्षयम् ॥

atha vakṣyasi māṁ maurkhyād bhūyaḥ paruṣam īdr̥śam । gamayiṣyāmi bāṇais tvāṁ yudhi vaivasvatakṣayam ॥

न चैव मूर्ख धर्मेण केवलेनैव शक्यते । तेषामपि ह्यधर्मेण चेष्टितं शृणु यादृशम् ॥

na caiva mūrkha dharmeṇa kevalenaiva śakyate । teṣām api hy adharmeṇa ceṣṭitaṁ śr̥ṇu yādr̥śam ॥

वञ्चितः पाण्डवः पूर्वमधर्मेण युधिष्ठिरः । द्रौपदी च परिक्लिष्टा तथाधर्मेण सात्यके ॥

vañcitaḥ pāṇḍavaḥ pūrvam adharmeṇa yudhiṣṭhiraḥ । draupadī ca parikliṣṭā tathādharmeṇa sātyake ॥

प्रव्राजिता वनं सर्वे पाण्डवाः सह कृष्णया । सर्वस्वमपकृष्टं च तथाधर्मेण बालिश ॥

pravrājitā vanaṁ sarve pāṇḍavāḥ saha kr̥ṣṇayā । sarvasvam apakr̥ṣṭaṁ ca tathādharmeṇa bāliśa ॥

अधर्मेणापकृष्टश्च मद्रराजः परैरितः । इतोऽप्यधर्मेण हतो भीष्मः कुरुपितामहः । भूरिश्रवा ह्यधर्मेण त्वया धर्मविदा हतः ॥

adharmeṇāpakr̥ṣṭaś ca madrarājaḥ parair itaḥ । ito ’py adharmeṇa hato bhīṣmaḥ kurupitāmahaḥ । bhūriśravā hy adharmeṇa tvayā dharmavidā hataḥ ॥

एवं परैराचरितं पाण्डवेयैश्च संयुगे । रक्षमाणैर्जयं वीरैर्धर्मज्ञैरपि सात्वत ॥

evaṁ parair ācaritaṁ pāṇḍaveyaiś ca saṁyuge । rakṣamāṇair jayaṁ vīrair dharmajñair api sātvata ॥

दुर्ज्ञेयः परमो धर्मस्तथाधर्मः सुदुर्विदः । युध्यस्व कौरवैः सार्धं मा गाः पितृनिवेशनम् ॥

durjñeyaḥ paramo dharmas tathādharmaḥ sudurvidaḥ । yudhyasva kauravaiḥ sārdhaṁ mā gāḥ pitr̥niveśanam ॥

एवमादीनि वाक्यानि क्रूराणि परुषाणि च । श्रावितः सात्यकिः श्रीमानाकम्पित इवाभवत् ॥

evamādīni vākyāni krūrāṇi paruṣāṇi ca । śrāvitaḥ sātyakiḥ śrīmān ākampita ivābhavat ॥

तच्छ्रुत्वा क्रोधताम्राक्षः सात्यकिस्त्वाददे गदाम् । विनिःश्वस्य यथा सर्पः प्रणिधाय रथे धनुः ॥

tac chrutvā krodhatāmrākṣaḥ sātyakis tv ādade gadām । viniḥśvasya yathā sarpaḥ praṇidhāya rathe dhanuḥ ॥

ततोऽभिपत्य पाञ्चाल्यं संरम्भेणेदमब्रवीत् । न त्वां वक्ष्यामि परुषं हनिष्ये त्वां वधक्षमम् ॥

tato ’bhipatya pāñcālyaṁ saṁrambheṇedam abravīt । na tvāṁ vakṣyāmi paruṣaṁ haniṣye tvāṁ vadhakṣamam ॥

तमापतन्तं सहसा महाबलममर्षणम् । पाञ्चाल्यायाभिसंक्रुद्धमन्तकायान्तकोपमम् ॥

tam āpatantaṁ sahasā mahābalam amarṣaṇam । pāñcālyāyābhisaṁkruddham antakāyāntakopamam ॥

चोदितो वासुदेवेन भीमसेनो महाबलः । अवप्लुत्य रथात्तूर्णं बाहुभ्यां समवारयत् ॥

codito vāsudevena bhīmaseno mahābalaḥ । avaplutya rathāt tūrṇaṁ bāhubhyāṁ samavārayat ॥

द्रवमाणं तथा क्रुद्धं सात्यकिं पाण्डवो बली । प्रस्कन्दमानमादाय जगाम बलिनं बलात् ॥

dravamāṇaṁ tathā kruddhaṁ sātyakiṁ pāṇḍavo balī । praskandamānam ādāya jagāma balinaṁ balāt ॥

स्थित्वा विष्टभ्य चरणौ भीमेन शिनिपुंगवः । निगृहीतः पदे षष्ठे बलेन बलिनां वरः ॥

sthitvā viṣṭabhya caraṇau bhīmena śinipuṁgavaḥ । nigr̥hītaḥ pade ṣaṣṭhe balena balināṁ varaḥ ॥

अवरुह्य रथात्तं तु ह्रियमाणं बलीयसा । उवाच श्लक्ष्णया वाचा सहदेवो विशां पते ॥

avaruhya rathāt taṁ tu hriyamāṇaṁ balīyasā । uvāca ślakṣṇayā vācā sahadevo viśāṁ pate ॥

अस्माकं पुरुषव्याघ्र मित्रमन्यन्न विद्यते । परमन्धकवृष्णिभ्यः पाञ्चालेभ्यश्च माधव ॥

asmākaṁ puruṣavyāghra mitram anyan na vidyate । param andhakavr̥ṣṇibhyaḥ pāñcālebhyaś ca mādhava ॥

तथैवान्धकवृष्णीनां तव चैव विशेषतः । कृष्णस्य च तथास्मत्तो मित्रमन्यन्न विद्यते ॥

tathaivāndhakavr̥ṣṇīnāṁ tava caiva viśeṣataḥ । kr̥ṣṇasya ca tathāsmatto mitram anyan na vidyate ॥

पाञ्चालानां च वार्ष्णेय समुद्रान्तां विचिन्वताम् । नान्यदस्ति परं मित्रं यथा पाण्डववृष्णयः ॥

pāñcālānāṁ ca vārṣṇeya samudrāntāṁ vicinvatām । nānyad asti paraṁ mitraṁ yathā pāṇḍavavr̥ṣṇayaḥ ॥

स भवानीदृशं मित्रं मन्यते च यथा भवान् । भवन्तश्च यथास्माकं भवतां च तथा वयम् ॥

sa bhavān īdr̥śaṁ mitraṁ manyate ca yathā bhavān । bhavantaś ca yathāsmākaṁ bhavatāṁ ca tathā vayam ॥

स एवं सर्वधर्मज्ञो मित्रधर्ममनुस्मरन् । नियच्छ मन्युं पाञ्चाल्यात्प्रशाम्य शिनिपुंगव ॥

sa evaṁ sarvadharmajño mitradharmam anusmaran । niyaccha manyuṁ pāñcālyāt praśāmya śinipuṁgava ॥

पार्षतस्य क्षम त्वं वै क्षमतां तव पार्षतः । वयं क्षमयितारश्च किमन्यत्र शमाद्भवेत् ॥

pārṣatasya kṣama tvaṁ vai kṣamatāṁ tava pārṣataḥ । vayaṁ kṣamayitāraś ca kim anyatra śamād bhavet ॥

प्रशाम्यमाने शैनेये सहदेवेन मारिष । पाञ्चालराजस्य सुतः प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥

praśāmyamāne śaineye sahadevena māriṣa । pāñcālarājasya sutaḥ prahasann idam abravīt ॥

मुञ्च मुञ्च शिनेः पौत्रं भीम युद्धमदान्वितम् । आसादयतु मामेष धराधरमिवानिलः ॥

muñca muñca śineḥ pautraṁ bhīma yuddhamadānvitam । āsādayatu mām eṣa dharādharam ivānilaḥ ॥

यावदस्य शितैर्बाणैः संरम्भं विनयाम्यहम् । युद्धश्रद्धां च कौन्तेय जीवितस्य च संयुगे ॥

yāvad asya śitair bāṇaiḥ saṁrambhaṁ vinayāmy aham । yuddhaśraddhāṁ ca kaunteya jīvitasya ca saṁyuge ॥

किं नु शक्यं मया कर्तुं कार्यं यदिदमुद्यतम् । सुमहत्पाण्डुपुत्राणामायान्त्येते हि कौरवाः ॥

kiṁ nu śakyaṁ mayā kartuṁ kāryaṁ yad idam udyatam । sumahat pāṇḍuputrāṇām āyānty ete hi kauravāḥ ॥

अथ वा फल्गुनः सर्वान्वारयिष्यति संयुगे । अहमप्यस्य मूर्धानं पातयिष्यामि सायकैः ॥

atha vā phalgunaḥ sarvān vārayiṣyati saṁyuge । aham apy asya mūrdhānaṁ pātayiṣyāmi sāyakaiḥ ॥

मन्यते छिन्नबाहुं मां भूरिश्रवसमाहवे । उत्सृजैनमहं वैनमेष मां वा हनिष्यति ॥

manyate chinnabāhuṁ māṁ bhūriśravasam āhave । utsr̥jainam ahaṁ vainam eṣa māṁ vā haniṣyati ॥

शृण्वन्पाञ्चालवाक्यानि सात्यकिः सर्पवच्छ्वसन् । भीमबाह्वन्तरे सक्तो विस्फुरत्यनिशं बली ॥

śr̥ṇvan pāñcālavākyāni sātyakiḥ sarpavac chvasan । bhīmabāhvantare sakto visphuraty aniśaṁ balī ॥

त्वरया वासुदेवश्च धर्मराजश्च मारिष । यत्नेन महता वीरौ वारयामासतुस्ततः ॥

tvarayā vāsudevaś ca dharmarājaś ca māriṣa । yatnena mahatā vīrau vārayām āsatus tataḥ ॥

निवार्य परमेष्वासौ क्रोधसंरक्तलोचनौ । युयुत्सवः परान्संख्ये प्रतीयुः क्षत्रियर्षभाः ॥

nivārya parameṣvāsau krodhasaṁraktalocanau । yuyutsavaḥ parān saṁkhye pratīyuḥ kṣatriyarṣabhāḥ ॥