Adhyāya 170

संजय उवाच । ततः स कदनं चक्रे रिपूणां द्रोणनन्दनः । युगान्ते सर्वभूतानां कालसृष्ट इवान्तकः ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ sa kadanaṁ cakre ripūṇāṁ droṇanandanaḥ । yugānte sarvabhūtānāṁ kālasr̥ṣṭa ivāntakaḥ ॥

ध्वजद्रुमं शस्त्रशृङ्गं हतनागमहाशिलम् । अश्वकिंपुरुषाकीर्णं शरासनलतावृतम् ॥

dhvajadrumaṁ śastraśr̥ṅgaṁ hatanāgamahāśilam । aśvakiṁpuruṣākīrṇaṁ śarāsanalatāvr̥tam ॥

शूलक्रव्यादसंघुष्टं भूतयक्षगणाकुलम् । निहत्य शात्रवान्भल्लैः सोऽचिनोद्देहपर्वतम् ॥

śūlakravyādasaṁghuṣṭaṁ bhūtayakṣagaṇākulam । nihatya śātravān bhallaiḥ so ’cinod dehaparvatam ॥

ततो वेगेन महता विनद्य स नरर्षभः । प्रतिज्ञां श्रावयामास पुनरेव तवात्मजम् ॥

tato vegena mahatā vinadya sa nararṣabhaḥ । pratijñāṁ śrāvayām āsa punar eva tavātmajam ॥

यस्माद्युध्यन्तमाचार्यं धर्मकञ्चुकमास्थितः । मुञ्च शस्त्रमिति प्राह कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

yasmād yudhyantam ācāryaṁ dharmakañcukam āsthitaḥ । muñca śastram iti prāha kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

तस्मात्संपश्यतस्तस्य द्रावयिष्यामि वाहिनीम् । विद्राव्य सत्यं हन्तास्मि पापं पाञ्चाल्यमेव तु ॥

tasmāt saṁpaśyatas tasya drāvayiṣyāmi vāhinīm । vidrāvya satyaṁ hantāsmi pāpaṁ pāñcālyam eva tu ॥

सर्वानेतान्हनिष्यामि यदि योत्स्यन्ति मां रणे । सत्यं ते प्रतिजानामि परावर्तय वाहिनीम् ॥

sarvān etān haniṣyāmi yadi yotsyanti māṁ raṇe । satyaṁ te pratijānāmi parāvartaya vāhinīm ॥

तच्छ्रुत्वा तव पुत्रस्तु वाहिनीं पर्यवर्तयत् । सिंहनादेन महता व्यपोह्य सुमहद्भयम् ॥

tac chrutvā tava putras tu vāhinīṁ paryavartayat । siṁhanādena mahatā vyapohya sumahad bhayam ॥

ततः समागमो राजन्कुरुपाण्डवसेनयोः । पुनरेवाभवत्तीव्रः पूर्णसागरयोरिव ॥

tataḥ samāgamo rājan kurupāṇḍavasenayoḥ । punar evābhavat tīvraḥ pūrṇasāgarayor iva ॥

संरब्धा हि स्थिरीभूता द्रोणपुत्रेण कौरवाः । उदग्राः पाण्डुपाञ्चाला द्रोणस्य निधनेन च ॥

saṁrabdhā hi sthirībhūtā droṇaputreṇa kauravāḥ । udagrāḥ pāṇḍupāñcālā droṇasya nidhanena ca ॥

तेषां परमहृष्टानां जयमात्मनि पश्यताम् । संरब्धानां महावेगः प्रादुरासीद्रणाजिरे ॥

teṣāṁ paramahr̥ṣṭānāṁ jayam ātmani paśyatām । saṁrabdhānāṁ mahāvegaḥ prādurāsīd raṇājire ॥

यथा शिलोच्चये शैलः सागरे सागरो यथा । प्रतिहन्येत राजेन्द्र तथासन्कुरुपाण्डवाः ॥

yathā śiloccaye śailaḥ sāgare sāgaro yathā । pratihanyeta rājendra tathāsan kurupāṇḍavāḥ ॥

ततः शङ्खसहस्राणि भेरीणामयुतानि च । अवादयन्त संहृष्टाः कुरुपाण्डवसैनिकाः ॥

tataḥ śaṅkhasahasrāṇi bherīṇām ayutāni ca । avādayanta saṁhr̥ṣṭāḥ kurupāṇḍavasainikāḥ ॥

ततो निर्मथ्यमानस्य सागरस्येव निस्वनः । अभवत्तस्य सैन्यस्य सुमहानद्भुतोपमः ॥

tato nirmathyamānasya sāgarasyeva nisvanaḥ । abhavat tasya sainyasya sumahān adbhutopamaḥ ॥

प्रादुश्चक्रे ततो द्रौणिरस्त्रं नारायणं तदा । अभिसंधाय पाण्डूनां पाञ्चालानां च वाहिनीम् ॥

prāduścakre tato drauṇir astraṁ nārāyaṇaṁ tadā । abhisaṁdhāya pāṇḍūnāṁ pāñcālānāṁ ca vāhinīm ॥

प्रादुरासंस्ततो बाणा दीप्ताग्राः खे सहस्रशः । पाण्डवान्भक्षयिष्यन्तो दीप्तास्या इव पन्नगाः ॥

prādurāsaṁs tato bāṇā dīptāgrāḥ khe sahasraśaḥ । pāṇḍavān bhakṣayiṣyanto dīptāsyā iva pannagāḥ ॥

ते दिशः खं च सैन्यं च समावृण्वन्महाहवे । मुहूर्ताद्भास्करस्येव राजँल्लोकं गभस्तयः ॥

te diśaḥ khaṁ ca sainyaṁ ca samāvr̥ṇvan mahāhave । muhūrtād bhāskarasyeva rājam̐l lokaṁ gabhastayaḥ ॥

तथापरे द्योतमाना ज्योतींषीवाम्बरेऽमले । प्रादुरासन्महीपाल कार्ष्णायसमया गुडाः ॥

tathāpare dyotamānā jyotīṁṣīvāmbare ’male । prādurāsan mahīpāla kārṣṇāyasamayā guḍāḥ ॥

चतुर्दिशं विचित्राश्च शतघ्न्योऽथ हुताशदाः । चक्राणि च क्षुरान्तानि मण्डलानीव भास्वतः ॥

caturdiśaṁ vicitrāś ca śataghnyo ’tha hutāśadāḥ । cakrāṇi ca kṣurāntāni maṇḍalānīva bhāsvataḥ ॥

शस्त्राकृतिभिराकीर्णमतीव भरतर्षभ । दृष्ट्वान्तरिक्षमाविग्नाः पाण्डुपाञ्चालसृञ्जयाः ॥

śastrākr̥tibhir ākīrṇam atīva bharatarṣabha । dr̥ṣṭvāntarikṣam āvignāḥ pāṇḍupāñcālasr̥ñjayāḥ ॥

यथा यथा ह्ययुध्यन्त पाण्डवानां महारथाः । तथा तथा तदस्त्रं वै व्यवर्धत जनाधिप ॥

yathā yathā hy ayudhyanta pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । tathā tathā tad astraṁ vai vyavardhata janādhipa ॥

वध्यमानास्तथास्त्रेण तेन नारायणेन वै । दह्यमानानलेनेव सर्वतोऽभ्यर्दिता रणे ॥

vadhyamānās tathāstreṇa tena nārāyaṇena vai । dahyamānānaleneva sarvato ’bhyarditā raṇe ॥

यथा हि शिशिरापाये दहेत्कक्षं हुताशनः । तथा तदस्त्रं पाण्डूनां ददाह ध्वजिनीं प्रभो ॥

yathā hi śiśirāpāye dahet kakṣaṁ hutāśanaḥ । tathā tad astraṁ pāṇḍūnāṁ dadāha dhvajinīṁ prabho ॥

आपूर्यमाणेनास्त्रेण सैन्ये क्षीयति चाभिभो । जगाम परमं त्रासं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

āpūryamāṇenāstreṇa sainye kṣīyati cābhibho । jagāma paramaṁ trāsaṁ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

द्रवमाणं तु तत्सैन्यं दृष्ट्वा विगतचेतनम् । मध्यस्थतां च पार्थस्य धर्मपुत्रोऽब्रवीदिदम् ॥

dravamāṇaṁ tu tat sainyaṁ dr̥ṣṭvā vigatacetanam । madhyasthatāṁ ca pārthasya dharmaputro ’bravīd idam ॥

धृष्टद्युम्न पलायस्व सह पाञ्चालसेनया । सात्यके त्वं च गच्छस्व वृष्ण्यन्धकवृतो गृहान् ॥

dhr̥ṣṭadyumna palāyasva saha pāñcālasenayā । sātyake tvaṁ ca gacchasva vr̥ṣṇyandhakavr̥to gr̥hān ॥

वासुदेवोऽपि धर्मात्मा करिष्यत्यात्मनः क्षमम् । उपदेष्टुं समर्थोऽयं लोकस्य किमुतात्मनः ॥

vāsudevo ’pi dharmātmā kariṣyaty ātmanaḥ kṣamam । upadeṣṭuṁ samartho ’yaṁ lokasya kim utātmanaḥ ॥

संग्रामस्तु न कर्तव्यः सर्वसैन्यान्ब्रवीमि वः । अहं हि सह सोदर्यैः प्रवेक्ष्ये हव्यवाहनम् ॥

saṁgrāmas tu na kartavyaḥ sarvasainyān bravīmi vaḥ । ahaṁ hi saha sodaryaiḥ pravekṣye havyavāhanam ॥

भीष्मद्रोणार्णवं तीर्त्वा संग्रामं भीरुदुस्तरम् । अवसत्स्याम्यसलिले सगणो द्रौणिगोष्पदे ॥

bhīṣmadroṇārṇavaṁ tīrtvā saṁgrāmaṁ bhīrudustaram । avasatsyāmy asalile sagaṇo drauṇigoṣpade ॥

कामः संपद्यतामस्य बीभत्सोराशु मां प्रति । कल्याणवृत्त आचार्यो मया युधि निपातितः ॥

kāmaḥ saṁpadyatām asya bībhatsor āśu māṁ prati । kalyāṇavr̥tta ācāryo mayā yudhi nipātitaḥ ॥

येन बालः स सौभद्रो युद्धानामविशारदः । समर्थैर्बहुभिः क्रूरैर्घातितो नाभिपालितः ॥

yena bālaḥ sa saubhadro yuddhānām aviśāradaḥ । samarthair bahubhiḥ krūrair ghātito nābhipālitaḥ ॥

येनाविब्रुवता प्रश्नं तथा कृष्णा सभां गता । उपेक्षिता सपुत्रेण दासभावं नियच्छती ॥

yenāvibruvatā praśnaṁ tathā kr̥ṣṇā sabhāṁ gatā । upekṣitā saputreṇa dāsabhāvaṁ niyacchatī ॥

जिघांसुर्धार्तराष्ट्रश्च श्रान्तेष्वश्वेषु फल्गुनम् । कवचेन तथा युक्तो रक्षार्थं सैन्धवस्य च ॥

jighāṁsur dhārtarāṣṭraś ca śrānteṣv aśveṣu phalgunam । kavacena tathā yukto rakṣārthaṁ saindhavasya ca ॥

येन ब्रह्मास्त्रविदुषा पाञ्चालाः सत्यजिन्मुखाः । कुर्वाणा मज्जये यत्नं समूला विनिपातिताः ॥

yena brahmāstraviduṣā pāñcālāḥ satyajinmukhāḥ । kurvāṇā majjaye yatnaṁ samūlā vinipātitāḥ ॥

येन प्रव्राज्यमानाश्च राज्याद्वयमधर्मतः । निवार्यमाणेनास्माभिरनुगन्तुं तदेषिताः ॥

yena pravrājyamānāś ca rājyād vayam adharmataḥ । nivāryamāṇenāsmābhir anugantuṁ tad eṣitāḥ ॥

योऽसावत्यन्तमस्मासु कुर्वाणः सौहृदं परम् । हतस्तदर्थे मरणं गमिष्यामि सबान्धवः ॥

yo ’sāv atyantam asmāsu kurvāṇaḥ sauhr̥daṁ param । hatas tadarthe maraṇaṁ gamiṣyāmi sabāndhavaḥ ॥

एवं ब्रुवति कौन्तेये दाशार्हस्त्वरितस्ततः । निवार्य सैन्यं बाहुभ्यामिदं वचनमब्रवीत् ॥

evaṁ bruvati kaunteye dāśārhas tvaritas tataḥ । nivārya sainyaṁ bāhubhyām idaṁ vacanam abravīt ॥

शीघ्रं न्यस्यत शस्त्राणि वाहेभ्यश्चावरोहत । एष योगोऽत्र विहितः प्रतिघातो महात्मना ॥

śīghraṁ nyasyata śastrāṇi vāhebhyaś cāvarohata । eṣa yogo ’tra vihitaḥ pratighāto mahātmanā ॥

द्विपाश्वस्यन्दनेभ्यश्च क्षितिं सर्वेऽवरोहत । एवमेतन्न वो हन्यादस्त्रं भूमौ निरायुधान् ॥

dvipāśvasyandanebhyaś ca kṣitiṁ sarve ’varohata । evam etan na vo hanyād astraṁ bhūmau nirāyudhān ॥

यथा यथा हि युध्यन्ते योधा ह्यस्त्रबलं प्रति । तथा तथा भवन्त्येते कौरवा बलवत्तराः ॥

yathā yathā hi yudhyante yodhā hy astrabalaṁ prati । tathā tathā bhavanty ete kauravā balavattarāḥ ॥

निक्षेप्स्यन्ति च शस्त्राणि वाहनेभ्योऽवरुह्य ये । तान्नैतदस्त्रं संग्रामे निहनिष्यति मानवान् ॥

nikṣepsyanti ca śastrāṇi vāhanebhyo ’varuhya ye । tān naitad astraṁ saṁgrāme nihaniṣyati mānavān ॥

ये त्वेतत्प्रतियोत्स्यन्ति मनसापीह केचन । निहनिष्यति तान्सर्वान्रसातलगतानपि ॥

ye tv etat pratiyotsyanti manasāpīha ke cana । nihaniṣyati tān sarvān rasātalagatān api ॥

ते वचस्तस्य तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य भारत । ईषुः सर्वेऽस्त्रमुत्स्रष्टुं मनोभिः करणेन च ॥

te vacas tasya tac chrutvā vāsudevasya bhārata । īṣuḥ sarve ’stram utsraṣṭuṁ manobhiḥ karaṇena ca ॥

तत उत्स्रष्टुकामांस्तानस्त्राण्यालक्ष्य पाण्डवः । भीमसेनोऽब्रवीद्राजन्निदं संहर्षयन्वचः ॥

tata utsraṣṭukāmāṁs tān astrāṇy ālakṣya pāṇḍavaḥ । bhīmaseno ’bravīd rājann idaṁ saṁharṣayan vacaḥ ॥

न कथंचन शस्त्राणि मोक्तव्यानीह केनचित् । अहमावारयिष्यामि द्रोणपुत्रास्त्रमाशुगैः ॥

na kathaṁ cana śastrāṇi moktavyānīha kena cit । aham āvārayiṣyāmi droṇaputrāstram āśugaiḥ ॥

अथ वाप्यनया गुर्व्या हेमविग्रहया रणे । कालवद्विचरिष्यामि द्रौणेरस्त्रं विशातयन् ॥

atha vāpy anayā gurvyā hemavigrahayā raṇe । kālavad vicariṣyāmi drauṇer astraṁ viśātayan ॥

न हि मे विक्रमे तुल्यः कश्चिदस्ति पुमानिह । यथैव सवितुस्तुल्यं ज्योतिरन्यन्न विद्यते ॥

na hi me vikrame tulyaḥ kaś cid asti pumān iha । yathaiva savitus tulyaṁ jyotir anyan na vidyate ॥

पश्यध्वं मे दृढौ बाहू नागराजकरोपमा । समर्थौ पर्वतस्यापि शैशिरस्य निपातने ॥

paśyadhvaṁ me dr̥ḍhau bāhū nāgarājakaropamā । samarthau parvatasyāpi śaiśirasya nipātane ॥

नागायुतसमप्राणो ह्यहमेको नरेष्विह । शक्रो यथा प्रतिद्वंद्वो दिवि देवेषु विश्रुतः ॥

nāgāyutasamaprāṇo hy aham eko nareṣv iha । śakro yathā pratidvaṁdvo divi deveṣu viśrutaḥ ॥

अद्य पश्यत मे वीर्यं बाह्वोः पीनांसयोर्युधि । ज्वलमानस्य दीप्तस्य द्रौणेरस्त्रस्य वारणे ॥

adya paśyata me vīryaṁ bāhvoḥ pīnāṁsayor yudhi । jvalamānasya dīptasya drauṇer astrasya vāraṇe ॥

यदि नारायणास्त्रस्य प्रतियोद्धा न विद्यते । अद्यैनं प्रतियोत्स्यामि पश्यत्सु कुरुपाण्डुषु ॥

yadi nārāyaṇāstrasya pratiyoddhā na vidyate । adyainaṁ pratiyotsyāmi paśyatsu kurupāṇḍuṣu ॥

एवमुक्त्वा ततो भीमो द्रोणपुत्रमरिंदमः । अभ्ययान्मेघघोषेण रथेनादित्यवर्चसा ॥

evam uktvā tato bhīmo droṇaputram ariṁdamaḥ । abhyayān meghaghoṣeṇa rathenādityavarcasā ॥

स एनमिषुजालेन लघुत्वाच्छीघ्रविक्रमः । निमेषमात्रेणासाद्य कुन्तीपुत्रोऽभ्यवाकिरत् ॥

sa enam iṣujālena laghutvāc chīghravikramaḥ । nimeṣamātreṇāsādya kuntīputro ’bhyavākirat ॥

ततो द्रौणिः प्रहस्यैनमुदासमभिभाष्य च । अवाकिरत्प्रदीप्ताग्रैः शरैस्तैरभिमन्त्रितैः ॥

tato drauṇiḥ prahasyainam udāsam abhibhāṣya ca । avākirat pradīptāgraiḥ śarais tair abhimantritaiḥ ॥

पन्नगैरिव दीप्तास्यैर्वमद्भिरनलं रणे । अवकीर्णोऽभवत्पार्थः स्फुलिङ्गैरिव काञ्चनैः ॥

pannagair iva dīptāsyair vamadbhir analaṁ raṇe । avakīrṇo ’bhavat pārthaḥ sphuliṅgair iva kāñcanaiḥ ॥

तस्य रूपमभूद्राजन्भीमसेनस्य संयुगे । खद्योतैरावृतस्येव पर्वतस्य दिनक्षये ॥

tasya rūpam abhūd rājan bhīmasenasya saṁyuge । khadyotair āvr̥tasyeva parvatasya dinakṣaye ॥

तदस्त्रं द्रोणपुत्रस्य तस्मिन्प्रतिसमस्यति । अवर्धत महाराज यथाग्निरनिलोद्धतः ॥

tad astraṁ droṇaputrasya tasmin pratisamasyati । avardhata mahārāja yathāgnir aniloddhataḥ ॥

विवर्धमानमालक्ष्य तदस्त्रं भीमविक्रमम् । पाण्डुसैन्यमृते भीमं सुमहद्भयमाविशत् ॥

vivardhamānam ālakṣya tad astraṁ bhīmavikramam । pāṇḍusainyam r̥te bhīmaṁ sumahad bhayam āviśat ॥

ततः शस्त्राणि ते सर्वे समुत्सृज्य महीतले । अवारोहन्रथेभ्यश्च हस्त्यश्वेभ्यश्च सर्वशः ॥

tataḥ śastrāṇi te sarve samutsr̥jya mahītale । avārohan rathebhyaś ca hastyaśvebhyaś ca sarvaśaḥ ॥

तेषु निक्षिप्तशस्त्रेषु वाहनेभ्यश्च्युतेषु च । तदस्त्रवीर्यं विपुलं भीममूर्धन्यथापतत् ॥

teṣu nikṣiptaśastreṣu vāhanebhyaś cyuteṣu ca । tad astravīryaṁ vipulaṁ bhīmamūrdhany athāpatat ॥

हाहाकृतानि भूतानि पाण्डवाश्च विशेषतः । भीमसेनमपश्यन्त तेजसा संवृतं तदा ॥

hāhākr̥tāni bhūtāni pāṇḍavāś ca viśeṣataḥ । bhīmasenam apaśyanta tejasā saṁvr̥taṁ tadā ॥