Adhyāya 168

संजय उवाच । अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नोचुस्तत्र महारथाः । अप्रियं वा प्रियं वापि महाराज धनंजयम् ॥

saṁjaya uvāca । arjunasya vacaḥ śrutvā nocus tatra mahārathāḥ । apriyaṁ vā priyaṁ vāpi mahārāja dhanaṁjayam ॥

ततः क्रुद्धो महाबाहुर्भीमसेनोऽभ्यभाषत । उत्स्मयन्निव कौन्तेयमर्जुनं भरतर्षभ ॥

tataḥ kruddho mahābāhur bhīmaseno ’bhyabhāṣata । utsmayann iva kaunteyam arjunaṁ bharatarṣabha ॥

मुनिर्यथारण्यगतो भाषसे धर्मसंहितम् । न्यस्तदण्डो यथा पार्थ ब्राह्मणः संशितव्रतः ॥

munir yathāraṇyagato bhāṣase dharmasaṁhitam । nyastadaṇḍo yathā pārtha brāhmaṇaḥ saṁśitavrataḥ ॥

क्षतात्त्राता क्षताज्जीवन्क्षान्तस्त्रिष्वपि साधुषु । क्षत्रियः क्षितिमाप्नोति क्षिप्रं धर्मं यशः श्रियम् ॥

kṣatāt trātā kṣatāj jīvan kṣāntas triṣv api sādhuṣu । kṣatriyaḥ kṣitim āpnoti kṣipraṁ dharmaṁ yaśaḥ śriyam ॥

स भवान्क्षत्रियगुणैर्युक्तः सर्वैः कुलोद्वहः । अविपश्चिद्यथा वाक्यं व्याहरन्नाद्य शोभसे ॥

sa bhavān kṣatriyaguṇair yuktaḥ sarvaiḥ kulodvahaḥ । avipaścid yathā vākyaṁ vyāharan nādya śobhase ॥

पराक्रमस्ते कौन्तेय शक्रस्येव शचीपतेः । न चातिवर्तसे धर्मं वेलामिव महोदधिः ॥

parākramas te kaunteya śakrasyeva śacīpateḥ । na cātivartase dharmaṁ velām iva mahodadhiḥ ॥

न पूजयेत्त्वा कोऽन्वद्य यत्त्रयोदशवार्षिकम् । अमर्षं पृष्ठतः कृत्वा धर्ममेवाभिकाङ्क्षसे ॥

na pūjayet tvā ko ’nvadya yat trayodaśavārṣikam । amarṣaṁ pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā dharmam evābhikāṅkṣase ॥

दिष्ट्या तात मनस्तेऽद्य स्वधर्ममनुवर्तते । आनृशंस्ये च ते दिष्ट्या बुद्धिः सततमच्युत ॥

diṣṭyā tāta manas te ’dya svadharmam anuvartate । ānr̥śaṁsye ca te diṣṭyā buddhiḥ satatam acyuta ॥

यत्तु धर्मप्रवृत्तस्य हृतं राज्यमधर्मतः । द्रौपदी च परामृष्टा सभामानीय शत्रुभिः ॥

yat tu dharmapravr̥ttasya hr̥taṁ rājyam adharmataḥ । draupadī ca parāmr̥ṣṭā sabhām ānīya śatrubhiḥ ॥

वनं प्रव्राजिताश्चास्म वल्कलाजिनवाससः । अनर्हमाणास्तं भावं त्रयोदश समाः परैः ॥

vanaṁ pravrājitāś cāsma valkalājinavāsasaḥ । anarhamāṇās taṁ bhāvaṁ trayodaśa samāḥ paraiḥ ॥

एतान्यमर्षस्थानानि मर्षितानि त्वयानघ । क्षत्रधर्मप्रसक्तेन सर्वमेतदनुष्ठितम् ॥

etāny amarṣasthānāni marṣitāni tvayānagha । kṣatradharmaprasaktena sarvam etad anuṣṭhitam ॥

तमधर्ममपाक्रष्टुमारब्धः सहितस्त्वया । सानुबन्धान्हनिष्यामि क्षुद्रान्राज्यहरानहम् ॥

tam adharmam apākraṣṭum ārabdhaḥ sahitas tvayā । sānubandhān haniṣyāmi kṣudrān rājyaharān aham ॥

त्वया तु कथितं पूर्वं युद्धायाभ्यागता वयम् । घटामश्च यथाशक्ति त्वं तु नोऽद्य जुगुप्ससे ॥

tvayā tu kathitaṁ pūrvaṁ yuddhāyābhyāgatā vayam । ghaṭāmaś ca yathāśakti tvaṁ tu no ’dya jugupsase ॥

स्वधर्मं नेच्छसे ज्ञातुं मिथ्या वचनमेव ते । भयार्दितानामस्माकं वाचा मर्माणि कृन्तसि ॥

svadharmaṁ necchase jñātuṁ mithyā vacanam eva te । bhayārditānām asmākaṁ vācā marmāṇi kr̥ntasi ॥

वपन्व्रणे क्षारमिव क्षतानां शत्रुकर्शन । विदीर्यते मे हृदयं त्वया वाक्शल्यपीडितम् ॥

vapan vraṇe kṣāram iva kṣatānāṁ śatrukarśana । vidīryate me hr̥dayaṁ tvayā vākśalyapīḍitam ॥

अधर्ममेतद्विपुलं धार्मिकः सन्न बुध्यसे । यत्त्वमात्मानमस्मांश्च प्रशंस्यान्न प्रशंससि । यः कलां षोडशीं त्वत्तो नार्हते तं प्रशंससि ॥

adharmam etad vipulaṁ dhārmikaḥ san na budhyase । yat tvam ātmānam asmāṁś ca praśaṁsyān na praśaṁsasi । yaḥ kalāṁ ṣoḍaśīṁ tvatto nārhate taṁ praśaṁsasi ॥

स्वयमेवात्मनो वक्तुं न युक्तं गुणसंस्तवम् । दारयेयं महीं क्रोधाद्विकिरेयं च पर्वतान् ॥

svayam evātmano vaktuṁ na yuktaṁ guṇasaṁstavam । dārayeyaṁ mahīṁ krodhād vikireyaṁ ca parvatān ॥

आविध्य च गदां गुर्वीं भीमां काञ्चनमालिनीम् । गिरिप्रकाशान्क्षितिजान्भञ्जेयमनिलो यथा ॥

āvidhya ca gadāṁ gurvīṁ bhīmāṁ kāñcanamālinīm । giriprakāśān kṣitijān bhañjeyam anilo yathā ॥

स त्वमेवंविधं जानन्भ्रातरं मां नरर्षभ । द्रोणपुत्राद्भयं कर्तुं नार्हस्यमितविक्रम ॥

sa tvam evaṁvidhaṁ jānan bhrātaraṁ māṁ nararṣabha । droṇaputrād bhayaṁ kartuṁ nārhasy amitavikrama ॥

अथ वा तिष्ठ बीभत्सो सह सर्वैर्नरर्षभैः । अहमेनं गदापाणिर्जेष्याम्येको महाहवे ॥

atha vā tiṣṭha bībhatso saha sarvair nararṣabhaiḥ । aham enaṁ gadāpāṇir jeṣyāmy eko mahāhave ॥

ततः पाञ्चालराजस्य पुत्रः पार्थमथाब्रवीत् । संक्रुद्धमिव नर्दन्तं हिरण्यकशिपुं हरिः ॥

tataḥ pāñcālarājasya putraḥ pārtham athābravīt । saṁkruddham iva nardantaṁ hiraṇyakaśipuṁ hariḥ ॥

बीभत्सो विप्रकर्माणि विदितानि मनीषिणाम् । याजनाध्यापने दानं तथा यज्ञप्रतिग्रहौ ॥

bībhatso viprakarmāṇi viditāni manīṣiṇām । yājanādhyāpane dānaṁ tathā yajñapratigrahau ॥

षष्ठमध्ययनं नाम तेषां कस्मिन्प्रतिष्ठितः । हतो द्रोणो मया यत्तत्किं मां पार्थ विगर्हसे ॥

ṣaṣṭham adhyayanaṁ nāma teṣāṁ kasmin pratiṣṭhitaḥ । hato droṇo mayā yat tat kiṁ māṁ pārtha vigarhase ॥

अपक्रान्तः स्वधर्माच्च क्षत्रधर्ममुपाश्रितः । अमानुषेण हन्त्यस्मानस्त्रेण क्षुद्रकर्मकृत् ॥

apakrāntaḥ svadharmāc ca kṣatradharmam upāśritaḥ । amānuṣeṇa hanty asmān astreṇa kṣudrakarmakr̥t ॥

तथा मायां प्रयुञ्जानमसह्यं ब्राह्मणब्रुवम् । माययैव निहन्याद्यो न युक्तं पार्थ तत्र किम् ॥

tathā māyāṁ prayuñjānam asahyaṁ brāhmaṇabruvam । māyayaiva nihanyād yo na yuktaṁ pārtha tatra kim ॥

तस्मिंस्तथा मया शस्ते यदि द्रौणायनी रुषा । कुरुते भैरवं नादं तत्र किं मम हीयते ॥

tasmiṁs tathā mayā śaste yadi drauṇāyanī ruṣā । kurute bhairavaṁ nādaṁ tatra kiṁ mama hīyate ॥

न चाद्भुतमिदं मन्ये यद्द्रौणिः शुद्धगर्जया । घातयिष्यति कौरव्यान्परित्रातुमशक्नुवन् ॥

na cādbhutam idaṁ manye yad drauṇiḥ śuddhagarjayā । ghātayiṣyati kauravyān paritrātum aśaknuvan ॥

यच्च मां धार्मिको भूत्वा ब्रवीषि गुरुघातिनम् । तदर्थमहमुत्पन्नः पाञ्चाल्यस्य सुतोऽनलात् ॥

yac ca māṁ dhārmiko bhūtvā bravīṣi gurughātinam । tadartham aham utpannaḥ pāñcālyasya suto ’nalāt ॥

यस्य कार्यमकार्यं वा युध्यतः स्यात्समं रणे । तं कथं ब्राह्मणं ब्रूयाः क्षत्रियं वा धनंजय ॥

yasya kāryam akāryaṁ vā yudhyataḥ syāt samaṁ raṇe । taṁ kathaṁ brāhmaṇaṁ brūyāḥ kṣatriyaṁ vā dhanaṁjaya ॥

यो ह्यनस्त्रविदो हन्याद्ब्रह्मास्त्रैः क्रोधमूर्छितः । सर्वोपायैर्न स कथं वध्यः पुरुषसत्तम ॥

yo hy anastravido hanyād brahmāstraiḥ krodhamūrchitaḥ । sarvopāyair na sa kathaṁ vadhyaḥ puruṣasattama ॥

विधर्मिणं धर्मविद्भिः प्रोक्तं तेषां विषोपमम् । जानन्धर्मार्थतत्त्वज्ञः किमर्जुन विगर्हसे ॥

vidharmiṇaṁ dharmavidbhiḥ proktaṁ teṣāṁ viṣopamam । jānan dharmārthatattvajñaḥ kim arjuna vigarhase ॥

नृशंसः स मयाक्रम्य रथ एव निपातितः । तन्माभिनन्द्यं बीभत्सो किमर्थं नाभिनन्दसे ॥

nr̥śaṁsaḥ sa mayākramya ratha eva nipātitaḥ । tan mābhinandyaṁ bībhatso kimarthaṁ nābhinandase ॥

कृते रणे कथं पार्थ ज्वलनार्कविषोपमम् । भीमं द्रोणशिरश्छेदे प्रशस्यं न प्रशंससि ॥

kr̥te raṇe kathaṁ pārtha jvalanārkaviṣopamam । bhīmaṁ droṇaśiraśchede praśasyaṁ na praśaṁsasi ॥

योऽसौ ममैव नान्यस्य बान्धवान्युधि जघ्निवान् । छित्त्वापि तस्य मूर्धानं नैवास्मि विगतज्वरः ॥

yo ’sau mamaiva nānyasya bāndhavān yudhi jaghnivān । chittvāpi tasya mūrdhānaṁ naivāsmi vigatajvaraḥ ॥

तच्च मे कृन्तते मर्म यन्न तस्य शिरो मया । निषादविषये क्षिप्तं जयद्रथशिरो यथा ॥

tac ca me kr̥ntate marma yan na tasya śiro mayā । niṣādaviṣaye kṣiptaṁ jayadrathaśiro yathā ॥

अवधश्चापि शत्रूणामधर्मः शिष्यतेऽर्जुन । क्षत्रियस्य ह्ययं धर्मो हन्याद्धन्येत वा पुनः ॥

avadhaś cāpi śatrūṇām adharmaḥ śiṣyate ’rjuna । kṣatriyasya hy ayaṁ dharmo hanyād dhanyeta vā punaḥ ॥

स शत्रुर्निहतः संख्ये मया धर्मेण पाण्डव । यथा त्वया हतः शूरो भगदत्तः पितुः सखा ॥

sa śatrur nihataḥ saṁkhye mayā dharmeṇa pāṇḍava । yathā tvayā hataḥ śūro bhagadattaḥ pituḥ sakhā ॥

पितामहं रणे हत्वा मन्यसे धर्ममात्मनः । मया शत्रौ हते कस्मात्पापे धर्मं न मन्यसे ॥

pitāmahaṁ raṇe hatvā manyase dharmam ātmanaḥ । mayā śatrau hate kasmāt pāpe dharmaṁ na manyase ॥

नानृतः पाण्डवो ज्येष्ठो नाहं वाधार्मिकोऽर्जुन । शिष्यध्रुङ्निहतः पापो युध्यस्व विजयस्तव ॥

nānr̥taḥ pāṇḍavo jyeṣṭho nāhaṁ vādhārmiko ’rjuna । śiṣyadhruṅ nihataḥ pāpo yudhyasva vijayas tava ॥