Adhyāya 160

संजय उवाच । ततो दुर्योधनो द्रोणमभिगम्येदमब्रवीत् । अमर्षवशमापन्नो जनयन्हर्षतेजसी ॥

saṁjaya uvāca । tato duryodhano droṇam abhigamyedam abravīt । amarṣavaśam āpanno janayan harṣatejasī ॥

न मर्षणीयाः संग्रामे विश्रमन्तः श्रमान्विताः । सपत्ना ग्लानमनसो लब्धलक्ष्या विशेषतः ॥

na marṣaṇīyāḥ saṁgrāme viśramantaḥ śramānvitāḥ । sapatnā glānamanaso labdhalakṣyā viśeṣataḥ ॥

तत्तु मर्षितमस्माभिर्भवतः प्रियकाम्यया । त एते परिविश्रान्ताः पाण्डवा बलवत्तराः ॥

tat tu marṣitam asmābhir bhavataḥ priyakāmyayā । ta ete pariviśrāntāḥ pāṇḍavā balavattarāḥ ॥

सर्वथा परिहीनाः स्म तेजसा च बलेन च । भवता पाल्यमानास्ते विवर्धन्ते पुनः पुनः ॥

sarvathā parihīnāḥ sma tejasā ca balena ca । bhavatā pālyamānās te vivardhante punaḥ punaḥ ॥

दिव्यान्यस्त्राणि सर्वाणि ब्रह्मास्त्रादीनि यान्यपि । तानि सर्वाणि तिष्ठन्ति भवत्येव विशेषतः ॥

divyāny astrāṇi sarvāṇi brahmāstrādīni yāny api । tāni sarvāṇi tiṣṭhanti bhavaty eva viśeṣataḥ ॥

न पाण्डवेया न वयं नान्ये लोके धनुर्धराः । युध्यमानस्य ते तुल्याः सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

na pāṇḍaveyā na vayaṁ nānye loke dhanurdharāḥ । yudhyamānasya te tulyāḥ satyam etad bravīmi te ॥

ससुरासुरगन्धर्वानिमाँल्लोकान्द्विजोत्तम । सर्वास्त्रविद्भवान्हन्याद्दिव्यैरस्त्रैर्न संशयः ॥

sasurāsuragandharvān imām̐l lokān dvijottama । sarvāstravid bhavān hanyād divyair astrair na saṁśayaḥ ॥

स भवान्मर्षयत्येनांस्त्वत्तो भीतान्विशेषतः । शिष्यत्वं वा पुरस्कृत्य मम वा मन्दभाग्यताम् ॥

sa bhavān marṣayaty enāṁs tvatto bhītān viśeṣataḥ । śiṣyatvaṁ vā puraskr̥tya mama vā mandabhāgyatām ॥

एवमुद्धर्षितो द्रोणः कोपितश्चात्मजेन ते । समन्युरब्रवीद्राजन्दुर्योधनमिदं वचः ॥

evam uddharṣito droṇaḥ kopitaś cātmajena te । samanyur abravīd rājan duryodhanam idaṁ vacaḥ ॥

स्थविरः सन्परं शक्त्या घटे दुर्योधनाहवे । अतः परं मया कार्यं क्षुद्रं विजयगृद्धिना । अनस्त्रविदयं सर्वो हन्तव्योऽस्त्रविदा जनः ॥

sthaviraḥ san paraṁ śaktyā ghaṭe duryodhanāhave । ataḥ paraṁ mayā kāryaṁ kṣudraṁ vijayagr̥ddhinā । anastravid ayaṁ sarvo hantavyo ’stravidā janaḥ ॥

यद्भवान्मन्यते चापि शुभं वा यदि वाशुभम् । तद्वै कर्तास्मि कौरव्य वचनात्तव नान्यथा ॥

yad bhavān manyate cāpi śubhaṁ vā yadi vāśubham । tad vai kartāsmi kauravya vacanāt tava nānyathā ॥

निहत्य सर्वपाञ्चालान्युद्धे कृत्वा पराक्रमम् । विमोक्ष्ये कवचं राजन्सत्येनायुधमालभे ॥

nihatya sarvapāñcālān yuddhe kr̥tvā parākramam । vimokṣye kavacaṁ rājan satyenāyudham ālabhe ॥

मन्यसे यच्च कौन्तेयमर्जुनं श्रान्तमाहवे । तस्य वीर्यं महाबाहो शृणु सत्येन कौरव ॥

manyase yac ca kaunteyam arjunaṁ śrāntam āhave । tasya vīryaṁ mahābāho śr̥ṇu satyena kaurava ॥

तं न देवा न गन्धर्वा न यक्षा न च राक्षसाः । उत्सहन्ते रणे सोढुं कुपितं सव्यसाचिनम् ॥

taṁ na devā na gandharvā na yakṣā na ca rākṣasāḥ । utsahante raṇe soḍhuṁ kupitaṁ savyasācinam ॥

खाण्डवे येन भगवान्प्रत्युद्यातः सुरेश्वरः । सायकैर्वारितश्चापि वर्षमाणो महात्मना ॥

khāṇḍave yena bhagavān pratyudyātaḥ sureśvaraḥ । sāyakair vāritaś cāpi varṣamāṇo mahātmanā ॥

यक्षा नागास्तथा दैत्या ये चान्ये बलगर्विताः । निहताः पुरुषेन्द्रेण तच्चापि विदितं तव ॥

yakṣā nāgās tathā daityā ye cānye balagarvitāḥ । nihatāḥ puruṣendreṇa tac cāpi viditaṁ tava ॥

गन्धर्वा घोषयात्रायां चित्रसेनादयो जिताः । यूयं तैर्ह्रियमाणाश्च मोक्षिता दृढधन्वना ॥

gandharvā ghoṣayātrāyāṁ citrasenādayo jitāḥ । yūyaṁ tair hriyamāṇāś ca mokṣitā dr̥ḍhadhanvanā ॥

निवातकवचाश्चापि देवानां शत्रवस्तथा । सुरैरवध्याः संग्रामे तेन वीरेण निर्जिताः ॥

nivātakavacāś cāpi devānāṁ śatravas tathā । surair avadhyāḥ saṁgrāme tena vīreṇa nirjitāḥ ॥

दानवानां सहस्राणि हिरण्यपुरवासिनाम् । विजिग्ये पुरुषव्याघ्रः स शक्यो मानुषैः कथम् ॥

dānavānāṁ sahasrāṇi hiraṇyapuravāsinām । vijigye puruṣavyāghraḥ sa śakyo mānuṣaiḥ katham ॥

प्रत्यक्षं चैव ते सर्वं यथा बलमिदं तव । क्षपितं पाण्डुपुत्रेण चेष्टतां नो विशां पते ॥

pratyakṣaṁ caiva te sarvaṁ yathā balam idaṁ tava । kṣapitaṁ pāṇḍuputreṇa ceṣṭatāṁ no viśāṁ pate ॥

तं तथाभिप्रशंसन्तमर्जुनं कुपितस्तदा । द्रोणं तव सुतो राजन्पुनरेवेदमब्रवीत् ॥

taṁ tathābhipraśaṁsantam arjunaṁ kupitas tadā । droṇaṁ tava suto rājan punar evedam abravīt ॥

अहं दुःशासनः कर्णः शकुनिर्मातुलश्च मे । हनिष्यामोऽर्जुनं संख्ये द्वैधीकृत्याद्य भारतीम् ॥

ahaṁ duḥśāsanaḥ karṇaḥ śakunir mātulaś ca me । haniṣyāmo ’rjunaṁ saṁkhye dvaidhīkr̥tyādya bhāratīm ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भारद्वाजो हसन्निव । अन्ववर्तत राजानं स्वस्ति तेऽस्त्विति चाब्रवीत् ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā bhāradvājo hasann iva । anvavartata rājānaṁ svasti te ’stv iti cābravīt ॥

को हि गाण्डीवधन्वानं ज्वलन्तमिव तेजसा । अक्षयं क्षपयेत्कश्चित्क्षत्रियः क्षत्रियर्षभम् ॥

ko hi gāṇḍīvadhanvānaṁ jvalantam iva tejasā । akṣayaṁ kṣapayet kaś cit kṣatriyaḥ kṣatriyarṣabham ॥

तं न वित्तपतिर्नेन्द्रो न यमो न जलेश्वरः । नासुरोरगरक्षांसि क्षपयेयुः सहायुधम् ॥

taṁ na vittapatir nendro na yamo na jaleśvaraḥ । nāsuroragarakṣāṁsi kṣapayeyuḥ sahāyudham ॥

मूढास्त्वेतानि भाषन्ते यानीमान्यात्थ भारत । युद्धे ह्यर्जुनमासाद्य स्वस्तिमान्को व्रजेद्गृहान् ॥

mūḍhās tv etāni bhāṣante yānīmāny āttha bhārata । yuddhe hy arjunam āsādya svastimān ko vrajed gr̥hān ॥

त्वं तु सर्वातिशङ्कित्वान्निष्ठुरः पापनिश्चयः । श्रेयसस्त्वद्धिते युक्तांस्तत्तद्वक्तुमिहेच्छसि ॥

tvaṁ tu sarvātiśaṅkitvān niṣṭhuraḥ pāpaniścayaḥ । śreyasas tvaddhite yuktāṁs tat tad vaktum ihecchasi ॥

गच्छ त्वमपि कौन्तेयमात्मार्थेभ्यो हि माचिरम् । त्वमप्याशंससे योद्धुं कुलजः क्षत्रियो ह्यसि ॥

gaccha tvam api kaunteyam ātmārthebhyo hi māciram । tvam apy āśaṁsase yoddhuṁ kulajaḥ kṣatriyo hy asi ॥

इमान्किं पार्थिवान्सर्वान्घातयिष्यस्यनागसः । त्वमस्य मूलं वैरस्य तस्मादासादयार्जुनम् ॥

imān kiṁ pārthivān sarvān ghātayiṣyasy anāgasaḥ । tvam asya mūlaṁ vairasya tasmād āsādayārjunam ॥

एष ते मातुलः प्राज्ञः क्षत्रधर्ममनुव्रतः । दूर्द्यूतदेवी गान्धारिः प्रयात्वर्जुनमाहवे ॥

eṣa te mātulaḥ prājñaḥ kṣatradharmam anuvrataḥ । dūrdyūtadevī gāndhāriḥ prayātv arjunam āhave ॥

एषोऽक्षकुशलो जिह्मो द्यूतकृत्कितवः शठः । देविता निकृतिप्रज्ञो युधि जेष्यति पाण्डवान् ॥

eṣo ’kṣakuśalo jihmo dyūtakr̥t kitavaḥ śaṭhaḥ । devitā nikr̥tiprajño yudhi jeṣyati pāṇḍavān ॥

त्वया कथितमत्यन्तं कर्णेन सह हृष्टवत् । असकृच्छून्यवन्मोहाद्धृतराष्ट्रस्य शृण्वतः ॥

tvayā kathitam atyantaṁ karṇena saha hr̥ṣṭavat । asakr̥c chūnyavan mohād dhr̥tarāṣṭrasya śr̥ṇvataḥ ॥

अहं च तात कर्णश्च भ्राता दुःशासनश्च मे । पाण्डुपुत्रान्हनिष्यामः सहिताः समरे त्रयः ॥

ahaṁ ca tāta karṇaś ca bhrātā duḥśāsanaś ca me । pāṇḍuputrān haniṣyāmaḥ sahitāḥ samare trayaḥ ॥

इति ते कत्थमानस्य श्रुतं संसदि संसदि । अनुतिष्ठ प्रतिज्ञां तां सत्यवाग्भव तैः सह ॥

iti te katthamānasya śrutaṁ saṁsadi saṁsadi । anutiṣṭha pratijñāṁ tāṁ satyavāg bhava taiḥ saha ॥

एष ते पाण्डवः शत्रुरविषह्योऽग्रतः स्थितः । क्षत्रधर्ममवेक्षस्व श्लाघ्यस्तव वधो जयात् ॥

eṣa te pāṇḍavaḥ śatrur aviṣahyo ’grataḥ sthitaḥ । kṣatradharmam avekṣasva ślāghyas tava vadho jayāt ॥

दत्तं भुक्तमधीतं च प्राप्तमैश्वर्यमीप्सितम् । कृतकृत्योऽनृणश्चासि मा भैर्युध्यस्व पाण्डवम् ॥

dattaṁ bhuktam adhītaṁ ca prāptam aiśvaryam īpsitam । kr̥takr̥tyo ’nr̥ṇaś cāsi mā bhair yudhyasva pāṇḍavam ॥

इत्युक्त्वा समरे द्रोणो न्यवर्तत यतः परे । द्वैधीकृत्य ततः सेनां युद्धं समभवत्तदा ॥

ity uktvā samare droṇo nyavartata yataḥ pare । dvaidhīkr̥tya tataḥ senāṁ yuddhaṁ samabhavat tadā ॥