Adhyāya 159

संजय उवाच । घटोत्कचे तु निहते सूतपुत्रेण तां निशाम् । दुःखामर्षवशं प्राप्तो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥

saṁjaya uvāca । ghaṭotkace tu nihate sūtaputreṇa tāṁ niśām । duḥkhāmarṣavaśaṁ prāpto dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ ॥

दृष्ट्व भीमेन महतीं वार्यमाणां चमूं तव । धृष्टद्युम्नमुवाचेदं कुम्भयोनिं निवारय ॥

dr̥ṣṭva bhīmena mahatīṁ vāryamāṇāṁ camūṁ tava । dhr̥ṣṭadyumnam uvācedaṁ kumbhayoniṁ nivāraya ॥

त्वं हि द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात् । सशरः कवची खड्गी धन्वी च परतापनः । अभिद्रव रणे हृष्टो न च ते भीः कथंचन ॥

tvaṁ hi droṇavināśāya samutpanno hutāśanāt । saśaraḥ kavacī khaḍgī dhanvī ca paratāpanaḥ । abhidrava raṇe hr̥ṣṭo na ca te bhīḥ kathaṁ cana ॥

जनमेजयः शिखण्डी च दौर्मुखिश्च यशोधनः । अभिद्रवन्तु संहृष्टाः कुम्भयोनिं समन्ततः ॥

janamejayaḥ śikhaṇḍī ca daurmukhiś ca yaśodhanaḥ । abhidravantu saṁhr̥ṣṭāḥ kumbhayoniṁ samantataḥ ॥

नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः । द्रुपदश्च विराटश्च पुत्रभ्रातृसमन्वितौ ॥

nakulaḥ sahadevaś ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ । drupadaś ca virāṭaś ca putrabhrātr̥samanvitau ॥

सात्यकिः केकयाश्चैव पाण्डवश्च धनंजयः । अभिद्रवन्तु वेगेन भारद्वाजवधेप्सया ॥

sātyakiḥ kekayāś caiva pāṇḍavaś ca dhanaṁjayaḥ । abhidravantu vegena bhāradvājavadhepsayā ॥

तथैव रथिनः सर्वे हस्त्यश्वं यच्च किंचन । पादाताश्च रणे द्रोणं प्रापयन्तु महारथम् ॥

tathaiva rathinaḥ sarve hastyaśvaṁ yac ca kiṁ cana । pādātāś ca raṇe droṇaṁ prāpayantu mahāratham ॥

तथाज्ञप्तास्तु ते सर्वे पाण्डवेन महात्मना । अभ्यद्रवन्त वेगेन कुम्भयोनिं युयुत्सया ॥

tathājñaptās tu te sarve pāṇḍavena mahātmanā । abhyadravanta vegena kumbhayoniṁ yuyutsayā ॥

आगच्छतस्तान्सहसा सर्वोद्योगेन पाण्डवान् । प्रतिजग्राह समरे द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ॥

āgacchatas tān sahasā sarvodyogena pāṇḍavān । pratijagrāha samare droṇaḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ ॥

ततो दुर्योधनो राजा सर्वोद्योगेन पाण्डवान् । अभ्यद्रवत्सुसंक्रुद्ध इच्छन्द्रोणस्य जीवितम् ॥

tato duryodhano rājā sarvodyogena pāṇḍavān । abhyadravat susaṁkruddha icchan droṇasya jīvitam ॥

ततः प्रववृते युद्धं श्रान्तवाहनसैनिकम् । पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ śrāntavāhanasainikam । pāṇḍavānāṁ kurūṇāṁ ca garjatām itaretaram ॥

निद्रान्धास्ते महाराज परिश्रान्ताश्च संयुगे । नाभ्यपद्यन्त समरे कांचिच्चेष्टां महारथाः ॥

nidrāndhās te mahārāja pariśrāntāś ca saṁyuge । nābhyapadyanta samare kāṁ cic ceṣṭāṁ mahārathāḥ ॥

त्रियामा रजनी चैषा घोररूपा भयानका । सहस्रयामप्रतिमा बभूव प्राणहारिणी । वध्यतां च तथा तेषां क्षतानां च विशेषतः ॥

triyāmā rajanī caiṣā ghorarūpā bhayānakā । sahasrayāmapratimā babhūva prāṇahāriṇī । vadhyatāṁ ca tathā teṣāṁ kṣatānāṁ ca viśeṣataḥ ॥

अहो रात्रिः समाजज्ञे निद्रान्धानां विशेषतः । सर्वे ह्यासन्निरुत्साहाः क्षत्रिया दीनचेतसः । तव चैव परेषां च गतास्त्रा विगतेषवः ॥

aho rātriḥ samājajñe nidrāndhānāṁ viśeṣataḥ । sarve hy āsan nirutsāhāḥ kṣatriyā dīnacetasaḥ । tava caiva pareṣāṁ ca gatāstrā vigateṣavaḥ ॥

ते तथा पारयन्तश्च ह्रीमन्तश्च विशेषतः । स्वधर्ममनुपश्यन्तो न जहुः स्वामनीकिनीम् ॥

te tathā pārayantaś ca hrīmantaś ca viśeṣataḥ । svadharmam anupaśyanto na jahuḥ svām anīkinīm ॥

शस्त्राण्यन्ये समुत्सृज्य निद्रान्धाः शेरते जनाः । गजेष्वन्ये रथेष्वन्ये हयेष्वन्ये च भारत ॥

śastrāṇy anye samutsr̥jya nidrāndhāḥ śerate janāḥ । gajeṣv anye ratheṣv anye hayeṣv anye ca bhārata ॥

निद्रान्धा नो बुबुधिरे कांचिच्चेष्टां नराधिपाः । तेऽन्योन्यं समरे योधाः प्रेषयन्त यमक्षयम् ॥

nidrāndhā no bubudhire kāṁ cic ceṣṭāṁ narādhipāḥ । te ’nyonyaṁ samare yodhāḥ preṣayanta yamakṣayam ॥

स्वप्नायमानास्त्वपरे परानिति विचेतसः । आत्मानं समरे जघ्नुः स्वानेव च परानपि ॥

svapnāyamānās tv apare parān iti vicetasaḥ । ātmānaṁ samare jaghnuḥ svān eva ca parān api ॥

नानावाचो विमुञ्चन्तो निद्रान्धास्ते महारणे । योद्धव्यमिति तिष्ठन्तो निद्रासंसक्तलोचनाः ॥

nānāvāco vimuñcanto nidrāndhās te mahāraṇe । yoddhavyam iti tiṣṭhanto nidrāsaṁsaktalocanāḥ ॥

संमर्द्यान्ये रणे केचिन्निद्रान्धाश्च परस्परम् । जघ्नुः शूरा रणे राजंस्तस्मिंस्तमसि दारुणे ॥

saṁmardyānye raṇe ke cin nidrāndhāś ca parasparam । jaghnuḥ śūrā raṇe rājaṁs tasmiṁs tamasi dāruṇe ॥

हन्यमानं तथात्मानं परेभ्यो बहवो जनाः । नाभ्यजानन्त समरे निद्रया मोहिता भृशम् ॥

hanyamānaṁ tathātmānaṁ parebhyo bahavo janāḥ । nābhyajānanta samare nidrayā mohitā bhr̥śam ॥

तेषामेतादृशीं चेष्टां विज्ञाय पुरुषर्षभः । उवाच वाक्यं बीभत्सुरुच्चैः संनादयन्दिशः ॥

teṣām etādr̥śīṁ ceṣṭāṁ vijñāya puruṣarṣabhaḥ । uvāca vākyaṁ bībhatsur uccaiḥ saṁnādayan diśaḥ ॥

श्रान्ता भवन्तो निद्रान्धाः सर्व एव सवाहनाः । तमसा चावृते सैन्ये रजसा बहुलेन च ॥

śrāntā bhavanto nidrāndhāḥ sarva eva savāhanāḥ । tamasā cāvr̥te sainye rajasā bahulena ca ॥

ते यूयं यदि मन्यध्वमुपारमत सैनिकाः । निमीलयत चात्रैव रणभूमौ मुहूर्तकम् ॥

te yūyaṁ yadi manyadhvam upāramata sainikāḥ । nimīlayata cātraiva raṇabhūmau muhūrtakam ॥

ततो विनिद्रा विश्रान्ताश्चन्द्रमस्युदिते पुनः । संसाधयिष्यथान्योन्यं स्वर्गाय कुरुपाण्डवाः ॥

tato vinidrā viśrāntāś candramasy udite punaḥ । saṁsādhayiṣyathānyonyaṁ svargāya kurupāṇḍavāḥ ॥

तद्वचः सर्वधर्मज्ञा धार्मिकस्य निशम्य ते । अरोचयन्त सैन्यानि तथा चान्योन्यमब्रुवन् ॥

tad vacaḥ sarvadharmajñā dhārmikasya niśamya te । arocayanta sainyāni tathā cānyonyam abruvan ॥

चुक्रुशुः कर्ण कर्णेति राजन्दुर्योधनेति च । उपारमत पाण्डूनां विरता हि वरूथिनी ॥

cukruśuḥ karṇa karṇeti rājan duryodhaneti ca । upāramata pāṇḍūnāṁ viratā hi varūthinī ॥

तथा विक्रोशमानस्य फल्गुनस्य ततस्ततः । उपारमत पाण्डूनां सेना तव च भारत ॥

tathā vikrośamānasya phalgunasya tatas tataḥ । upāramata pāṇḍūnāṁ senā tava ca bhārata ॥

तामस्य वाचं देवाश्च ऋषयश्च महात्मनः । सर्वसैन्यानि चाक्षुद्राः प्रहृष्टाः प्रत्यपूजयन् ॥

tām asya vācaṁ devāś ca r̥ṣayaś ca mahātmanaḥ । sarvasainyāni cākṣudrāḥ prahr̥ṣṭāḥ pratyapūjayan ॥

तत्संपूज्य वचोऽक्रूरं सर्वसैन्यानि भारत । मुहूर्तमस्वपन्राजञ्श्रान्तानि भरतर्षभ ॥

tat saṁpūjya vaco ’krūraṁ sarvasainyāni bhārata । muhūrtam asvapan rājañ śrāntāni bharatarṣabha ॥

सा तु संप्राप्य विश्रामं ध्वजिनी तव भारत । सुखमाप्तवती वीरमर्जुनं प्रत्यपूजयत् ॥

sā tu saṁprāpya viśrāmaṁ dhvajinī tava bhārata । sukham āptavatī vīram arjunaṁ pratyapūjayat ॥

त्वयि वेदास्तथास्त्राणि त्वयि बुद्धिपराक्रमौ । धर्मस्त्वयि महाबाहो दया भूतेषु चानघ ॥

tvayi vedās tathāstrāṇi tvayi buddhiparākramau । dharmas tvayi mahābāho dayā bhūteṣu cānagha ॥

यच्चाश्वस्तास्तवेच्छामः शर्म पार्थ तदस्तु ते । मनसश्च प्रियानर्थान्वीर क्षिप्रमवाप्नुहि ॥

yac cāśvastās tavecchāmaḥ śarma pārtha tad astu te । manasaś ca priyān arthān vīra kṣipram avāpnuhi ॥

इति ते तं नरव्याघ्रं प्रशंसन्तो महारथाः । निद्रया समवाक्षिप्तास्तूष्णीमासन्विशां पते ॥

iti te taṁ naravyāghraṁ praśaṁsanto mahārathāḥ । nidrayā samavākṣiptās tūṣṇīm āsan viśāṁ pate ॥

अश्वपृष्ठेषु चाप्यन्ये रथनीडेषु चापरे । गजस्कन्धगताश्चान्ये शेरते चापरे क्षितौ ॥

aśvapr̥ṣṭheṣu cāpy anye rathanīḍeṣu cāpare । gajaskandhagatāś cānye śerate cāpare kṣitau ॥

सायुधाः सगदाश्चैव सखड्गाः सपरश्वधाः । सप्रासकवचाश्चान्ये नराः सुप्ताः पृथक्पृथक् ॥

sāyudhāḥ sagadāś caiva sakhaḍgāḥ saparaśvadhāḥ । saprāsakavacāś cānye narāḥ suptāḥ pr̥thak pr̥thak ॥

गजास्ते पन्नगाभोगैर्हस्तैर्भूरेणुरूषितैः । निद्रान्धा वसुधां चक्रुर्घ्राणनिःश्वासशीतलाम् ॥

gajās te pannagābhogair hastair bhūreṇurūṣitaiḥ । nidrāndhā vasudhāṁ cakrur ghrāṇaniḥśvāsaśītalām ॥

गजाः शुशुभिरे तत्र निःश्वसन्तो महीतले । विशीर्णा गिरयो यद्वन्निःश्वसद्भिर्महोरगैः ॥

gajāḥ śuśubhire tatra niḥśvasanto mahītale । viśīrṇā girayo yadvan niḥśvasadbhir mahoragaiḥ ॥

समां च विषमां चक्रुः खुराग्रैर्विक्षतां महीम् । हयाः काञ्चनयोक्त्राश्च केसरालम्बिभिर्युगैः । सुषुपुस्तत्र राजेन्द्र युक्ता वाहेषु सर्वशः ॥

samāṁ ca viṣamāṁ cakruḥ khurāgrair vikṣatāṁ mahīm । hayāḥ kāñcanayoktrāś ca kesarālambibhir yugaiḥ । suṣupus tatra rājendra yuktā vāheṣu sarvaśaḥ ॥

तत्तथा निद्रया भग्नमवाचमस्वपद्बलम् । कुशलैरिव विन्यस्तं पटे चित्रमिवाद्भुतम् ॥

tat tathā nidrayā bhagnam avācam asvapad balam । kuśalair iva vinyastaṁ paṭe citram ivādbhutam ॥

ते क्षत्रियाः कुण्डलिनो युवानः; परस्परं सायकविक्षताङ्गाः । कुम्भेषु लीनाः सुषुपुर्गजानां; कुचेषु लग्ना इव कामिनीनाम् ॥

te kṣatriyāḥ kuṇḍalino yuvānaḥ; parasparaṁ sāyakavikṣatāṅgāḥ । kumbheṣu līnāḥ suṣupur gajānāṁ; kuceṣu lagnā iva kāminīnām ॥

ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना । नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलंकृता ॥

tataḥ kumudanāthena kāminīgaṇḍapāṇḍunā । netrānandena candreṇa māhendrī dig alaṁkr̥tā ॥

ततो मुहूर्ताद्भगवान्पुरस्ताच्छशलक्षणः । अरुणं दर्शयामास ग्रसञ्ज्योतिःप्रभं प्रभुः ॥

tato muhūrtād bhagavān purastāc chaśalakṣaṇaḥ । aruṇaṁ darśayām āsa grasañ jyotiḥprabhaṁ prabhuḥ ॥

अरुणस्य तु तस्यानु जातरूपसमप्रभम् । रश्मिजालं महच्चन्द्रो मन्दं मन्दमवासृजत् ॥

aruṇasya tu tasyānu jātarūpasamaprabham । raśmijālaṁ mahac candro mandaṁ mandam avāsr̥jat ॥

उत्सारयन्तः प्रभया तमस्ते चन्द्ररश्मयः । पर्यगच्छञ्शनैः सर्वा दिशः खं च क्षितिं तथा ॥

utsārayantaḥ prabhayā tamas te candraraśmayaḥ । paryagacchañ śanaiḥ sarvā diśaḥ khaṁ ca kṣitiṁ tathā ॥

ततो मुहूर्ताद्भुवनं ज्योतिर्भूतमिवाभवत् । अप्रख्यमप्रकाशं च जगामाशु तमस्तथा ॥

tato muhūrtād bhuvanaṁ jyotirbhūtam ivābhavat । aprakhyam aprakāśaṁ ca jagāmāśu tamas tathā ॥

प्रतिप्रकाशिते लोके दिवाभूते निशाकरे । विचेरुर्न विचेरुश्च राजन्नक्तंचरास्ततः ॥

pratiprakāśite loke divābhūte niśākare । vicerur na viceruś ca rājan naktaṁcarās tataḥ ॥

बोध्यमानं तु तत्सैन्यं राजंश्चन्द्रस्य रश्मिभिः । बुबुधे शतपत्राणां वनं महदिवाम्भसि ॥

bodhyamānaṁ tu tat sainyaṁ rājaṁś candrasya raśmibhiḥ । bubudhe śatapatrāṇāṁ vanaṁ mahad ivāmbhasi ॥

यथा चन्द्रोदयोद्धूतः क्षुभितः सागरो भवेत् । तथा चन्द्रोदयोद्धूतः स बभूव बलार्णवः ॥

yathā candrodayoddhūtaḥ kṣubhitaḥ sāgaro bhavet । tathā candrodayoddhūtaḥ sa babhūva balārṇavaḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं पुनरेव विशां पते । लोके लोकविनाशाय परं लोकमभीप्सताम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ punar eva viśāṁ pate । loke lokavināśāya paraṁ lokam abhīpsatām ॥