Adhyāya 158

धृतराष्ट्र उवाच । कर्णदुर्योधनादीनां शकुनेः सौबलस्य च । अपनीतं महत्तात तव चैव विशेषतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । karṇaduryodhanādīnāṁ śakuneḥ saubalasya ca । apanītaṁ mahat tāta tava caiva viśeṣataḥ ॥

यदाजानीत तां शक्तिमेकघ्नीं सततं रणे । अनिवार्यामसह्यां च देवैरपि सवासवैः ॥

yad ājānīta tāṁ śaktim ekaghnīṁ satataṁ raṇe । anivāryām asahyāṁ ca devair api savāsavaiḥ ॥

सा किमर्थं न कर्णेन प्रवृत्ते समरे पुरा । न देवकीसुते मुक्ता फल्गुने वापि संजय ॥

sā kimarthaṁ na karṇena pravr̥tte samare purā । na devakīsute muktā phalgune vāpi saṁjaya ॥

संजय उवाच । संग्रामाद्विनिवृत्तानां सर्वेषां नो विशां पते । रात्रौ कुरुकुलश्रेष्ठ मन्त्रोऽयं समजायत ॥

saṁjaya uvāca । saṁgrāmād vinivr̥ttānāṁ sarveṣāṁ no viśāṁ pate । rātrau kurukulaśreṣṭha mantro ’yaṁ samajāyata ॥

प्रभातमात्रे श्वोभूते केशवायार्जुनाय वा । शक्तिरेषा विमोक्तव्या कर्ण कर्णेति नित्यशः ॥

prabhātamātre śvobhūte keśavāyārjunāya vā । śaktir eṣā vimoktavyā karṇa karṇeti nityaśaḥ ॥

ततः प्रभातसमये राजन्कर्णस्य दैवतैः । अन्येषां चैव योधानां सा बुद्धिर्नश्यते पुनः ॥

tataḥ prabhātasamaye rājan karṇasya daivataiḥ । anyeṣāṁ caiva yodhānāṁ sā buddhir naśyate punaḥ ॥

दैवमेव परं मन्ये यत्कर्णो हस्तसंस्थया । न जघान रणे पार्थं कृष्णं वा देवकीसुतम् ॥

daivam eva paraṁ manye yat karṇo hastasaṁsthayā । na jaghāna raṇe pārthaṁ kr̥ṣṇaṁ vā devakīsutam ॥

तस्य हस्तस्थिता शक्तिः कालरात्रिरिवोद्यता । दैवोपहतबुद्धित्वान्न तां कर्णो विमुक्तवान् ॥

tasya hastasthitā śaktiḥ kālarātrir ivodyatā । daivopahatabuddhitvān na tāṁ karṇo vimuktavān ॥

कृष्णे वा देवकीपुत्रे मोहितो देवमायया । पार्थे वा शक्रकल्पे वै वधार्थं वासवीं प्रभो ॥

kr̥ṣṇe vā devakīputre mohito devamāyayā । pārthe vā śakrakalpe vai vadhārthaṁ vāsavīṁ prabho ॥

धृतराष्ट्र उवाच । दैवेनैव हता यूयं स्वबुद्ध्या केशवस्य च । गता हि वासवी हत्वा तृणभूतं घटोत्कचम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । daivenaiva hatā yūyaṁ svabuddhyā keśavasya ca । gatā hi vāsavī hatvā tr̥ṇabhūtaṁ ghaṭotkacam ॥

कर्णश्च मम पुत्राश्च सर्वे चान्ये च पार्थिवाः । अनेन दुष्प्रणीतेन गता वैवस्वतक्षयम् ॥

karṇaś ca mama putrāś ca sarve cānye ca pārthivāḥ । anena duṣpraṇītena gatā vaivasvatakṣayam ॥

भूय एव तु मे शंस यथा युद्धमवर्तत । कुरूणां पाण्डवानां च हैडिम्बे निहते तदा ॥

bhūya eva tu me śaṁsa yathā yuddham avartata । kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca haiḍimbe nihate tadā ॥

ये च तेऽभ्यद्रवन्द्रोणं व्यूढानीकाः प्रहारिणः । सृञ्जयाः सह पाञ्चालैस्तेऽप्यकुर्वन्कथं रणम् ॥

ye ca te ’bhyadravan droṇaṁ vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ । sr̥ñjayāḥ saha pāñcālais te ’py akurvan kathaṁ raṇam ॥

सौमदत्तेर्वधाद्द्रोणमायस्तं सैन्धवस्य च । अमर्षाज्जीवितं त्यक्त्वा गाहमानं वरूथिनीम् ॥

saumadatter vadhād droṇam āyastaṁ saindhavasya ca । amarṣāj jīvitaṁ tyaktvā gāhamānaṁ varūthinīm ॥

जृम्भमाणमिव व्याघ्रं व्यात्ताननमिवान्तकम् । कथं प्रत्युद्ययुर्द्रोणमस्यन्तं पाण्डुसृञ्जयाः ॥

jr̥mbhamāṇam iva vyāghraṁ vyāttānanam ivāntakam । kathaṁ pratyudyayur droṇam asyantaṁ pāṇḍusr̥ñjayāḥ ॥

आचार्यं ये च तेऽरक्षन्दुर्योधनपुरोगमाः । द्रौणिकर्णकृपास्तात तेऽप्यकुर्वन्किमाहवे ॥

ācāryaṁ ye ca te ’rakṣan duryodhanapurogamāḥ । drauṇikarṇakr̥pās tāta te ’py akurvan kim āhave ॥

भारद्वाजं जिघांसन्तौ सव्यसाचिवृकोदरौ । समार्छन्मामका युद्धे कथं संजय शंस मे ॥

bhāradvājaṁ jighāṁsantau savyasācivr̥kodarau । samārchan māmakā yuddhe kathaṁ saṁjaya śaṁsa me ॥

सिन्धुराजवधेनेमे घटोत्कचवधेन ते । अमर्षिताः सुसंक्रुद्धा रणं चक्रुः कथं निशि ॥

sindhurājavadheneme ghaṭotkacavadhena te । amarṣitāḥ susaṁkruddhā raṇaṁ cakruḥ kathaṁ niśi ॥

संजय उवाच । हते घटोत्कचे राजन्कर्णेन निशि राक्षसे । प्रणदत्सु च हृष्टेषु तावकेषु युयुत्सुषु ॥

saṁjaya uvāca । hate ghaṭotkace rājan karṇena niśi rākṣase । praṇadatsu ca hr̥ṣṭeṣu tāvakeṣu yuyutsuṣu ॥

आपतत्सु च वेगेन वध्यमाने बलेऽपि च । विगाढायां रजन्यां च राजा दैन्यं परं गतः ॥

āpatatsu ca vegena vadhyamāne bale ’pi ca । vigāḍhāyāṁ rajanyāṁ ca rājā dainyaṁ paraṁ gataḥ ॥

अब्रवीच्च महाबाहुर्भीमसेनं परंतपः । आवारय महाबाहो धार्तराष्ट्रस्य वाहिनीम् । हैडिम्बस्याभिघातेन मोहो मामाविशन्महान् ॥

abravīc ca mahābāhur bhīmasenaṁ paraṁtapaḥ । āvāraya mahābāho dhārtarāṣṭrasya vāhinīm । haiḍimbasyābhighātena moho mām āviśan mahān ॥

एवं भीमं समादिश्य स्वरथे समुपाविशत् । अश्रुपूर्णमुखो राजा निःश्वसंश्च पुनः पुनः । कश्मलं प्राविशद्घोरं दृष्ट्वा कर्णस्य विक्रमम् ॥

evaṁ bhīmaṁ samādiśya svarathe samupāviśat । aśrupūrṇamukho rājā niḥśvasaṁś ca punaḥ punaḥ । kaśmalaṁ prāviśad ghoraṁ dr̥ṣṭvā karṇasya vikramam ॥

तं तथा व्यथितं दृष्ट्वा कृष्णो वचनमब्रवीत् । मा व्यथां कुरु कौन्तेय नैतत्त्वय्युपपद्यते । वैक्लव्यं भरतश्रेष्ठ यथा प्राकृतपूरुषे ॥

taṁ tathā vyathitaṁ dr̥ṣṭvā kr̥ṣṇo vacanam abravīt । mā vyathāṁ kuru kaunteya naitat tvayy upapadyate । vaiklavyaṁ bharataśreṣṭha yathā prākr̥tapūruṣe ॥

उत्तिष्ठ राजन्युध्यस्व वह गुर्वीं धुरं विभो । त्वयि वैक्लव्यमापन्ने संशयो विजये भवेत् ॥

uttiṣṭha rājan yudhyasva vaha gurvīṁ dhuraṁ vibho । tvayi vaiklavyam āpanne saṁśayo vijaye bhavet ॥

श्रुत्वा कृष्णस्य वचनं धर्मराजो युधिष्ठिरः । विमृज्य नेत्रे पाणिभ्यां कृष्णं वचनमब्रवीत् ॥

śrutvā kr̥ṣṇasya vacanaṁ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । vimr̥jya netre pāṇibhyāṁ kr̥ṣṇaṁ vacanam abravīt ॥

विदिता ते महाबाहो धर्माणां परमा गतिः । ब्रह्महत्याफलं तस्य यः कृतं नावबुध्यते ॥

viditā te mahābāho dharmāṇāṁ paramā gatiḥ । brahmahatyāphalaṁ tasya yaḥ kr̥taṁ nāvabudhyate ॥

अस्माकं हि वनस्थानां हैडिम्बेन महात्मना । बालेनापि सता तेन कृतं साह्यं जनार्दन ॥

asmākaṁ hi vanasthānāṁ haiḍimbena mahātmanā । bālenāpi satā tena kr̥taṁ sāhyaṁ janārdana ॥

अस्त्रहेतोर्गतं ज्ञात्वा पाण्डवं श्वेतवाहनम् । असौ कृष्ण महेष्वासः काम्यके मामुपस्थितः । उषितश्च सहास्माभिर्यावन्नासीद्धनंजयः ॥

astrahetor gataṁ jñātvā pāṇḍavaṁ śvetavāhanam । asau kr̥ṣṇa maheṣvāsaḥ kāmyake mām upasthitaḥ । uṣitaś ca sahāsmābhir yāvan nāsīd dhanaṁjayaḥ ॥

गन्धमादनयात्रायां दुर्गेभ्यश्च स्म तारिताः । पाञ्चाली च परिश्रान्ता पृष्ठेनोढा महात्मना ॥

gandhamādanayātrāyāṁ durgebhyaś ca sma tāritāḥ । pāñcālī ca pariśrāntā pr̥ṣṭhenoḍhā mahātmanā ॥

आरम्भाच्चैव युद्धानां यदेष कृतवान्प्रभो । मदर्थं दुष्करं कर्म कृतं तेन महात्मना ॥

ārambhāc caiva yuddhānāṁ yad eṣa kr̥tavān prabho । madarthaṁ duṣkaraṁ karma kr̥taṁ tena mahātmanā ॥

स्वभावाद्या च मे प्रीतिः सहदेवे जनार्दन । सैव मे द्विगुणा प्रीती राक्षसेन्द्रे घटोत्कचे ॥

svabhāvād yā ca me prītiḥ sahadeve janārdana । saiva me dviguṇā prītī rākṣasendre ghaṭotkace ॥

भक्तश्च मे महाबाहुः प्रियोऽस्याहं प्रियश्च मे । येन विन्दामि वार्ष्णेय कश्मलं शोकतापितः ॥

bhaktaś ca me mahābāhuḥ priyo ’syāhaṁ priyaś ca me । yena vindāmi vārṣṇeya kaśmalaṁ śokatāpitaḥ ॥

पश्य सैन्यानि वार्ष्णेय द्राव्यमाणानि कौरवैः । द्रोणकर्णौ च संयत्तौ पश्य युद्धे महारथौ ॥

paśya sainyāni vārṣṇeya drāvyamāṇāni kauravaiḥ । droṇakarṇau ca saṁyattau paśya yuddhe mahārathau ॥

निशीथे पाण्डवं सैन्यमाभ्यां पश्य प्रमर्दितम् । गजाभ्यामिव मत्ताभ्यां यथा नडवनं महत् ॥

niśīthe pāṇḍavaṁ sainyam ābhyāṁ paśya pramarditam । gajābhyām iva mattābhyāṁ yathā naḍavanaṁ mahat ॥

अनादृत्य बलं बाह्वोर्भीमसेनस्य माधव । चित्रास्त्रतां च पार्थस्य विक्रमन्ते स्म कौरवाः ॥

anādr̥tya balaṁ bāhvor bhīmasenasya mādhava । citrāstratāṁ ca pārthasya vikramante sma kauravāḥ ॥

एष द्रोणश्च कर्णश्च राजा चैव सुयोधनः । निहत्य राक्षसं युद्धे हृष्टा नर्दन्ति संयुगे ॥

eṣa droṇaś ca karṇaś ca rājā caiva suyodhanaḥ । nihatya rākṣasaṁ yuddhe hr̥ṣṭā nardanti saṁyuge ॥

कथमस्मासु जीवत्सु त्वयि चैव जनार्दन । हैडिम्बः प्राप्तवान्मृत्युं सूतपुत्रेण संगतः ॥

katham asmāsu jīvatsu tvayi caiva janārdana । haiḍimbaḥ prāptavān mr̥tyuṁ sūtaputreṇa saṁgataḥ ॥

कदर्थीकृत्य नः सर्वान्पश्यतः सव्यसाचिनः । निहतो राक्षसः कृष्ण भैमसेनिर्महाबलः ॥

kadarthīkr̥tya naḥ sarvān paśyataḥ savyasācinaḥ । nihato rākṣasaḥ kr̥ṣṇa bhaimasenir mahābalaḥ ॥

यदाभिमन्युर्निहतो धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः । नासीत्तत्र रणे कृष्ण सव्यसाची महारथः ॥

yadābhimanyur nihato dhārtarāṣṭrair durātmabhiḥ । nāsīt tatra raṇe kr̥ṣṇa savyasācī mahārathaḥ ॥

निरुद्धाश्च वयं सर्वे सैन्धवेन दुरात्मना । निमित्तमभवद्द्रोणः सपुत्रस्तत्र कर्मणि ॥

niruddhāś ca vayaṁ sarve saindhavena durātmanā । nimittam abhavad droṇaḥ saputras tatra karmaṇi ॥

उपदिष्टो वधोपायः कर्णस्य गुरुणा स्वयम् । व्यायच्छतश्च खड्गेन द्विधा खड्गं चकार ह ॥

upadiṣṭo vadhopāyaḥ karṇasya guruṇā svayam । vyāyacchataś ca khaḍgena dvidhā khaḍgaṁ cakāra ha ॥

व्यसने वर्तमानस्य कृतवर्मा नृशंसवत् । अश्वाञ्जघान सहसा तथोभौ पार्ष्णिसारथी । तथेतरे महेष्वासाः सौभद्रं युध्यपातयन् ॥

vyasane vartamānasya kr̥tavarmā nr̥śaṁsavat । aśvāñ jaghāna sahasā tathobhau pārṣṇisārathī । tathetare maheṣvāsāḥ saubhadraṁ yudhy apātayan ॥

अल्पे च कारणे कृष्ण हतो गाण्डीवधन्वना । सैन्धवो यादवश्रेष्ठ तच्च नातिप्रियं मम ॥

alpe ca kāraṇe kr̥ṣṇa hato gāṇḍīvadhanvanā । saindhavo yādavaśreṣṭha tac ca nātipriyaṁ mama ॥

यदि शत्रुवधे न्याय्यो भवेत्कर्तुं च पाण्डवैः । द्रोणकर्णौ रणे पूर्वं हन्तव्याविति मे मतिः ॥

yadi śatruvadhe nyāyyo bhavet kartuṁ ca pāṇḍavaiḥ । droṇakarṇau raṇe pūrvaṁ hantavyāv iti me matiḥ ॥

एतौ मूलं हि दुःखानामस्माकं पुरुषर्षभ । एतौ रणे समासाद्य पराश्वस्तः सुयोधनः ॥

etau mūlaṁ hi duḥkhānām asmākaṁ puruṣarṣabha । etau raṇe samāsādya parāśvastaḥ suyodhanaḥ ॥

यत्र वध्यो भवेद्द्रोणः सूतपुत्रश्च सानुगः । तत्रावधीन्महाबाहुः सैन्धवं दूरवासिनम् ॥

yatra vadhyo bhaved droṇaḥ sūtaputraś ca sānugaḥ । tatrāvadhīn mahābāhuḥ saindhavaṁ dūravāsinam ॥

अवश्यं तु मया कार्यः सूतपुत्रस्य निग्रहः । ततो यास्याम्यहं वीर स्वयं कर्णजिघांसया । भीमसेनो महाबाहुर्द्रोणानीकेन संगतः ॥

avaśyaṁ tu mayā kāryaḥ sūtaputrasya nigrahaḥ । tato yāsyāmy ahaṁ vīra svayaṁ karṇajighāṁsayā । bhīmaseno mahābāhur droṇānīkena saṁgataḥ ॥

एवमुक्त्वा ययौ तूर्णं त्वरमाणो युधिष्ठिरः । स विस्फार्य महच्चापं शङ्खं प्रध्माप्य भैरवम् ॥

evam uktvā yayau tūrṇaṁ tvaramāṇo yudhiṣṭhiraḥ । sa visphārya mahac cāpaṁ śaṅkhaṁ pradhmāpya bhairavam ॥

ततो रथसहस्रेण गजानां च शतैस्त्रिभिः । वाजिभिः पञ्चसाहस्रैस्त्रिसाहस्रैः प्रभद्रकैः । वृतः शिखण्डी त्वरितो राजानं पृष्ठतोऽन्वयात् ॥

tato rathasahasreṇa gajānāṁ ca śatais tribhiḥ । vājibhiḥ pañcasāhasrais trisāhasraiḥ prabhadrakaiḥ । vr̥taḥ śikhaṇḍī tvarito rājānaṁ pr̥ṣṭhato ’nvayāt ॥

ततो भेरीः समाजघ्नुः शङ्खान्दध्मुश्च दंशिताः । पाञ्चालाः पाण्डवाश्चैव युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥

tato bherīḥ samājaghnuḥ śaṅkhān dadhmuś ca daṁśitāḥ । pāñcālāḥ pāṇḍavāś caiva yudhiṣṭhirapurogamāḥ ॥

ततोऽब्रवीन्महाबाहुर्वासुदेवो धनंजयम् । एष प्रयाति त्वरितो क्रोधाविष्टो युधिष्ठिरः । जिघांसुः सूतपुत्रस्य तस्योपेक्षा न युज्यते ॥

tato ’bravīn mahābāhur vāsudevo dhanaṁjayam । eṣa prayāti tvarito krodhāviṣṭo yudhiṣṭhiraḥ । jighāṁsuḥ sūtaputrasya tasyopekṣā na yujyate ॥

एवमुक्त्वा हृषीकेशः शीघ्रमश्वानचोदयत् । दूरं च यातं राजानमन्वगच्छज्जनार्दनः ॥

evam uktvā hr̥ṣīkeśaḥ śīghram aśvān acodayat । dūraṁ ca yātaṁ rājānam anvagacchaj janārdanaḥ ॥

तं दृष्ट्वा सहसा यान्तं सूतपुत्रजिघांसया । शोकोपहतसंकल्पं दह्यमानमिवाग्निना । अभिगम्याब्रवीद्व्यासो धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā sahasā yāntaṁ sūtaputrajighāṁsayā । śokopahatasaṁkalpaṁ dahyamānam ivāgninā । abhigamyābravīd vyāso dharmaputraṁ yudhiṣṭhiram ॥

कर्णमासाद्य संग्रामे दिष्ट्या जीवति फल्गुनः । सव्यसाचिवधाकाङ्क्षी शक्तिं रक्षितवान्हि सः ॥

karṇam āsādya saṁgrāme diṣṭyā jīvati phalgunaḥ । savyasācivadhākāṅkṣī śaktiṁ rakṣitavān hi saḥ ॥

न चागाद्द्वैरथं जिष्णुर्दिष्ट्या तं भरतर्षभ । सृजेतां स्पर्धिनावेतौ दिव्यान्यस्त्राणि सर्वशः ॥

na cāgād dvairathaṁ jiṣṇur diṣṭyā taṁ bharatarṣabha । sr̥jetāṁ spardhināv etau divyāny astrāṇi sarvaśaḥ ॥

वध्यमानेषु चास्त्रेषु पीडितः सूतनन्दनः । वासवीं समरे शक्तिं ध्रुवं मुञ्चेद्युधिष्ठिर ॥

vadhyamāneṣu cāstreṣu pīḍitaḥ sūtanandanaḥ । vāsavīṁ samare śaktiṁ dhruvaṁ muñced yudhiṣṭhira ॥

ततो भवेत्ते व्यसनं घोरं भरतसत्तम । दिष्ट्या रक्षो हतं युद्धे सूतपुत्रेण मानद ॥

tato bhavet te vyasanaṁ ghoraṁ bharatasattama । diṣṭyā rakṣo hataṁ yuddhe sūtaputreṇa mānada ॥

वासवीं कारणं कृत्वा कालेनापहतो ह्यसौ । तवैव कारणाद्रक्षो निहतं तात संयुगे ॥

vāsavīṁ kāraṇaṁ kr̥tvā kālenāpahato hy asau । tavaiva kāraṇād rakṣo nihataṁ tāta saṁyuge ॥

मा क्रुधो भरतश्रेष्ठ मा च शोके मनः कृथाः । प्राणिनामिह सर्वेषामेषा निष्ठा युधिष्ठिर ॥

mā krudho bharataśreṣṭha mā ca śoke manaḥ kr̥thāḥ । prāṇinām iha sarveṣām eṣā niṣṭhā yudhiṣṭhira ॥

भ्रातृभिः सहितः सर्वैः पार्थिवैश्च महात्मभिः । कौरवान्समरे राजन्नभियुध्यस्व भारत । पञ्चमे दिवसे चैव पृथिवी ते भविष्यति ॥

bhrātr̥bhiḥ sahitaḥ sarvaiḥ pārthivaiś ca mahātmabhiḥ । kauravān samare rājann abhiyudhyasva bhārata । pañcame divase caiva pr̥thivī te bhaviṣyati ॥

नित्यं च पुरुषव्याघ्र धर्ममेव विचिन्तय । आनृशंस्यं तपो दानं क्षमां सत्यं च पाण्डव ॥

nityaṁ ca puruṣavyāghra dharmam eva vicintaya । ānr̥śaṁsyaṁ tapo dānaṁ kṣamāṁ satyaṁ ca pāṇḍava ॥

सेवेथाः परमप्रीतो यतो धर्मस्ततो जयः । इत्युक्त्वा पाण्डवं व्यासस्तत्रैवान्तरधीयत ॥

sevethāḥ paramaprīto yato dharmas tato jayaḥ । ity uktvā pāṇḍavaṁ vyāsas tatraivāntaradhīyata ॥