Adhyāya 157

धृतराष्ट्र उवाच । एकवीरवधे मोघा शक्तिः सूतात्मजे यदा । कस्मात्सर्वान्समुत्सृज्य स तां पार्थे न मुक्तवान् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । ekavīravadhe moghā śaktiḥ sūtātmaje yadā । kasmāt sarvān samutsr̥jya sa tāṁ pārthe na muktavān ॥

तस्मिन्हते हता हि स्युः सर्वे पाण्डवसृञ्जयाः । एकवीरवधे कस्मान्न युद्धे जयमादधत् ॥

tasmin hate hatā hi syuḥ sarve pāṇḍavasr̥ñjayāḥ । ekavīravadhe kasmān na yuddhe jayam ādadhat ॥

आहूतो न निवर्तेयमिति तस्य महाव्रतम् । स्वयमाह्वयितव्यः स सूतपुत्रेण फल्गुनः ॥

āhūto na nivarteyam iti tasya mahāvratam । svayam āhvayitavyaḥ sa sūtaputreṇa phalgunaḥ ॥

ततो द्वैरथमानीय फल्गुनं शक्रदत्तया । न जघान वृषा कस्मात्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

tato dvairatham ānīya phalgunaṁ śakradattayā । na jaghāna vr̥ṣā kasmāt tan mamācakṣva saṁjaya ॥

नूनं बुद्धिविहीनश्चाप्यसहायश्च मे सुतः । शत्रुभिर्व्यंसितोपायः कथं नु स जयेदरीन् ॥

nūnaṁ buddhivihīnaś cāpy asahāyaś ca me sutaḥ । śatrubhir vyaṁsitopāyaḥ kathaṁ nu sa jayed arīn ॥

या ह्यस्य परमा शक्तिर्जयस्य च परायणम् । सा शक्तिर्वासुदेवेन व्यंसितास्य घटोत्कचे ॥

yā hy asya paramā śaktir jayasya ca parāyaṇam । sā śaktir vāsudevena vyaṁsitāsya ghaṭotkace ॥

कुणेर्यथा हस्तगतं ह्रियेद्बिल्वं बलीयसा । तथा शक्तिरमोघा सा मोघीभूता घटोत्कचे ॥

kuṇer yathā hastagataṁ hriyed bilvaṁ balīyasā । tathā śaktir amoghā sā moghībhūtā ghaṭotkace ॥

यथा वराहस्य शुनश्च युध्यतो;स्तयोरभावे श्वपचस्य लाभः । मन्ये विद्वन्वासुदेवस्य तद्व;द्युद्धे लाभः कर्णहैडिम्बयोर्वै ॥

yathā varāhasya śunaś ca yudhyatos; tayor abhāve śvapacasya lābhaḥ । manye vidvan vāsudevasya tadvad; yuddhe lābhaḥ karṇahaiḍimbayor vai ॥

घटोत्कचो यदि हन्याद्धि कर्णं; परो लाभः स भवेत्पाण्डवानाम् । वैकर्तनो वा यदि तं निहन्या;त्तथापि कृत्यं शक्तिनाशात्कृतं स्यात् ॥

ghaṭotkaco yadi hanyād dhi karṇaṁ; paro lābhaḥ sa bhavet pāṇḍavānām । vaikartano vā yadi taṁ nihanyāt; tathāpi kr̥tyaṁ śaktināśāt kr̥taṁ syāt ॥

इति प्राज्ञः प्रज्ञयैतद्विचार्य; घटोत्कचं सूतपुत्रेण युद्धे । अयोधयद्वासुदेवो नृसिंहः; प्रियं कुर्वन्पाण्डवानां हितं च ॥

iti prājñaḥ prajñayaitad vicārya; ghaṭotkacaṁ sūtaputreṇa yuddhe । ayodhayad vāsudevo nr̥siṁhaḥ; priyaṁ kurvan pāṇḍavānāṁ hitaṁ ca ॥

संजय उवाच । एतच्चिकीर्षितं ज्ञात्वा कर्णे मधुनिहा नृप । नियोजयामास तदा द्वैरथे राक्षसेश्वरम् ॥

saṁjaya uvāca । etac cikīrṣitaṁ jñātvā karṇe madhunihā nr̥pa । niyojayām āsa tadā dvairathe rākṣaseśvaram ॥

घटोत्कचं महावीर्यं महाबुद्धिर्जनार्दनः । अमोघाया विघातार्थं राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥

ghaṭotkacaṁ mahāvīryaṁ mahābuddhir janārdanaḥ । amoghāyā vighātārthaṁ rājan durmantrite tava ॥

तदैव कृतकार्या हि वयं स्याम कुरूद्वह । न रक्षेद्यदि कृष्णस्तं पार्थं कर्णान्महारथात् ॥

tadaiva kr̥takāryā hi vayaṁ syāma kurūdvaha । na rakṣed yadi kr̥ṣṇas taṁ pārthaṁ karṇān mahārathāt ॥

साश्वध्वजरथः संख्ये धृतराष्ट्र पतेद्भुवि । विना जनार्दनं पार्थो योगानामीश्वरं प्रभुम् ॥

sāśvadhvajarathaḥ saṁkhye dhr̥tarāṣṭra pated bhuvi । vinā janārdanaṁ pārtho yogānām īśvaraṁ prabhum ॥

तैस्तैरुपायैर्बहुभी रक्ष्यमाणः स पार्थिव । जयत्यभिमुखः शत्रून्पार्थः कृष्णेन पालितः ॥

tais tair upāyair bahubhī rakṣyamāṇaḥ sa pārthiva । jayaty abhimukhaḥ śatrūn pārthaḥ kr̥ṣṇena pālitaḥ ॥

सविशेषं त्वमोघायाः कृष्णोऽरक्षत पाण्डवम् । हन्यात्क्षिप्ता हि कौन्तेयं शक्तिर्वृक्षमिवाशनिः ॥

saviśeṣaṁ tv amoghāyāḥ kr̥ṣṇo ’rakṣata pāṇḍavam । hanyāt kṣiptā hi kaunteyaṁ śaktir vr̥kṣam ivāśaniḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । विरोधी च कुमन्त्री च प्राज्ञमानी ममात्मजः । यस्यैष समतिक्रान्तो वधोपायो जयं प्रति ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । virodhī ca kumantrī ca prājñamānī mamātmajaḥ । yasyaiṣa samatikrānto vadhopāyo jayaṁ prati ॥

तवापि समतिक्रान्तमेतद्गावल्गणे कथम् । एतमर्थं महाबुद्धे यत्त्वया नावबोधितः ॥

tavāpi samatikrāntam etad gāvalgaṇe katham । etam arthaṁ mahābuddhe yat tvayā nāvabodhitaḥ ॥

संजय उवाच । दुर्योधनस्य शकुनेर्मम दुःशासनस्य च । रात्रौ रात्रौ भवत्येषा नित्यमेव समर्थना ॥

saṁjaya uvāca । duryodhanasya śakuner mama duḥśāsanasya ca । rātrau rātrau bhavaty eṣā nityam eva samarthanā ॥

श्वः सर्वसैन्यानुत्सृज्य जहि कर्ण धनंजयम् । प्रेष्यवत्पाण्डुपाञ्चालानुपभोक्ष्यामहे ततः ॥

śvaḥ sarvasainyān utsr̥jya jahi karṇa dhanaṁjayam । preṣyavat pāṇḍupāñcālān upabhokṣyāmahe tataḥ ॥

अथ वा निहते पार्थे पाण्डुष्वन्यतमं ततः । स्थापयेद्युधि वार्ष्णेयस्तस्मात्कृष्णो निपात्यताम् ॥

atha vā nihate pārthe pāṇḍuṣv anyatamaṁ tataḥ । sthāpayed yudhi vārṣṇeyas tasmāt kr̥ṣṇo nipātyatām ॥

कृष्णो हि मूलं पाण्डूनां पार्थः स्कन्ध इवोद्गतः । शाखा इवेतरे पार्थाः पाञ्चालाः पत्रसंज्ञिताः ॥

kr̥ṣṇo hi mūlaṁ pāṇḍūnāṁ pārthaḥ skandha ivodgataḥ । śākhā ivetare pārthāḥ pāñcālāḥ patrasaṁjñitāḥ ॥

कृष्णाश्रयाः कृष्णबलाः कृष्णनाथाश्च पाण्डवाः । कृष्णः परायणं चैषां ज्योतिषामिव चन्द्रमाः ॥

kr̥ṣṇāśrayāḥ kr̥ṣṇabalāḥ kr̥ṣṇanāthāś ca pāṇḍavāḥ । kr̥ṣṇaḥ parāyaṇaṁ caiṣāṁ jyotiṣām iva candramāḥ ॥

तस्मात्पर्णानि शाखाश्च स्कन्धं चोत्सृज्य सूतज । कृष्णं निकृन्धि पाण्डूनां मूलं सर्वत्र सर्वदा ॥

tasmāt parṇāni śākhāś ca skandhaṁ cotsr̥jya sūtaja । kr̥ṣṇaṁ nikr̥ndhi pāṇḍūnāṁ mūlaṁ sarvatra sarvadā ॥

हन्याद्यदि हि दाशार्हं कर्णो यादवनन्दनम् । कृत्स्ना वसुमती राजन्वशे ते स्यान्न संशयः ॥

hanyād yadi hi dāśārhaṁ karṇo yādavanandanam । kr̥tsnā vasumatī rājan vaśe te syān na saṁśayaḥ ॥

यदि हि स निहतः शयीत भूमौ; यदुकुलपाण्डवनन्दनो महात्मा । ननु तव वसुधा नरेन्द्र सर्वा; सगिरिसमुद्रवना वशं व्रजेत ॥

yadi hi sa nihataḥ śayīta bhūmau; yadukulapāṇḍavanandano mahātmā । nanu tava vasudhā narendra sarvā; sagirisamudravanā vaśaṁ vrajeta ॥

सा तु बुद्धिः कृताप्येवं जाग्रति त्रिदशेश्वरे । अप्रमेये हृषीकेशे युद्धकाले व्यमुह्यत ॥

sā tu buddhiḥ kr̥tāpy evaṁ jāgrati tridaśeśvare । aprameye hr̥ṣīkeśe yuddhakāle vyamuhyata ॥

अर्जुनं चापि कौन्तेयं सदा रक्षति केशवः । न ह्येनमैच्छत्प्रमुखे सौतेः स्थापयितुं रणे ॥

arjunaṁ cāpi kaunteyaṁ sadā rakṣati keśavaḥ । na hy enam aicchat pramukhe sauteḥ sthāpayituṁ raṇe ॥

अन्यांश्चास्मै रथोदारानुपस्थापयदच्युतः । अमोघां तां कथं शक्तिं मोघां कुर्यामिति प्रभो ॥

anyāṁś cāsmai rathodārān upasthāpayad acyutaḥ । amoghāṁ tāṁ kathaṁ śaktiṁ moghāṁ kuryām iti prabho ॥

ततः कृष्णं महाबाहुः सात्यकिः सत्यविक्रमः । पप्रच्छ रथशार्दूल कर्णं प्रति महारथम् ॥

tataḥ kr̥ṣṇaṁ mahābāhuḥ sātyakiḥ satyavikramaḥ । papraccha rathaśārdūla karṇaṁ prati mahāratham ॥

अयं च प्रत्ययः कर्णे शक्त्या चामितविक्रम । किमर्थं सूतपुत्रेण न मुक्ता फल्गुने तु सा ॥

ayaṁ ca pratyayaḥ karṇe śaktyā cāmitavikrama । kimarthaṁ sūtaputreṇa na muktā phalgune tu sā ॥

वासुदेव उवाच । दुःशासनश्च कर्णश्च शकुनिश्च ससैन्धवः । सततं मन्त्रयन्ति स्म दुर्योधनपुरोगमाः ॥

vāsudeva uvāca । duḥśāsanaś ca karṇaś ca śakuniś ca sasaindhavaḥ । satataṁ mantrayanti sma duryodhanapurogamāḥ ॥

कर्ण कर्ण महेष्वास रणेऽमितपराक्रम । नान्यस्य शक्तिरेषा ते मोक्तव्या जयतां वर ॥

karṇa karṇa maheṣvāsa raṇe ’mitaparākrama । nānyasya śaktir eṣā te moktavyā jayatāṁ vara ॥

ऋते महारथात्पार्थात्कुन्तीपुत्राद्धनंजयात् । स हि तेषामतियशा देवानामिव वासवः ॥

r̥te mahārathāt pārthāt kuntīputrād dhanaṁjayāt । sa hi teṣām atiyaśā devānām iva vāsavaḥ ॥

तस्मिन्विनिहते सर्वे पाण्डवाः सृञ्जयैः सह । भविष्यन्ति गतात्मानः सुरा इव निरग्नयः ॥

tasmin vinihate sarve pāṇḍavāḥ sr̥ñjayaiḥ saha । bhaviṣyanti gatātmānaḥ surā iva niragnayaḥ ॥

तथेति च प्रतिज्ञातं कर्णेन शिनिपुंगव । हृदि नित्यं तु कर्णस्य वधो गाण्डीवधन्वनः ॥

tatheti ca pratijñātaṁ karṇena śinipuṁgava । hr̥di nityaṁ tu karṇasya vadho gāṇḍīvadhanvanaḥ ॥

अहमेव तु राधेयं मोहयामि युधां वर । यतो नावसृजच्छक्तिं पाण्डवे श्वेतवाहने ॥

aham eva tu rādheyaṁ mohayāmi yudhāṁ vara । yato nāvasr̥jac chaktiṁ pāṇḍave śvetavāhane ॥

फल्गुनस्य हि तां मृत्युमवगम्य युयुत्सतः । न निद्रा न च मे हर्षो मनसोऽस्ति युधां वर ॥

phalgunasya hi tāṁ mr̥tyum avagamya yuyutsataḥ । na nidrā na ca me harṣo manaso ’sti yudhāṁ vara ॥

घटोत्कचे व्यंसितां तु दृष्ट्वा तां शिनिपुंगव । मृत्योरास्यान्तरान्मुक्तं पश्याम्यद्य धनंजयम् ॥

ghaṭotkace vyaṁsitāṁ tu dr̥ṣṭvā tāṁ śinipuṁgava । mr̥tyor āsyāntarān muktaṁ paśyāmy adya dhanaṁjayam ॥

न पिता न च मे माता न यूयं भ्रातरस्तथा । न च प्राणास्तथा रक्ष्या यथा बीभत्सुराहवे ॥

na pitā na ca me mātā na yūyaṁ bhrātaras tathā । na ca prāṇās tathā rakṣyā yathā bībhatsur āhave ॥

त्रैलोक्यराज्याद्यत्किंचिद्भवेदन्यत्सुदुर्लभम् । नेच्छेयं सात्वताहं तद्विना पार्थं धनंजयम् ॥

trailokyarājyād yat kiṁ cid bhaved anyat sudurlabham । neccheyaṁ sātvatāhaṁ tad vinā pārthaṁ dhanaṁjayam ॥

अतः प्रहर्षः सुमहान्युयुधानाद्य मेऽभवत् । मृतं प्रत्यागतमिव दृष्ट्वा पार्थं धनंजयम् ॥

ataḥ praharṣaḥ sumahān yuyudhānādya me ’bhavat । mr̥taṁ pratyāgatam iva dr̥ṣṭvā pārthaṁ dhanaṁjayam ॥

अतश्च प्रहितो युद्धे मया कर्णाय राक्षसः । न ह्यन्यः समरे रात्रौ शक्तः कर्णं प्रबाधितुम् ॥

ataś ca prahito yuddhe mayā karṇāya rākṣasaḥ । na hy anyaḥ samare rātrau śaktaḥ karṇaṁ prabādhitum ॥

संजय उवाच । इति सात्यकये प्राह तदा देवकिनन्दनः । धनंजयहिते युक्तस्तत्प्रिये सततं रतः ॥

saṁjaya uvāca । iti sātyakaye prāha tadā devakinandanaḥ । dhanaṁjayahite yuktas tatpriye satataṁ rataḥ ॥