Adhyāya 153

संजय उवाच । संप्रेक्ष्य समरे भीमं रक्षसा ग्रस्तमन्तिकात् । वासुदेवोऽब्रवीद्वाक्यं घटोत्कचमिदं तदा ॥

saṁjaya uvāca । saṁprekṣya samare bhīmaṁ rakṣasā grastam antikāt । vāsudevo ’bravīd vākyaṁ ghaṭotkacam idaṁ tadā ॥

पश्य भीमं महाबाहो रक्षसा ग्रस्तमन्तिकात् । पश्यतां सर्वसैन्यानां तव चैव महाद्युते ॥

paśya bhīmaṁ mahābāho rakṣasā grastam antikāt । paśyatāṁ sarvasainyānāṁ tava caiva mahādyute ॥

स कर्णं त्वं समुत्सृज्य राक्षसेन्द्रमलायुधम् । जहि क्षिप्रं महाबाहो पश्चात्कर्णं वधिष्यसि ॥

sa karṇaṁ tvaṁ samutsr̥jya rākṣasendram alāyudham । jahi kṣipraṁ mahābāho paścāt karṇaṁ vadhiṣyasi ॥

स वार्ष्णेयवचः श्रुत्वा कर्णमुत्सृज्य वीर्यवान् । युयुधे राक्षसेन्द्रेण बकभ्रात्रा घटोत्कचः । तयोः सुतुमुलं युद्धं बभूव निशि रक्षसोः ॥

sa vārṣṇeyavacaḥ śrutvā karṇam utsr̥jya vīryavān । yuyudhe rākṣasendreṇa bakabhrātrā ghaṭotkacaḥ । tayoḥ sutumulaṁ yuddhaṁ babhūva niśi rakṣasoḥ ॥

अलायुधस्य योधांस्तु राक्षसान्भीमदर्शनान् । वेगेनापततः शूरान्प्रगृहीतशरासनान् ॥

alāyudhasya yodhāṁs tu rākṣasān bhīmadarśanān । vegenāpatataḥ śūrān pragr̥hītaśarāsanān ॥

आत्तायुधः सुसंक्रुद्धो युयुधानो महारथः । नकुलः सहदेवश्च चिच्छिदुर्निशितैः शरैः ॥

āttāyudhaḥ susaṁkruddho yuyudhāno mahārathaḥ । nakulaḥ sahadevaś ca cicchidur niśitaiḥ śaraiḥ ॥

सर्वांश्च समरे राजन्किरीटी क्षत्रियर्षभान् । परिचिक्षेप बीभत्सुः सर्वतः प्रक्षिपञ्शरान् ॥

sarvāṁś ca samare rājan kirīṭī kṣatriyarṣabhān । paricikṣepa bībhatsuḥ sarvataḥ prakṣipañ śarān ॥

कर्णश्च समरे राजन्व्यद्रावयत पार्थिवान् । धृष्टद्युम्नशिखण्ड्यादीन्पाञ्चालानां महारथान् ॥

karṇaś ca samare rājan vyadrāvayata pārthivān । dhr̥ṣṭadyumnaśikhaṇḍyādīn pāñcālānāṁ mahārathān ॥

तान्वध्यमानान्दृष्ट्वा तु भीमो भीमपराक्रमः । अभ्ययात्त्वरितः कर्णं विशिखान्विकिरन्रणे ॥

tān vadhyamānān dr̥ṣṭvā tu bhīmo bhīmaparākramaḥ । abhyayāt tvaritaḥ karṇaṁ viśikhān vikiran raṇe ॥

ततस्तेऽप्याययुर्हत्वा राक्षसान्यत्र सूतजः । नकुलः सहदेवश्च सात्यकिश्च महारथः । ते कर्णं योधयामासुः पाञ्चाला द्रोणमेव च ॥

tatas te ’py āyayur hatvā rākṣasān yatra sūtajaḥ । nakulaḥ sahadevaś ca sātyakiś ca mahārathaḥ । te karṇaṁ yodhayām āsuḥ pāñcālā droṇam eva ca ॥

अलायुधस्तु संक्रुद्धो घटोत्कचमरिंदमम् । परिघेणातिकायेन ताडयामास मूर्धनि ॥

alāyudhas tu saṁkruddho ghaṭotkacam ariṁdamam । parigheṇātikāyena tāḍayām āsa mūrdhani ॥

स तु तेन प्रहारेण भैमसेनिर्महाबलः । ईषन्मूर्छान्वितोऽऽत्मानं संस्तम्भयत वीर्यवान् ॥

sa tu tena prahāreṇa bhaimasenir mahābalaḥ । īṣan mūrchānvito ’’tmānaṁ saṁstambhayata vīryavān ॥

ततो दीप्ताग्निसंकाशां शतघण्टामलंकृताम् । चिक्षेप समरे तस्मै गदां काञ्चनभूषणाम् ॥

tato dīptāgnisaṁkāśāṁ śataghaṇṭām alaṁkr̥tām । cikṣepa samare tasmai gadāṁ kāñcanabhūṣaṇām ॥

सा हयान्सारथिं चैव रथं चास्य महास्वना । चूर्णयामास वेगेन विसृष्टा भीमकर्मणा ॥

sā hayān sārathiṁ caiva rathaṁ cāsya mahāsvanā । cūrṇayām āsa vegena visr̥ṣṭā bhīmakarmaṇā ॥

स भग्नहयचक्राक्षो विशीर्णध्वजकूबरः । उत्पपात रथात्तूर्णं मायामास्थाय राक्षसीम् ॥

sa bhagnahayacakrākṣo viśīrṇadhvajakūbaraḥ । utpapāta rathāt tūrṇaṁ māyām āsthāya rākṣasīm ॥

स समास्थाय मायां तु ववर्ष रुधिरं बहु । विद्युद्विभ्राजितं चासीत्तिमिराभ्राकुलं नभः ॥

sa samāsthāya māyāṁ tu vavarṣa rudhiraṁ bahu । vidyudvibhrājitaṁ cāsīt timirābhrākulaṁ nabhaḥ ॥

ततो वज्रनिपाताश्च साशनिस्तनयित्नवः । महांश्चटचटाशब्दस्तत्रासीद्धि महाहवे ॥

tato vajranipātāś ca sāśanistanayitnavaḥ । mahāṁś caṭacaṭāśabdas tatrāsīd dhi mahāhave ॥

तां प्रेक्ष्य विहितां मायां राक्षसो राक्षसेन तु । ऊर्ध्वमुत्पत्य हैडिम्बस्तां मायां माययावधीत् ॥

tāṁ prekṣya vihitāṁ māyāṁ rākṣaso rākṣasena tu । ūrdhvam utpatya haiḍimbas tāṁ māyāṁ māyayāvadhīt ॥

सोऽभिवीक्ष्य हतां मायां मायावी माययैव हि । अश्मवर्षं सुतुमुलं विससर्ज घटोत्कचे ॥

so ’bhivīkṣya hatāṁ māyāṁ māyāvī māyayaiva hi । aśmavarṣaṁ sutumulaṁ visasarja ghaṭotkace ॥

अश्मवर्षं स तद्घोरं शरवर्षेण वीर्यवान् । दिशो विध्वंसयामास तदद्भुतमिवाभवत् ॥

aśmavarṣaṁ sa tad ghoraṁ śaravarṣeṇa vīryavān । diśo vidhvaṁsayām āsa tad adbhutam ivābhavat ॥

ततो नानाप्रहरणैरन्योन्यमभिवर्षताम् । आयसैः परिघैः शूलैर्गदामुसलमुद्गरैः ॥

tato nānāpraharaṇair anyonyam abhivarṣatām । āyasaiḥ parighaiḥ śūlair gadāmusalamudgaraiḥ ॥

पिनाकैः करवालैश्च तोमरप्रासकम्पनैः । नाराचैर्निशितैर्भल्लैः शरैश्चक्रैः परश्वधैः ॥

pinākaiḥ karavālaiś ca tomaraprāsakampanaiḥ । nārācair niśitair bhallaiḥ śaraiś cakraiḥ paraśvadhaiḥ ॥

अयोगुडैर्भिण्डिपालैर्गोशीर्षोलूखलैरपि । उत्पाट्य च महाशाखैर्विविधैर्जगतीरुहैः ॥

ayoguḍair bhiṇḍipālair gośīrṣolūkhalair api । utpāṭya ca mahāśākhair vividhair jagatīruhaiḥ ॥

शमीपीलुकरीरैश्च शम्याकैश्चैव भारत । इङ्गुदैर्बदरीभिश्च कोविदारैश्च पुष्पितैः ॥

śamīpīlukarīraiś ca śamyākaiś caiva bhārata । iṅgudair badarībhiś ca kovidāraiś ca puṣpitaiḥ ॥

पलाशैररिमेदैश्च प्लक्षन्यग्रोधपिप्पलैः । महद्भिः समरे तस्मिन्नन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

palāśair arimedaiś ca plakṣanyagrodhapippalaiḥ । mahadbhiḥ samare tasminn anyonyam abhijaghnatuḥ ॥

विविधैः पर्वताग्रैश्च नानाधातुभिराचितैः । तेषां शब्दो महानासीद्वज्राणां भिद्यतामिव ॥

vividhaiḥ parvatāgraiś ca nānādhātubhir ācitaiḥ । teṣāṁ śabdo mahān āsīd vajrāṇāṁ bhidyatām iva ॥

युद्धं तदभवद्घोरं भैम्यलायुधयोर्नृप । हरीन्द्रयोर्यथा राजन्वालिसुग्रीवयोः पुरा ॥

yuddhaṁ tad abhavad ghoraṁ bhaimyalāyudhayor nr̥pa । harīndrayor yathā rājan vālisugrīvayoḥ purā ॥

तौ युद्ध्वा विविधैर्घोरैरायुधैर्विशिखैस्तथा । प्रगृह्य निशितौ खड्गावन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

tau yuddhvā vividhair ghorair āyudhair viśikhais tathā । pragr̥hya niśitau khaḍgāv anyonyam abhijaghnatuḥ ॥

तावन्योन्यमभिद्रुत्य केशेषु सुमहाबलौ । भुजाभ्यां पर्यगृह्णीतां महाकायौ महाबलौ ॥

tāv anyonyam abhidrutya keśeṣu sumahābalau । bhujābhyāṁ paryagr̥hṇītāṁ mahākāyau mahābalau ॥

तौ भिन्नगात्रौ प्रस्वेदं सुस्रुवाते जनाधिप । रुधिरं च महाकायावभिवृष्टाविवाचलौ ॥

tau bhinnagātrau prasvedaṁ susruvāte janādhipa । rudhiraṁ ca mahākāyāv abhivr̥ṣṭāv ivācalau ॥

अथाभिपत्य वेगेन समुद्भ्राम्य च राक्षसम् । बलेनाक्षिप्य हैडिम्बश्चकर्तास्य शिरो महत् ॥

athābhipatya vegena samudbhrāmya ca rākṣasam । balenākṣipya haiḍimbaś cakartāsya śiro mahat ॥

सोऽपहृत्य शिरस्तस्य कुण्डलाभ्यां विभूषितम् । तदा सुतुमुलं नादं ननाद सुमहाबलः ॥

so ’pahr̥tya śiras tasya kuṇḍalābhyāṁ vibhūṣitam । tadā sutumulaṁ nādaṁ nanāda sumahābalaḥ ॥

हतं दृष्ट्वा महाकायं बकज्ञातिमरिंदमम् । पाञ्चालाः पाण्डवाश्चैव सिंहनादान्विनेदिरे ॥

hataṁ dr̥ṣṭvā mahākāyaṁ bakajñātim ariṁdamam । pāñcālāḥ pāṇḍavāś caiva siṁhanādān vinedire ॥

ततो भेरीसहस्राणि शङ्खानामयुतानि च । अवादयन्पाण्डवेयास्तस्मिन्रक्षसि पातिते ॥

tato bherīsahasrāṇi śaṅkhānām ayutāni ca । avādayan pāṇḍaveyās tasmin rakṣasi pātite ॥

अतीव सा निशा तेषां बभूव विजयावहा । विद्योतमाना विबभौ समन्ताद्दीपमालिनी ॥

atīva sā niśā teṣāṁ babhūva vijayāvahā । vidyotamānā vibabhau samantād dīpamālinī ॥

अलायुधस्य तु शिरो भैमसेनिर्महाबलः । दुर्योधनस्य प्रमुखे चिक्षेप गतचेतनम् ॥

alāyudhasya tu śiro bhaimasenir mahābalaḥ । duryodhanasya pramukhe cikṣepa gatacetanam ॥

अथ दुर्योधनो राजा दृष्ट्वा हतमलायुधम् । बभूव परमोद्विग्नः सह सैन्येन भारत ॥

atha duryodhano rājā dr̥ṣṭvā hatam alāyudham । babhūva paramodvignaḥ saha sainyena bhārata ॥

तेन ह्यस्य प्रतिज्ञातं भीमसेनमहं युधि । हन्तेति स्वयमागम्य स्मरता वैरमुत्तमम् ॥

tena hy asya pratijñātaṁ bhīmasenam ahaṁ yudhi । hanteti svayam āgamya smaratā vairam uttamam ॥

ध्रुवं स तेन हन्तव्य इत्यमन्यत पार्थिवः । जीवितं चिरकालाय भ्रातॄणां चाप्यमन्यत ॥

dhruvaṁ sa tena hantavya ity amanyata pārthivaḥ । jīvitaṁ cirakālāya bhrātr̥̄ṇāṁ cāpy amanyata ॥

स तं दृष्ट्वा विनिहतं भीमसेनात्मजेन वै । प्रतिज्ञां भीमसेनस्य पूर्णामेवाभ्यमन्यत ॥

sa taṁ dr̥ṣṭvā vinihataṁ bhīmasenātmajena vai । pratijñāṁ bhīmasenasya pūrṇām evābhyamanyata ॥