Adhyāya 152

संजय उवाच । तमागतमभिप्रेक्ष्य भीमकर्माणमाहवे । हर्षमाहारयां चक्रुः कुरवः सर्व एव ते ॥

saṁjaya uvāca । tam āgatam abhiprekṣya bhīmakarmāṇam āhave । harṣam āhārayāṁ cakruḥ kuravaḥ sarva eva te ॥

तथैव तव पुत्रास्ते दुर्योधनपुरोगमाः । अप्लवाः प्लवमासाद्य तर्तुकामा इवार्णवम् ॥

tathaiva tava putrās te duryodhanapurogamāḥ । aplavāḥ plavam āsādya tartukāmā ivārṇavam ॥

पुनर्जातमिवात्मानं मन्वानाः पार्थिवास्तदा । अलायुधं राक्षसेन्द्रं स्वागतेनाभ्यपूजयन् ॥

punarjātam ivātmānaṁ manvānāḥ pārthivās tadā । alāyudhaṁ rākṣasendraṁ svāgatenābhyapūjayan ॥

तस्मिंस्त्वमानुषे युद्धे वर्तमाने भयावहे । कर्णराक्षसयोर्नक्तं दारुणप्रतिदर्शने ॥

tasmiṁs tv amānuṣe yuddhe vartamāne bhayāvahe । karṇarākṣasayor naktaṁ dāruṇapratidarśane ॥

उपप्रैक्षन्त पाञ्चालाः स्मयमानाः सराजकाः । तथैव तावका राजन्घूर्णमानास्ततस्ततः ॥

upapraikṣanta pāñcālāḥ smayamānāḥ sarājakāḥ । tathaiva tāvakā rājan ghūrṇamānās tatas tataḥ ॥

चुक्रुशुर्नेदमस्तीति द्रोणद्रौणिकृपादयः । तत्कर्म दृष्ट्वा संभ्रान्ता हैडिम्बस्य रणाजिरे ॥

cukruśur nedam astīti droṇadrauṇikr̥pādayaḥ । tat karma dr̥ṣṭvā saṁbhrāntā haiḍimbasya raṇājire ॥

सर्वमाविग्नमभवद्धाहाभूतमचेतनम् । तव सैन्यं महाराज निराशं कर्णजीविते ॥

sarvam āvignam abhavad dhāhābhūtam acetanam । tava sainyaṁ mahārāja nirāśaṁ karṇajīvite ॥

दुर्योधनस्तु संप्रेक्ष्य कर्णमार्तिं परां गतम् । अलायुधं राक्षसेन्द्रमाहूयेदमथाब्रवीत् ॥

duryodhanas tu saṁprekṣya karṇam ārtiṁ parāṁ gatam । alāyudhaṁ rākṣasendram āhūyedam athābravīt ॥

एष वैकर्तनः कर्णो हैडिम्बेन समागतः । कुरुते कर्म सुमहद्यदस्यौपयिकं मृधे ॥

eṣa vaikartanaḥ karṇo haiḍimbena samāgataḥ । kurute karma sumahad yad asyaupayikaṁ mr̥dhe ॥

पश्यैतान्पार्थिवाञ्शूरान्निहतान्भैमसेनिना । नानाशस्त्रैरभिहतान्पादपानिव दन्तिना ॥

paśyaitān pārthivāñ śūrān nihatān bhaimaseninā । nānāśastrair abhihatān pādapān iva dantinā ॥

तवैष भागः समरे राजमध्ये मया कृतः । तवैवानुमते वीर तं विक्रम्य निबर्हय ॥

tavaiṣa bhāgaḥ samare rājamadhye mayā kr̥taḥ । tavaivānumate vīra taṁ vikramya nibarhaya ॥

पुरा वैकर्तनं कर्णमेष पापो घटोत्कचः । मायाबलमुपाश्रित्य कर्शयत्यरिकर्शनः ॥

purā vaikartanaṁ karṇam eṣa pāpo ghaṭotkacaḥ । māyābalam upāśritya karśayaty arikarśanaḥ ॥

एवमुक्तः स राज्ञा तु राक्षसस्तीव्रविक्रमः । तथेत्युक्त्वा महाबाहुर्घटोत्कचमुपाद्रवत् ॥

evam uktaḥ sa rājñā tu rākṣasas tīvravikramaḥ । tathety uktvā mahābāhur ghaṭotkacam upādravat ॥

ततः कर्णं समुत्सृज्य भैमसेनिरपि प्रभो । प्रत्यमित्रमुपायान्तं मर्दयामास मार्गणैः ॥

tataḥ karṇaṁ samutsr̥jya bhaimasenir api prabho । pratyamitram upāyāntaṁ mardayām āsa mārgaṇaiḥ ॥

तयोः समभवद्युद्धं क्रुद्धयो राक्षसेन्द्रयोः । मत्तयोर्वाशिताहेतोर्द्विपयोरिव कानने ॥

tayoḥ samabhavad yuddhaṁ kruddhayo rākṣasendrayoḥ । mattayor vāśitāhetor dvipayor iva kānane ॥

रक्षसा विप्रमुक्तस्तु कर्णोऽपि रथिनां वरः । अभ्यद्रवद्भीमसेनं रथेनादित्यवर्चसा ॥

rakṣasā vipramuktas tu karṇo ’pi rathināṁ varaḥ । abhyadravad bhīmasenaṁ rathenādityavarcasā ॥

तमायान्तमनादृत्य दृष्ट्वा ग्रस्तं घटोत्कचम् । अलायुधेन समरे सिंहेनेव गवां पतिम् ॥

tam āyāntam anādr̥tya dr̥ṣṭvā grastaṁ ghaṭotkacam । alāyudhena samare siṁheneva gavāṁ patim ॥

रथेनादित्यवपुषा भीमः प्रहरतां वरः । किरञ्शरौघान्प्रययावलायुधरथं प्रति ॥

rathenādityavapuṣā bhīmaḥ praharatāṁ varaḥ । kirañ śaraughān prayayāv alāyudharathaṁ prati ॥

तमायान्तमभिप्रेक्ष्य स तदालायुधः प्रभो । घटोत्कचं समुत्सृज्य भीमसेनं समाह्वयत् ॥

tam āyāntam abhiprekṣya sa tadālāyudhaḥ prabho । ghaṭotkacaṁ samutsr̥jya bhīmasenaṁ samāhvayat ॥

तं भीमः सहसाभ्येत्य राक्षसान्तकरः प्रभो । सगणं राक्षसेन्द्रं तं शरवर्षैरवाकिरत् ॥

taṁ bhīmaḥ sahasābhyetya rākṣasāntakaraḥ prabho । sagaṇaṁ rākṣasendraṁ taṁ śaravarṣair avākirat ॥

तथैवालायुधो राजञ्शिलाधौतैरजिह्मगैः । अभ्यवर्षत कौन्तेयं पुनः पुनररिंदमः ॥

tathaivālāyudho rājañ śilādhautair ajihmagaiḥ । abhyavarṣata kaunteyaṁ punaḥ punar ariṁdamaḥ ॥

तथा ते राक्षसाः सर्वे भीमसेनमुपाद्रवन् । नानाप्रहरणा भीमास्त्वत्सुतानां जयैषिणः ॥

tathā te rākṣasāḥ sarve bhīmasenam upādravan । nānāpraharaṇā bhīmās tvatsutānāṁ jayaiṣiṇaḥ ॥

स ताड्यमानो बलिभिर्भीमसेनो महाबलः । पञ्चभिः पञ्चभिः सर्वांस्तानविध्यच्छितैः शरैः ॥

sa tāḍyamāno balibhir bhīmaseno mahābalaḥ । pañcabhiḥ pañcabhiḥ sarvāṁs tān avidhyac chitaiḥ śaraiḥ ॥

ते वध्यमाना भीमेन राक्षसाः खरयोनयः । विनेदुस्तुमुलान्नादान्दुद्रुवुश्च दिशो दश ॥

te vadhyamānā bhīmena rākṣasāḥ kharayonayaḥ । vinedus tumulān nādān dudruvuś ca diśo daśa ॥

तांस्त्रास्यमानान्भीमेन दृष्ट्वा रक्षो महाबलम् । अभिदुद्राव वेगेन शरैश्चैनमवाकिरत् ॥

tāṁs trāsyamānān bhīmena dr̥ṣṭvā rakṣo mahābalam । abhidudrāva vegena śaraiś cainam avākirat ॥

तं भीमसेनः समरे तीक्ष्णाग्रैरक्षिणोच्छरैः । अलायुधस्तु तानस्तान्भीमेन विशिखान्रणे । चिच्छेद कांश्चित्समरे त्वरया कांश्चिदग्रहीत् ॥

taṁ bhīmasenaḥ samare tīkṣṇāgrair akṣiṇoc charaiḥ । alāyudhas tu tān astān bhīmena viśikhān raṇe । ciccheda kāṁś cit samare tvarayā kāṁś cid agrahīt ॥

स तं दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रं भीमो भीमपराक्रमः । गदां चिक्षेप वेगेन वज्रपातोपमां तदा ॥

sa taṁ dr̥ṣṭvā rākṣasendraṁ bhīmo bhīmaparākramaḥ । gadāṁ cikṣepa vegena vajrapātopamāṁ tadā ॥

तामापतन्तीं वेगेन गदां ज्वालाकुलां ततः । गदया ताडयामास सा गदा भीममाव्रजत् ॥

tām āpatantīṁ vegena gadāṁ jvālākulāṁ tataḥ । gadayā tāḍayām āsa sā gadā bhīmam āvrajat ॥

स राक्षसेन्द्रं कौन्तेयः शरवर्षैरवाकिरत् । तानप्यस्याकरोन्मोघान्राक्षसो निशितैः शरैः ॥

sa rākṣasendraṁ kaunteyaḥ śaravarṣair avākirat । tān apy asyākaron moghān rākṣaso niśitaiḥ śaraiḥ ॥

ते चापि राक्षसाः सर्वे सैनिका भीमरूपिणः । शासनाद्राक्षसेन्द्रस्य निजघ्नू रथकुञ्जरान् ॥

te cāpi rākṣasāḥ sarve sainikā bhīmarūpiṇaḥ । śāsanād rākṣasendrasya nijaghnū rathakuñjarān ॥

पाञ्चालाः सृञ्जयाश्चैव वाजिनः परमद्विपाः । न शान्तिं लेभिरे तत्र रक्षसैर्भृशपीडिताः ॥

pāñcālāḥ sr̥ñjayāś caiva vājinaḥ paramadvipāḥ । na śāntiṁ lebhire tatra rakṣasair bhr̥śapīḍitāḥ ॥

तं तु दृष्ट्वा महाघोरं वर्तमानं महाहवे । अब्रवीत्पुरुषश्रेष्ठो धनंजयमिदं वचः ॥

taṁ tu dr̥ṣṭvā mahāghoraṁ vartamānaṁ mahāhave । abravīt puruṣaśreṣṭho dhanaṁjayam idaṁ vacaḥ ॥

पश्य भीमं महाबाहो राक्षसेन्द्रवशं गतम् । पदवीमस्य गच्छ त्वं मा विचारय पाण्डव ॥

paśya bhīmaṁ mahābāho rākṣasendravaśaṁ gatam । padavīm asya gaccha tvaṁ mā vicāraya pāṇḍava ॥

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च युधामन्यूत्तमौजसौ । सहिता द्रौपदेयाश्च कर्णं यान्तु महारथाः ॥

dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca yudhāmanyūttamaujasau । sahitā draupadeyāś ca karṇaṁ yāntu mahārathāḥ ॥

नकुलः सहदेवश्च युयुधानश्च वीर्यवान् । इतरान्राक्षसान्घ्नन्तु शासनात्तव पाण्डव ॥

nakulaḥ sahadevaś ca yuyudhānaś ca vīryavān । itarān rākṣasān ghnantu śāsanāt tava pāṇḍava ॥

त्वमपीमां महाबाहो चमूं द्रोणपुरस्कृताम् । वारयस्व नरव्याघ्र महद्धि भयमागतम् ॥

tvam apīmāṁ mahābāho camūṁ droṇapuraskr̥tām । vārayasva naravyāghra mahad dhi bhayam āgatam ॥

एवमुक्ते तु कृष्णेन यथोद्दिष्टा महारथाः । जग्मुर्वैकर्तनं कर्णं राक्षसांश्चेतरान्रणे ॥

evam ukte tu kr̥ṣṇena yathoddiṣṭā mahārathāḥ । jagmur vaikartanaṁ karṇaṁ rākṣasāṁś cetarān raṇe ॥

अथ पूर्णायतोत्सृष्टैः शरैराशीविषोपमैः । धनुश्चिच्छेद भीमस्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥

atha pūrṇāyatotsr̥ṣṭaiḥ śarair āśīviṣopamaiḥ । dhanuś ciccheda bhīmasya rākṣasendraḥ pratāpavān ॥

हयांश्चास्य शितैर्बाणैः सारथिं च महाबलः । जघान मिषतः संख्ये भीमसेनस्य भारत ॥

hayāṁś cāsya śitair bāṇaiḥ sārathiṁ ca mahābalaḥ । jaghāna miṣataḥ saṁkhye bhīmasenasya bhārata ॥

सोऽवतीर्य रथोपस्थाद्धताश्वो हतसारथिः । तस्मै गुर्वीं गदां घोरां स विनद्योत्ससर्ज ह ॥

so ’vatīrya rathopasthād dhatāśvo hatasārathiḥ । tasmai gurvīṁ gadāṁ ghorāṁ sa vinadyotsasarja ha ॥

ततस्तां भीमनिर्घोषामापतन्तीं महागदाम् । गदया राक्षसो घोरो निजघान ननाद च ॥

tatas tāṁ bhīmanirghoṣām āpatantīṁ mahāgadām । gadayā rākṣaso ghoro nijaghāna nanāda ca ॥

तद्दृष्ट्वा राक्षसेन्द्रस्य घोरं कर्म भयावहम् । भीमसेनः प्रहृष्टात्मा गदामाशु परामृशत् ॥

tad dr̥ṣṭvā rākṣasendrasya ghoraṁ karma bhayāvaham । bhīmasenaḥ prahr̥ṣṭātmā gadām āśu parāmr̥śat ॥

तयोः समभवद्युद्धं तुमुलं नररक्षसोः । गदानिपातसंह्रादैर्भुवं कम्पयतोर्भृशम् ॥

tayoḥ samabhavad yuddhaṁ tumulaṁ nararakṣasoḥ । gadānipātasaṁhrādair bhuvaṁ kampayator bhr̥śam ॥

गदाविमुक्तौ तौ भूयः समासाद्येतरेतरम् । मुष्टिभिर्वज्रसंह्रादैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

gadāvimuktau tau bhūyaḥ samāsādyetaretaram । muṣṭibhir vajrasaṁhrādair anyonyam abhijaghnatuḥ ॥

रथचक्रैर्युगैरक्षैरधिष्ठानैरुपस्करैः । यथासन्नमुपादाय निजघ्नतुरमर्षणौ ॥

rathacakrair yugair akṣair adhiṣṭhānair upaskaraiḥ । yathāsannam upādāya nijaghnatur amarṣaṇau ॥

तौ विक्षरन्तौ रुधिरं समासाद्येतरेतरम् । मत्ताविव महानागावकृष्येतां पुनः पुनः ॥

tau vikṣarantau rudhiraṁ samāsādyetaretaram । mattāv iva mahānāgāv akr̥ṣyetāṁ punaḥ punaḥ ॥

तमपश्यद्धृषीकेशः पाण्डवानां हिते रतः । स भीमसेनरक्षार्थं हैडिम्बं प्रत्यचोदयत् ॥

tam apaśyad dhr̥ṣīkeśaḥ pāṇḍavānāṁ hite rataḥ । sa bhīmasenarakṣārthaṁ haiḍimbaṁ pratyacodayat ॥