Adhyāya 147

संजय उवाच । विद्रुतं स्वबलं दृष्ट्वा वध्यमानं महात्मभिः । क्रोधेन महताविष्टः पुत्रस्तव विशां पते ॥

saṁjaya uvāca । vidrutaṁ svabalaṁ dr̥ṣṭvā vadhyamānaṁ mahātmabhiḥ । krodhena mahatāviṣṭaḥ putras tava viśāṁ pate ॥

अभ्येत्य सहसा कर्णं द्रोणं च जयतां वरम् । अमर्षवशमापन्नो वाक्यज्ञो वाक्यमब्रवीत् ॥

abhyetya sahasā karṇaṁ droṇaṁ ca jayatāṁ varam । amarṣavaśam āpanno vākyajño vākyam abravīt ॥

भवद्भ्यामिह संग्रामो क्रुद्धाभ्यां संप्रवर्तितः । आहवे निहतं दृष्ट्वा सैन्धवं सव्यसाचिना ॥

bhavadbhyām iha saṁgrāmo kruddhābhyāṁ saṁpravartitaḥ । āhave nihataṁ dr̥ṣṭvā saindhavaṁ savyasācinā ॥

निहन्यमानां पाण्डूनां बलेन मम वाहिनीम् । भूत्वा तद्विजये शक्तावशक्ताविव पश्यतः ॥

nihanyamānāṁ pāṇḍūnāṁ balena mama vāhinīm । bhūtvā tadvijaye śaktāv aśaktāv iva paśyataḥ ॥

यद्यहं भवतोस्त्याज्यो न वाच्योऽस्मि तदैव हि । आवां पाण्डुसुतान्संख्ये जेष्याव इति मानदौ ॥

yady ahaṁ bhavatos tyājyo na vācyo ’smi tadaiva hi । āvāṁ pāṇḍusutān saṁkhye jeṣyāva iti mānadau ॥

तदैवाहं वचः श्रुत्वा भवद्भ्यामनुसंमतम् । कृतवान्पाण्डवैः सार्धं वैरं योधविनाशनम् ॥

tadaivāhaṁ vacaḥ śrutvā bhavadbhyām anusaṁmatam । kr̥tavān pāṇḍavaiḥ sārdhaṁ vairaṁ yodhavināśanam ॥

यदि नाहं परित्याज्यो भवद्भ्यां पुरुषर्षभौ । युध्येतामनुरूपेण विक्रमेण सुविक्रमौ ॥

yadi nāhaṁ parityājyo bhavadbhyāṁ puruṣarṣabhau । yudhyetām anurūpeṇa vikrameṇa suvikramau ॥

वाक्प्रतोदेन तौ वीरौ प्रणुन्नौ तनयेन ते । प्रावर्तयेतां तौ युद्धं घट्टिताविव पन्नगौ ॥

vākpratodena tau vīrau praṇunnau tanayena te । prāvartayetāṁ tau yuddhaṁ ghaṭṭitāv iva pannagau ॥

ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठौ सर्वलोकधनुर्धरौ । शैनेयप्रमुखान्पार्थानभिदुद्रुवतू रणे ॥

tatas tau rathināṁ śreṣṭhau sarvalokadhanurdharau । śaineyapramukhān pārthān abhidudruvatū raṇe ॥

तथैव सहिताः पार्थाः स्वेन सैन्येन संवृताः । अभ्यवर्तन्त तौ वीरौ नर्दमानौ मुहुर्मुहुः ॥

tathaiva sahitāḥ pārthāḥ svena sainyena saṁvr̥tāḥ । abhyavartanta tau vīrau nardamānau muhur muhuḥ ॥

अथ द्रोणो महेष्वासो दशभिः शिनिपुंगवम् । अविध्यत्त्वरितं क्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥

atha droṇo maheṣvāso daśabhiḥ śinipuṁgavam । avidhyat tvaritaṁ kruddhaḥ sarvaśastrabhr̥tāṁ varaḥ ॥

कर्णश्च दशभिर्बाणैः पुत्रश्च तव सप्तभिः । दशभिर्वृषसेनश्च सौबलश्चापि सप्तभिः । एते कौरव संक्रन्दे शैनेयं पर्यवारयन् ॥

karṇaś ca daśabhir bāṇaiḥ putraś ca tava saptabhiḥ । daśabhir vr̥ṣasenaś ca saubalaś cāpi saptabhiḥ । ete kaurava saṁkrande śaineyaṁ paryavārayan ॥

दृष्ट्वा च समरे द्रोणं निघ्नन्तं पाण्डवीं चमूम् । विव्यधुः सोमकास्तूर्णं समन्ताच्छरवृष्टिभिः ॥

dr̥ṣṭvā ca samare droṇaṁ nighnantaṁ pāṇḍavīṁ camūm । vivyadhuḥ somakās tūrṇaṁ samantāc charavr̥ṣṭibhiḥ ॥

ततो द्रोणोऽहरत्प्राणान्क्षत्रियाणां विशां पते । रश्मिभिर्भास्करो राजंस्तमसामिव भारत ॥

tato droṇo ’harat prāṇān kṣatriyāṇāṁ viśāṁ pate । raśmibhir bhāskaro rājaṁs tamasām iva bhārata ॥

द्रोणेन वध्यमानानां पाञ्चालानां विशां पते । शुश्रुवे तुमुलः शब्दः क्रोशतामितरेतरम् ॥

droṇena vadhyamānānāṁ pāñcālānāṁ viśāṁ pate । śuśruve tumulaḥ śabdaḥ krośatām itaretaram ॥

पुत्रानन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄनन्ये च मातुलान् । भागिनेयान्वयस्यांश्च तथा संबन्धिबान्धवान् । उत्सृज्योत्सृज्य गच्छन्ति त्वरिता जीवितेप्सवः ॥

putrān anye pitr̥̄n anye bhrātr̥̄n anye ca mātulān । bhāgineyān vayasyāṁś ca tathā saṁbandhibāndhavān । utsr̥jyotsr̥jya gacchanti tvaritā jīvitepsavaḥ ॥

अपरे मोहिता मोहात्तमेवाभिमुखा ययुः । पाण्डवानां रणे योधाः परलोकं तथापरे ॥

apare mohitā mohāt tam evābhimukhā yayuḥ । pāṇḍavānāṁ raṇe yodhāḥ paralokaṁ tathāpare ॥

सा तथा पाण्डवी सेना वध्यमाना महात्मभिः । निशि संप्राद्रवद्राजन्नुत्सृज्योल्काः सहस्रशः ॥

sā tathā pāṇḍavī senā vadhyamānā mahātmabhiḥ । niśi saṁprādravad rājann utsr̥jyolkāḥ sahasraśaḥ ॥

पश्यतो भीमसेनस्य विजयस्याच्युतस्य च । यमयोर्धर्मपुत्रस्य पार्षतस्य च पश्यतः ॥

paśyato bhīmasenasya vijayasyācyutasya ca । yamayor dharmaputrasya pārṣatasya ca paśyataḥ ॥

तमसा संवृते लोके न प्राज्ञायत किंचन । कौरवाणां प्रकाशेन दृश्यन्ते तु द्रुताः परे ॥

tamasā saṁvr̥te loke na prājñāyata kiṁ cana । kauravāṇāṁ prakāśena dr̥śyante tu drutāḥ pare ॥

द्रवमाणं तु तत्सैन्यं द्रोणकर्णौ महारथौ । जघ्नतुः पृष्ठतो राजन्किरन्तौ सायकान्बहून् ॥

dravamāṇaṁ tu tat sainyaṁ droṇakarṇau mahārathau । jaghnatuḥ pr̥ṣṭhato rājan kirantau sāyakān bahūn ॥

पाञ्चालेषु प्रभग्नेषु दीर्यमाणेषु सर्वशः । जनार्दनो दीनमनाः प्रत्यभाषत फल्गुनम् ॥

pāñcāleṣu prabhagneṣu dīryamāṇeṣu sarvaśaḥ । janārdano dīnamanāḥ pratyabhāṣata phalgunam ॥

द्रोणकर्णौ महेष्वासावेतौ पार्षतसात्यकी । पाञ्चालांश्चैव सहितौ जघ्नतुः सायकैर्भृशम् ॥

droṇakarṇau maheṣvāsāv etau pārṣatasātyakī । pāñcālāṁś caiva sahitau jaghnatuḥ sāyakair bhr̥śam ॥

एतयोः शरवर्षेण प्रभग्ना नो महारथाः । वार्यमाणापि कौन्तेय पृतना नावतिष्ठते ॥

etayoḥ śaravarṣeṇa prabhagnā no mahārathāḥ । vāryamāṇāpi kaunteya pr̥tanā nāvatiṣṭhate ॥

एतावावां सर्वसैन्यैर्व्यूढैः सम्यगुदायुधैः । द्रोणं च सूतपुत्रं च प्रयतावः प्रबाधितुम् ॥

etāv āvāṁ sarvasainyair vyūḍhaiḥ samyag udāyudhaiḥ । droṇaṁ ca sūtaputraṁ ca prayatāvaḥ prabādhitum ॥

एतौ हि बलिनौ शूरौ कृतास्त्रौ जितकाशिनौ । उपेक्षितौ बलं क्रुद्धौ नाशयेतां निशामिमाम् । एष भीमोऽभियात्युग्रः पुनरावर्त्य वाहिनीम् ॥

etau hi balinau śūrau kr̥tāstrau jitakāśinau । upekṣitau balaṁ kruddhau nāśayetāṁ niśām imām । eṣa bhīmo ’bhiyāty ugraḥ punar āvartya vāhinīm ॥

वृकोदरं तथायान्तं दृष्ट्वा तत्र जनार्दनः । पुनरेवाब्रवीद्राजन्हर्षयन्निव पाण्डवम् ॥

vr̥kodaraṁ tathāyāntaṁ dr̥ṣṭvā tatra janārdanaḥ । punar evābravīd rājan harṣayann iva pāṇḍavam ॥

एष भीमो रणश्लाघी वृतः सोमकपाण्डवैः । रुषितोऽभ्येति वेगेन द्रोणकर्णौ महाबलौ ॥

eṣa bhīmo raṇaślāghī vr̥taḥ somakapāṇḍavaiḥ । ruṣito ’bhyeti vegena droṇakarṇau mahābalau ॥

एतेन सहितो युध्य पाञ्चालैश्च महारथैः । आश्वासनार्थं सर्वेषां सैन्यानां पाण्डुनन्दन ॥

etena sahito yudhya pāñcālaiś ca mahārathaiḥ । āśvāsanārthaṁ sarveṣāṁ sainyānāṁ pāṇḍunandana ॥

ततस्तौ पुरुषव्याघ्रावुभौ माधवपाण्डवौ । द्रोणकर्णौ समासाद्य धिष्ठितौ रणमूर्धनि ॥

tatas tau puruṣavyāghrāv ubhau mādhavapāṇḍavau । droṇakarṇau samāsādya dhiṣṭhitau raṇamūrdhani ॥

ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत् । ततो द्रोणश्च कर्णश्च परान्ममृदतुर्युधि ॥

tatas tat punar āvr̥ttaṁ yudhiṣṭhirabalaṁ mahat । tato droṇaś ca karṇaś ca parān mamr̥datur yudhi ॥

स संप्रहारस्तुमुलो निशि प्रत्यभवन्महान् । यथा सागरयो राजंश्चन्द्रोदयविवृद्धयोः ॥

sa saṁprahāras tumulo niśi pratyabhavan mahān । yathā sāgarayo rājaṁś candrodayavivr̥ddhayoḥ ॥

तत उत्सृज्य पाणिभ्यः प्रदीपांस्तव वाहिनी । युयुधे पाण्डवैः सार्धमुन्मत्तवदहःक्षये ॥

tata utsr̥jya pāṇibhyaḥ pradīpāṁs tava vāhinī । yuyudhe pāṇḍavaiḥ sārdham unmattavad ahaḥkṣaye ॥

रजसा तमसा चैव संवृते भृशदारुणे । केवलं नामगोत्रेण प्रायुध्यन्त जयैषिणः ॥

rajasā tamasā caiva saṁvr̥te bhr̥śadāruṇe । kevalaṁ nāmagotreṇa prāyudhyanta jayaiṣiṇaḥ ॥

अश्रूयन्त हि नामानि श्राव्यमाणानि पार्थिवैः । प्रहरद्भिर्महाराज स्वयंवर इवाहवे ॥

aśrūyanta hi nāmāni śrāvyamāṇāni pārthivaiḥ । praharadbhir mahārāja svayaṁvara ivāhave ॥

निःशब्दमासीत्सहसा पुनः शब्दो महानभूत् । क्रुद्धानां युध्यमानानां जयतां जीयतामपि ॥

niḥśabdam āsīt sahasā punaḥ śabdo mahān abhūt । kruddhānāṁ yudhyamānānāṁ jayatāṁ jīyatām api ॥

यत्र यत्र स्म दृश्यन्ते प्रदीपाः कुरुसत्तम । तत्र तत्र स्म ते शूरा निपतन्ति पतंगवत् ॥

yatra yatra sma dr̥śyante pradīpāḥ kurusattama । tatra tatra sma te śūrā nipatanti pataṁgavat ॥

तथा संयुध्यमानानां विगाढाभून्महानिशा । पाण्डवानां च राजेन्द्र कौरवाणां च सर्वशः ॥

tathā saṁyudhyamānānāṁ vigāḍhābhūn mahāniśā । pāṇḍavānāṁ ca rājendra kauravāṇāṁ ca sarvaśaḥ ॥