Adhyāya 146

संजय उवाच । ततस्ते प्राद्रवन्सर्वे त्वरिता युद्धदुर्मदाः । अमृष्यमाणाः संरब्धा युयुधानरथं प्रति ॥

saṁjaya uvāca । tatas te prādravan sarve tvaritā yuddhadurmadāḥ । amr̥ṣyamāṇāḥ saṁrabdhā yuyudhānarathaṁ prati ॥

ते रथैः कल्पितै राजन्हेमरूप्यविभूषितैः । सादिभिश्च गजैश्चैव परिवव्रुः स्म सात्वतम् ॥

te rathaiḥ kalpitai rājan hemarūpyavibhūṣitaiḥ । sādibhiś ca gajaiś caiva parivavruḥ sma sātvatam ॥

अथैनं कोष्ठकीकृत्य सर्वतस्ते महारथाः । सिंहनादांस्तदा चक्रुस्तर्जयन्तः स्म सात्यकिम् ॥

athainaṁ koṣṭhakīkr̥tya sarvatas te mahārathāḥ । siṁhanādāṁs tadā cakrus tarjayantaḥ sma sātyakim ॥

तेऽभ्यवर्षञ्शरैस्तीक्ष्णैः सात्यकिं सत्यविक्रमम् । त्वरमाणा महावीर्या माधवस्य वधैषिणः ॥

te ’bhyavarṣañ śarais tīkṣṇaiḥ sātyakiṁ satyavikramam । tvaramāṇā mahāvīryā mādhavasya vadhaiṣiṇaḥ ॥

तान्दृष्ट्वा पततस्तूर्णं शैनेयः परवीरहा । प्रत्यगृह्णान्महाबाहुः प्रमुञ्चन्विशिखान्बहून् ॥

tān dr̥ṣṭvā patatas tūrṇaṁ śaineyaḥ paravīrahā । pratyagr̥hṇān mahābāhuḥ pramuñcan viśikhān bahūn ॥

तत्र वीरो महेष्वासः सात्यकिर्युद्धदुर्मदः । निचकर्त शिरांस्युग्रैः शरैः संनतपर्वभिः ॥

tatra vīro maheṣvāsaḥ sātyakir yuddhadurmadaḥ । nicakarta śirāṁsy ugraiḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

हस्तिहस्तान्हयग्रीवान्बाहूनपि च सायुधान् । क्षुरप्रैः पातयामास तावकानां स माधवः ॥

hastihastān hayagrīvān bāhūn api ca sāyudhān । kṣurapraiḥ pātayām āsa tāvakānāṁ sa mādhavaḥ ॥

पतितैश्चामरैश्चैव श्वेतच्छत्रैश्च भारत । बभूव धरणी पूर्णा नक्षत्रैर्द्यौरिव प्रभो ॥

patitaiś cāmaraiś caiva śvetacchatraiś ca bhārata । babhūva dharaṇī pūrṇā nakṣatrair dyaur iva prabho ॥

तेषां तु युयुधानेन युध्यतां युधि भारत । बभूव तुमुलः शब्दः प्रेतानामिव क्रन्दताम् ॥

teṣāṁ tu yuyudhānena yudhyatāṁ yudhi bhārata । babhūva tumulaḥ śabdaḥ pretānām iva krandatām ॥

तेन शब्देन महता पूरितासीद्वसुंधरा । रात्रिः समभवच्चैव तीव्ररूपा भयावहा ॥

tena śabdena mahatā pūritāsīd vasuṁdharā । rātriḥ samabhavac caiva tīvrarūpā bhayāvahā ॥

दीर्यमाणं बलं दृष्ट्वा युयुधानशराहतम् । श्रुत्वा च विपुलं नादं निशीथे लोमहर्षणम् ॥

dīryamāṇaṁ balaṁ dr̥ṣṭvā yuyudhānaśarāhatam । śrutvā ca vipulaṁ nādaṁ niśīthe lomaharṣaṇam ॥

सुतस्तवाब्रवीद्राजन्सारथिं रथिनां वरः । यत्रैष शब्दस्तत्राश्वांश्चोदयेति पुनः पुनः ॥

sutas tavābravīd rājan sārathiṁ rathināṁ varaḥ । yatraiṣa śabdas tatrāśvāṁś codayeti punaḥ punaḥ ॥

तेन संचोद्यमानस्तु ततस्तांस्तुरगोत्तमान् । सूतः संचोदयामास युयुधानरथं प्रति ॥

tena saṁcodyamānas tu tatas tāṁs turagottamān । sūtaḥ saṁcodayām āsa yuyudhānarathaṁ prati ॥

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो दृढधन्वा जितक्लमः । शीघ्रहस्तश्चित्रयोधी युयुधानमुपाद्रवत् ॥

tato duryodhanaḥ kruddho dr̥ḍhadhanvā jitaklamaḥ । śīghrahastaś citrayodhī yuyudhānam upādravat ॥

ततः पूर्णायतोत्सृष्टैर्मांसशोणितभोजनैः । दुर्योधनं द्वादशभिर्माधवः प्रत्यविध्यत ॥

tataḥ pūrṇāyatotsr̥ṣṭair māṁsaśoṇitabhojanaiḥ । duryodhanaṁ dvādaśabhir mādhavaḥ pratyavidhyata ॥

दुर्योधनस्तेन तथा पूर्वमेवार्दितः शरैः । शैनेयं दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यदमर्षितः ॥

duryodhanas tena tathā pūrvam evārditaḥ śaraiḥ । śaineyaṁ daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad amarṣitaḥ ॥

ततः समभवद्युद्धमाकुलं भरतर्षभ । पाञ्चालानां च सर्वेषां भारतानां च दारुणम् ॥

tataḥ samabhavad yuddham ākulaṁ bharatarṣabha । pāñcālānāṁ ca sarveṣāṁ bhāratānāṁ ca dāruṇam ॥

शैनेयस्तु रणे क्रुद्धस्तव पुत्रं महारथम् । सायकानामशीत्या तु विव्याधोरसि भारत ॥

śaineyas tu raṇe kruddhas tava putraṁ mahāratham । sāyakānām aśītyā tu vivyādhorasi bhārata ॥

ततोऽस्य वाहान्समरे शरैर्निन्ये यमक्षयम् । सारथिं च रथात्तूर्णं पातयामास पत्रिणा ॥

tato ’sya vāhān samare śarair ninye yamakṣayam । sārathiṁ ca rathāt tūrṇaṁ pātayām āsa patriṇā ॥

हताश्वे तु रथे तिष्ठन्पुत्रस्तव विशां पते । मुमोच निशितान्बाणाञ्शैनेयस्य रथं प्रति ॥

hatāśve tu rathe tiṣṭhan putras tava viśāṁ pate । mumoca niśitān bāṇāñ śaineyasya rathaṁ prati ॥

शरान्पञ्चाशतस्तांस्तु शैनेयः कृतहस्तवत् । चिच्छेद समरे राजन्प्रेषितांस्तनयेन ते ॥

śarān pañcāśatas tāṁs tu śaineyaḥ kr̥tahastavat । ciccheda samare rājan preṣitāṁs tanayena te ॥

अथापरेण भल्लेन मुष्टिदेशे महद्धनुः । चिच्छेद रभसो युद्धे तव पुत्रस्य मारिष ॥

athāpareṇa bhallena muṣṭideśe mahad dhanuḥ । ciccheda rabhaso yuddhe tava putrasya māriṣa ॥

विरथो विधनुष्कश्च सर्वलोकेश्वरः प्रभुः । आरुरोह रथं तूर्णं भास्वरं कृतवर्मणः ॥

viratho vidhanuṣkaś ca sarvalokeśvaraḥ prabhuḥ । āruroha rathaṁ tūrṇaṁ bhāsvaraṁ kr̥tavarmaṇaḥ ॥

दुर्योधने परावृत्ते शैनेयस्तव वाहिनीम् । द्रावयामास विशिखैर्निशामध्ये विशां पते ॥

duryodhane parāvr̥tte śaineyas tava vāhinīm । drāvayām āsa viśikhair niśāmadhye viśāṁ pate ॥

शकुनिश्चार्जुनं राजन्परिवार्य समन्ततः । रथैरनेकसाहस्रैर्गजैश्चैव सहस्रशः । तथा हयसहस्रैश्च तुमुलं सर्वतोऽकरोत् ॥

śakuniś cārjunaṁ rājan parivārya samantataḥ । rathair anekasāhasrair gajaiś caiva sahasraśaḥ । tathā hayasahasraiś ca tumulaṁ sarvato ’karot ॥

ते महास्त्राणि दिव्यानि विकिरन्तोऽर्जुनं प्रति । अर्जुनं योधयन्ति स्म क्षत्रियाः कालचोदिताः ॥

te mahāstrāṇi divyāni vikiranto ’rjunaṁ prati । arjunaṁ yodhayanti sma kṣatriyāḥ kālacoditāḥ ॥

तान्यर्जुनः सहस्राणि रथवारणवाजिनाम् । प्रत्यवारयदायस्तः प्रकुर्वन्विपुलं क्षयम् ॥

tāny arjunaḥ sahasrāṇi rathavāraṇavājinām । pratyavārayad āyastaḥ prakurvan vipulaṁ kṣayam ॥

ततस्तु समरे शूरः शकुनिः सौबलस्तदा । विव्याध निशितैर्बाणैरर्जुनं प्रहसन्निव ॥

tatas tu samare śūraḥ śakuniḥ saubalas tadā । vivyādha niśitair bāṇair arjunaṁ prahasann iva ॥

पुनश्चैव शतेनास्य संरुरोध महारथम् । तमर्जुनस्तु विंशत्या विव्याध युधि भारत ॥

punaś caiva śatenāsya saṁrurodha mahāratham । tam arjunas tu viṁśatyā vivyādha yudhi bhārata ॥

अथेतरान्महेष्वासांस्त्रिभिस्त्रिभिरविध्यत । संवार्य तान्बाणगणैर्युधि राजन्धनंजयः । अवधीत्तावकान्योधान्वज्रपाणिरिवासुरान् ॥

athetarān maheṣvāsāṁs tribhis tribhir avidhyata । saṁvārya tān bāṇagaṇair yudhi rājan dhanaṁjayaḥ । avadhīt tāvakān yodhān vajrapāṇir ivāsurān ॥

भुजैश्छिन्नैर्महाराज शरीरैश्च सहस्रशः । समास्तीर्णा धरा तत्र बभौ पुष्पैरिवाचिता ॥

bhujaiś chinnair mahārāja śarīraiś ca sahasraśaḥ । samāstīrṇā dharā tatra babhau puṣpair ivācitā ॥

स विद्ध्वा शकुनिं भूयः पञ्चभिर्नतपर्वभिः । उलूकं त्रिभिराजघ्ने त्रिभिरेव महायसैः ॥

sa viddhvā śakuniṁ bhūyaḥ pañcabhir nataparvabhiḥ । ulūkaṁ tribhir ājaghne tribhir eva mahāyasaiḥ ॥

तमुलूकस्तथा विद्ध्वा वासुदेवमताडयत् । ननाद च महानादं पूरयन्वसुधातलम् ॥

tam ulūkas tathā viddhvā vāsudevam atāḍayat । nanāda ca mahānādaṁ pūrayan vasudhātalam ॥

अर्जुनस्तु द्रुतं गत्वा शकुनेर्धनुराच्छिनत् । निन्ये च चतुरो वाहान्यमस्य सदनं प्रति ॥

arjunas tu drutaṁ gatvā śakuner dhanur ācchinat । ninye ca caturo vāhān yamasya sadanaṁ prati ॥

ततो रथादवप्लुत्य सौबलो भरतर्षभ । उलूकस्य रथं तूर्णमारुरोह विशां पते ॥

tato rathād avaplutya saubalo bharatarṣabha । ulūkasya rathaṁ tūrṇam āruroha viśāṁ pate ॥

तावेकरथमारूढौ पितापुत्रौ महारथौ । पार्थं सिषिचतुर्बाणैर्गिरिं मेघाविवोत्थितौ ॥

tāv ekaratham ārūḍhau pitāputrau mahārathau । pārthaṁ siṣicatur bāṇair giriṁ meghāv ivotthitau ॥

तौ तु विद्ध्वा महाराज पाण्डवो निशितैः शरैः । विद्रावयंस्तव चमूं शतशो व्यधमच्छरैः ॥

tau tu viddhvā mahārāja pāṇḍavo niśitaiḥ śaraiḥ । vidrāvayaṁs tava camūṁ śataśo vyadhamac charaiḥ ॥

अनिलेन यथाभ्राणि विच्छिन्नानि समन्ततः । विच्छिन्नानि तथा राजन्बलान्यासन्विशां पते ॥

anilena yathābhrāṇi vicchinnāni samantataḥ । vicchinnāni tathā rājan balāny āsan viśāṁ pate ॥

तद्बलं भरतश्रेष्ठ वध्यमानं तथा निशि । प्रदुद्राव दिशः सर्वा वीक्षमाणं भयार्दितम् ॥

tad balaṁ bharataśreṣṭha vadhyamānaṁ tathā niśi । pradudrāva diśaḥ sarvā vīkṣamāṇaṁ bhayārditam ॥

उत्सृज्य वाहान्समरे चोदयन्तस्तथापरे । संभ्रान्ताः पर्यधावन्त तस्मिंस्तमसि दारुणे ॥

utsr̥jya vāhān samare codayantas tathāpare । saṁbhrāntāḥ paryadhāvanta tasmiṁs tamasi dāruṇe ॥

विजित्य समरे योधांस्तावकान्भरतर्षभ । दध्मतुर्मुदितौ शङ्खौ वासुदेवधनंजयौ ॥

vijitya samare yodhāṁs tāvakān bharatarṣabha । dadhmatur muditau śaṅkhau vāsudevadhanaṁjayau ॥

धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणं विद्ध्वा त्रिभिः शरैः । चिच्छेद धनुषस्तूर्णं ज्यां शरेण शितेन ह ॥

dhr̥ṣṭadyumno mahārāja droṇaṁ viddhvā tribhiḥ śaraiḥ । ciccheda dhanuṣas tūrṇaṁ jyāṁ śareṇa śitena ha ॥

तन्निधाय धनुर्नीडे द्रोणः क्षत्रियमर्दनः । आददेऽन्यद्धनुः शूरो वेगवत्सारवत्तरम् ॥

tan nidhāya dhanur nīḍe droṇaḥ kṣatriyamardanaḥ । ādade ’nyad dhanuḥ śūro vegavat sāravattaram ॥

धृष्टद्युम्नं ततो द्रोणो विद्ध्वा सप्तभिराशुगैः । सारथिं पञ्चभिर्बाणै राजन्विव्याध संयुगे ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ tato droṇo viddhvā saptabhir āśugaiḥ । sārathiṁ pañcabhir bāṇai rājan vivyādha saṁyuge ॥

तं निवार्य शरैस्तूर्णं धृष्टद्युम्नो महारथः । व्यधमत्कौरवीं सेनां शतशोऽथ सहस्रशः ॥

taṁ nivārya śarais tūrṇaṁ dhr̥ṣṭadyumno mahārathaḥ । vyadhamat kauravīṁ senāṁ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

वध्यमाने बले तस्मिंस्तव पुत्रस्य मारिष । प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरङ्गिणी ॥

vadhyamāne bale tasmiṁs tava putrasya māriṣa । prāvartata nadī ghorā śoṇitaughataraṅgiṇī ॥

उभयोः सेनयोर्मध्ये नराश्वद्विपवाहिनी । यथा वैतरणी राजन्यमराष्ट्रपुरं प्रति ॥

ubhayoḥ senayor madhye narāśvadvipavāhinī । yathā vaitaraṇī rājan yamarāṣṭrapuraṁ prati ॥

द्रावयित्वा तु तत्सैन्यं धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् । अत्यराजत तेजस्वी शक्रो देवगणेष्विव ॥

drāvayitvā tu tat sainyaṁ dhr̥ṣṭadyumnaḥ pratāpavān । atyarājata tejasvī śakro devagaṇeṣv iva ॥

अथ दध्मुर्महाशङ्खान्धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ । यमौ च युयुधानश्च पाण्डवश्च वृकोदरः ॥

atha dadhmur mahāśaṅkhān dhr̥ṣṭadyumnaśikhaṇḍinau । yamau ca yuyudhānaś ca pāṇḍavaś ca vr̥kodaraḥ ॥

जित्वा रथसहस्राणि तावकानां महारथाः । सिंहनादरवांश्चक्रुः पाण्डवा जितकाशिनः ॥

jitvā rathasahasrāṇi tāvakānāṁ mahārathāḥ । siṁhanādaravāṁś cakruḥ pāṇḍavā jitakāśinaḥ ॥

पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च मदोत्कटाः । तथा द्रोणस्य शूरस्य द्रौणेश्चैव विशां पते ॥

paśyatas tava putrasya karṇasya ca madotkaṭāḥ । tathā droṇasya śūrasya drauṇeś caiva viśāṁ pate ॥