Adhyāya 145

संजय उवाच । तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयावहे । धृष्टद्युम्नो महाराज द्रोणमेवाभ्यवर्तत ॥

saṁjaya uvāca । tasmin sutumule yuddhe vartamāne bhayāvahe । dhr̥ṣṭadyumno mahārāja droṇam evābhyavartata ॥

संमृजानो धनुः श्रेष्ठं ज्यां विकर्षन्पुनः पुनः । अभ्यवर्तत द्रोणस्य रथं रुक्मविभूषितम् ॥

saṁmr̥jāno dhanuḥ śreṣṭhaṁ jyāṁ vikarṣan punaḥ punaḥ । abhyavartata droṇasya rathaṁ rukmavibhūṣitam ॥

धृष्टद्युम्नं तदायान्तं द्रोणस्यान्तचिकीर्षया । परिवव्रुर्महाराज पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ tadāyāntaṁ droṇasyāntacikīrṣayā । parivavrur mahārāja pāñcālāḥ pāṇḍavaiḥ saha ॥

तथा परिवृतं दृष्ट्वा द्रोणमाचार्यसत्तमम् । पुत्रास्ते सर्वतो यत्ता ररक्षुर्द्रोणमाहवे ॥

tathā parivr̥taṁ dr̥ṣṭvā droṇam ācāryasattamam । putrās te sarvato yattā rarakṣur droṇam āhave ॥

बलार्णवौ ततस्तौ तु समेयातां निशामुखे । वातोद्धूतौ क्षुब्धसत्त्वौ भैरवौ सागराविव ॥

balārṇavau tatas tau tu sameyātāṁ niśāmukhe । vātoddhūtau kṣubdhasattvau bhairavau sāgarāv iva ॥

ततो द्रोणं महाराज पाञ्चाल्यः पञ्चभिः शरैः । विव्याध हृदये तूर्णं सिंहनादं ननाद च ॥

tato droṇaṁ mahārāja pāñcālyaḥ pañcabhiḥ śaraiḥ । vivyādha hr̥daye tūrṇaṁ siṁhanādaṁ nanāda ca ॥

तं द्रोणः पञ्चविंशत्या विद्ध्वा भारत संयुगे । चिच्छेदान्येन भल्लेन धनुरस्य महाप्रभम् ॥

taṁ droṇaḥ pañcaviṁśatyā viddhvā bhārata saṁyuge । cicchedānyena bhallena dhanur asya mahāprabham ॥

धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धो द्रोणेन भरतर्षभ । उत्ससर्ज धनुस्तूर्णं संदश्य दशनच्छदम् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu nirviddho droṇena bharatarṣabha । utsasarja dhanus tūrṇaṁ saṁdaśya daśanacchadam ॥

ततः क्रुद्धो महाराज धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् । आददेऽन्यद्धनुः श्रेष्ठं द्रोणस्यान्तचिकीर्षया ॥

tataḥ kruddho mahārāja dhr̥ṣṭadyumnaḥ pratāpavān । ādade ’nyad dhanuḥ śreṣṭhaṁ droṇasyāntacikīrṣayā ॥

विकृष्य च धनुश्चित्रमाकर्णात्परवीरहा । द्रोणस्यान्तकरं घोरं व्यसृजत्सायकं ततः ॥

vikr̥ṣya ca dhanuś citram ākarṇāt paravīrahā । droṇasyāntakaraṁ ghoraṁ vyasr̥jat sāyakaṁ tataḥ ॥

स विसृष्टो बलवता शरो घोरो महामृधे । भासयामास तत्सैन्यं दिवाकर इवोदितः ॥

sa visr̥ṣṭo balavatā śaro ghoro mahāmr̥dhe । bhāsayām āsa tat sainyaṁ divākara ivoditaḥ ॥

तं दृष्ट्वा तु शरं घोरं देवगन्धर्वमानवाः । स्वस्त्यस्तु समरे राजन्द्रोणायेत्यब्रुवन्वचः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā tu śaraṁ ghoraṁ devagandharvamānavāḥ । svasty astu samare rājan droṇāyety abruvan vacaḥ ॥

तं तु सायकमप्राप्तमाचार्यस्य रथं प्रति । कर्णो द्वादशधा राजंश्चिच्छेद कृतहस्तवत् ॥

taṁ tu sāyakam aprāptam ācāryasya rathaṁ prati । karṇo dvādaśadhā rājaṁś ciccheda kr̥tahastavat ॥

स छिन्नो बहुधा राजन्सूतपुत्रेण मारिष । निपपात शरस्तूर्णं निकृत्तः कर्णसायकैः ॥

sa chinno bahudhā rājan sūtaputreṇa māriṣa । nipapāta śaras tūrṇaṁ nikr̥ttaḥ karṇasāyakaiḥ ॥

छित्त्वा तु समरे बाणं शरैः संनतपर्वभिः । धृष्टद्युम्नं रणे कर्णो विव्याध दशभिः शरैः ॥

chittvā tu samare bāṇaṁ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । dhr̥ṣṭadyumnaṁ raṇe karṇo vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ ॥

पञ्चभिर्द्रोणपुत्रस्तु स्वयं द्रोणश्च सप्तभिः । शल्यश्च नवभिर्बाणैस्त्रिभिर्दुःशासनस्तथा ॥

pañcabhir droṇaputras tu svayaṁ droṇaś ca saptabhiḥ । śalyaś ca navabhir bāṇais tribhir duḥśāsanas tathā ॥

दुर्योधनश्च विंशत्या शकुनिश्चापि पञ्चभिः । पाञ्चाल्यं त्वरिताविध्यन्सर्व एव महारथाः ॥

duryodhanaś ca viṁśatyā śakuniś cāpi pañcabhiḥ । pāñcālyaṁ tvaritāvidhyan sarva eva mahārathāḥ ॥

स विद्धः सप्तभिर्वीरैर्द्रोणत्राणार्थमाहवे । सर्वानसंभ्रमाद्राजन्प्रत्यविध्यत्त्रिभिस्त्रिभिः । द्रोणं द्रौणिं च कर्णं च विव्याध तव चात्मजम् ॥

sa viddhaḥ saptabhir vīrair droṇatrāṇārtham āhave । sarvān asaṁbhramād rājan pratyavidhyat tribhis tribhiḥ । droṇaṁ drauṇiṁ ca karṇaṁ ca vivyādha tava cātmajam ॥

ते विद्ध्वा धन्विना तेन धृष्टद्युम्नं पुनर्मृधे । विव्यधुः पञ्चभिस्तूर्णमेकैको रथिनां वरः ॥

te viddhvā dhanvinā tena dhr̥ṣṭadyumnaṁ punar mr̥dhe । vivyadhuḥ pañcabhis tūrṇam ekaiko rathināṁ varaḥ ॥

द्रुमसेनस्तु संक्रुद्धो राजन्विव्याध पत्रिणा । त्रिभिश्चान्यैः शरैस्तूर्णं तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

drumasenas tu saṁkruddho rājan vivyādha patriṇā । tribhiś cānyaiḥ śarais tūrṇaṁ tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

स तु तं प्रतिविव्याध त्रिभिस्तीक्ष्णैरजिह्मगैः । स्वर्णपुङ्खैः शिलाधौतैः प्राणान्तकरणैर्युधि ॥

sa tu taṁ prativivyādha tribhis tīkṣṇair ajihmagaiḥ । svarṇapuṅkhaiḥ śilādhautaiḥ prāṇāntakaraṇair yudhi ॥

भल्लेनान्येन तु पुनः सुवर्णोज्ज्वलकुण्डलम् । उन्ममाथ शिरः कायाद्द्रुमसेनस्य वीर्यवान् ॥

bhallenānyena tu punaḥ suvarṇojjvalakuṇḍalam । unmamātha śiraḥ kāyād drumasenasya vīryavān ॥

तच्छिरो न्यपतद्भूमौ संदष्टौष्ठपुटं रणे । महावातसमुद्धूतं पक्वं तालफलं यथा ॥

tacchiro nyapatad bhūmau saṁdaṣṭauṣṭhapuṭaṁ raṇe । mahāvātasamuddhūtaṁ pakvaṁ tālaphalaṁ yathā ॥

तांश्च विद्ध्वा पुनर्वीरान्वीरः सुनिशितैः शरैः । राधेयस्याच्छिनद्भल्लैः कार्मुकं चित्रयोधिनः ॥

tāṁś ca viddhvā punar vīrān vīraḥ suniśitaiḥ śaraiḥ । rādheyasyācchinad bhallaiḥ kārmukaṁ citrayodhinaḥ ॥

न तु तन्ममृषे कर्णो धनुषश्छेदनं तथा । निकर्तनमिवात्युग्रो लाङ्गूलस्य यथा हरिः ॥

na tu tan mamr̥ṣe karṇo dhanuṣaś chedanaṁ tathā । nikartanam ivātyugro lāṅgūlasya yathā hariḥ ॥

सोऽन्यद्धनुः समादाय क्रोधरक्तेक्षणः श्वसन् । अभ्यवर्षच्छरौघैस्तं धृष्टद्युम्नं महाबलम् ॥

so ’nyad dhanuḥ samādāya krodharaktekṣaṇaḥ śvasan । abhyavarṣac charaughais taṁ dhr̥ṣṭadyumnaṁ mahābalam ॥

दृष्ट्वा तु कर्णं संरब्धं ते वीराः षड्रथर्षभाः । पाञ्चाल्यपुत्रं त्वरिताः परिवव्रुर्जिघांसया ॥

dr̥ṣṭvā tu karṇaṁ saṁrabdhaṁ te vīrāḥ ṣaḍ ratharṣabhāḥ । pāñcālyaputraṁ tvaritāḥ parivavrur jighāṁsayā ॥

षण्णां योधप्रवीराणां तावकानां पुरस्कृतम् । मृत्योरास्यमनुप्राप्तं धृष्टद्युम्नममंस्महि ॥

ṣaṇṇāṁ yodhapravīrāṇāṁ tāvakānāṁ puraskr̥tam । mr̥tyor āsyam anuprāptaṁ dhr̥ṣṭadyumnam amaṁsmahi ॥

एतस्मिन्नेव काले तु दाशार्हो विकिरञ्शरान् । धृष्टद्युम्नं पराक्रान्तं सात्यकिः प्रत्यपद्यत ॥

etasminn eva kāle tu dāśārho vikirañ śarān । dhr̥ṣṭadyumnaṁ parākrāntaṁ sātyakiḥ pratyapadyata ॥

तमायान्तं महेष्वासं सात्यकिं युद्धदुर्मदम् । राधेयो दशभिर्बाणैः प्रत्यविध्यदजिह्मगैः ॥

tam āyāntaṁ maheṣvāsaṁ sātyakiṁ yuddhadurmadam । rādheyo daśabhir bāṇaiḥ pratyavidhyad ajihmagaiḥ ॥

तं सात्यकिर्महाराज विव्याध दशभिः शरैः । पश्यतां सर्ववीराणां मा गास्तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

taṁ sātyakir mahārāja vivyādha daśabhiḥ śaraiḥ । paśyatāṁ sarvavīrāṇāṁ mā gās tiṣṭheti cābravīt ॥

स सात्यकेस्तु बलिनः कर्णस्य च महात्मनः । आसीत्समागमो घोरो बलिवासवयोरिव ॥

sa sātyakes tu balinaḥ karṇasya ca mahātmanaḥ । āsīt samāgamo ghoro balivāsavayor iva ॥

त्रासयंस्तलघोषेण क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः । राजीवलोचनं कर्णं सात्यकिः प्रत्यविध्यत ॥

trāsayaṁs talaghoṣeṇa kṣatriyān kṣatriyarṣabhaḥ । rājīvalocanaṁ karṇaṁ sātyakiḥ pratyavidhyata ॥

कम्पयन्निव घोषेण धनुषो वसुधां बली । सूतपुत्रो महाराज सात्यकिं प्रत्ययोधयत् ॥

kampayann iva ghoṣeṇa dhanuṣo vasudhāṁ balī । sūtaputro mahārāja sātyakiṁ pratyayodhayat ॥

विपाठकर्णिनाराचैर्वत्सदन्तैः क्षुरैरपि । कर्णः शरशतैश्चापि शैनेयं प्रत्यविध्यत ॥

vipāṭhakarṇinārācair vatsadantaiḥ kṣurair api । karṇaḥ śaraśataiś cāpi śaineyaṁ pratyavidhyata ॥

तथैव युयुधानोऽपि वृष्णीनां प्रवरो रथः । अभ्यवर्षच्छरैः कर्णं तद्युद्धमभवत्समम् ॥

tathaiva yuyudhāno ’pi vr̥ṣṇīnāṁ pravaro rathaḥ । abhyavarṣac charaiḥ karṇaṁ tad yuddham abhavat samam ॥

तावकाश्च महाराज कर्णपुत्रश्च दंशितः । सात्यकिं विव्यधुस्तूर्णं समन्तान्निशितैः शरैः ॥

tāvakāś ca mahārāja karṇaputraś ca daṁśitaḥ । sātyakiṁ vivyadhus tūrṇaṁ samantān niśitaiḥ śaraiḥ ॥

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां कर्णस्य चाभिभो । अविध्यत्सात्यकिः क्रुद्धो वृषसेनं स्तनान्तरे ॥

astrair astrāṇi saṁvārya teṣāṁ karṇasya cābhibho । avidhyat sātyakiḥ kruddho vr̥ṣasenaṁ stanāntare ॥

तेन बाणेन निर्विद्धो वृषसेनो विशां पते । न्यपतत्स रथे मूढो धनुरुत्सृज्य वीर्यवान् ॥

tena bāṇena nirviddho vr̥ṣaseno viśāṁ pate । nyapatat sa rathe mūḍho dhanur utsr̥jya vīryavān ॥

ततः कर्णो हतं मत्वा वृषसेनं महारथः । पुत्रशोकाभिसंतप्तः सात्यकिं प्रत्यपीडयत् ॥

tataḥ karṇo hataṁ matvā vr̥ṣasenaṁ mahārathaḥ । putraśokābhisaṁtaptaḥ sātyakiṁ pratyapīḍayat ॥

पीड्यमानस्तु कर्णेन युयुधानो महारथः । विव्याध बहुभिः कर्णं त्वरमाणः पुनः पुनः ॥

pīḍyamānas tu karṇena yuyudhāno mahārathaḥ । vivyādha bahubhiḥ karṇaṁ tvaramāṇaḥ punaḥ punaḥ ॥

स कर्णं दशभिर्विद्ध्वा वृषसेनं च सप्तभिः । सहस्तावापधनुषी तयोश्चिच्छेद सात्वतः ॥

sa karṇaṁ daśabhir viddhvā vr̥ṣasenaṁ ca saptabhiḥ । sahastāvāpadhanuṣī tayoś ciccheda sātvataḥ ॥

तावन्ये धनुषी सज्ये कृत्वा शत्रुभयंकरे । युयुधानमविध्येतां समन्तान्निशितैः शरैः ॥

tāv anye dhanuṣī sajye kr̥tvā śatrubhayaṁkare । yuyudhānam avidhyetāṁ samantān niśitaiḥ śaraiḥ ॥

वर्तमाने तु संग्रामे तस्मिन्वीरवरक्षये । अतीव शुश्रुवे राजन्गाण्डीवस्य महास्वनः ॥

vartamāne tu saṁgrāme tasmin vīravarakṣaye । atīva śuśruve rājan gāṇḍīvasya mahāsvanaḥ ॥

श्रुत्वा तु रथनिर्घोषं गाण्डीवस्य च निस्वनम् । सूतपुत्रोऽब्रवीद्राजन्दुर्योधनमिदं वचः ॥

śrutvā tu rathanirghoṣaṁ gāṇḍīvasya ca nisvanam । sūtaputro ’bravīd rājan duryodhanam idaṁ vacaḥ ॥

एष सर्वाञ्शिबीन्हत्वा मुख्यशश्च नरर्षभान् । पौरवांश्च महेष्वासान्गाण्डीवनिनदो महान् ॥

eṣa sarvāñ śibīn hatvā mukhyaśaś ca nararṣabhān । pauravāṁś ca maheṣvāsān gāṇḍīvaninado mahān ॥

श्रूयते रथघोषश्च वासवस्येव नर्दतः । करोति पाण्डवो व्यक्तं कर्मौपयिकमात्मनः ॥

śrūyate rathaghoṣaś ca vāsavasyeva nardataḥ । karoti pāṇḍavo vyaktaṁ karmaupayikam ātmanaḥ ॥

एषा विदीर्यते राजन्बहुधा भारती चमूः । विप्रकीर्णान्यनीकानि नावतिष्ठन्ति कर्हिचित् ॥

eṣā vidīryate rājan bahudhā bhāratī camūḥ । viprakīrṇāny anīkāni nāvatiṣṭhanti karhi cit ॥

वातेनेव समुद्धूतमभ्रजालं विदीर्यते । सव्यसाचिनमासाद्य भिन्ना नौरिव सागरे ॥

vāteneva samuddhūtam abhrajālaṁ vidīryate । savyasācinam āsādya bhinnā naur iva sāgare ॥

द्रवतां योधमुख्यानां गाण्डीवप्रेषितैः शरैः । विद्धानां शतशो राजञ्श्रूयते निनदो महान् । निशीथे राजशार्दूल स्तनयित्नोरिवाम्बरे ॥

dravatāṁ yodhamukhyānāṁ gāṇḍīvapreṣitaiḥ śaraiḥ । viddhānāṁ śataśo rājañ śrūyate ninado mahān । niśīthe rājaśārdūla stanayitnor ivāmbare ॥

हाहाकाररवांश्चैव सिंहनादांश्च पुष्कलान् । शृणु शब्दान्बहुविधानर्जुनस्य रथं प्रति ॥

hāhākāraravāṁś caiva siṁhanādāṁś ca puṣkalān । śr̥ṇu śabdān bahuvidhān arjunasya rathaṁ prati ॥

अयं मध्ये स्थितोऽस्माकं सात्यकिः सात्वताधमः । इह चेल्लभ्यते लक्ष्यं कृत्स्नाञ्जेष्यामहे परान् ॥

ayaṁ madhye sthito ’smākaṁ sātyakiḥ sātvatādhamaḥ । iha cel labhyate lakṣyaṁ kr̥tsnāñ jeṣyāmahe parān ॥

एष पाञ्चालराजस्य पुत्रो द्रोणेन संगतः । सर्वतः संवृतो योधै राजन्पुरुषसत्तमैः ॥

eṣa pāñcālarājasya putro droṇena saṁgataḥ । sarvataḥ saṁvr̥to yodhai rājan puruṣasattamaiḥ ॥

सात्यकिं यदि हन्यामो धृष्टद्युम्नं च पार्षतम् । असंशयं महाराज ध्रुवो नो विजयो भवेत् ॥

sātyakiṁ yadi hanyāmo dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca pārṣatam । asaṁśayaṁ mahārāja dhruvo no vijayo bhavet ॥

सौभद्रवदिमौ वीरौ परिवार्य महारथौ । प्रयतामो महाराज निहन्तुं वृष्णिपार्षतौ ॥

saubhadravad imau vīrau parivārya mahārathau । prayatāmo mahārāja nihantuṁ vr̥ṣṇipārṣatau ॥

सव्यसाची पुरोऽभ्येति द्रोणानीकाय भारत । संसक्तं सात्यकिं ज्ञात्वा बहुभिः कुरुपुंगवैः ॥

savyasācī puro ’bhyeti droṇānīkāya bhārata । saṁsaktaṁ sātyakiṁ jñātvā bahubhiḥ kurupuṁgavaiḥ ॥

तत्र गच्छन्तु बहवः प्रवरा रथसत्तमाः । यावत्पार्थो न जानाति सात्यकिं बहुभिर्वृतम् ॥

tatra gacchantu bahavaḥ pravarā rathasattamāḥ । yāvat pārtho na jānāti sātyakiṁ bahubhir vr̥tam ॥

ते त्वरध्वं यथा शूराः शराणां मोक्षणे भृशम् । यथा तूर्णं व्रजत्येष परलोकाय माधवः ॥

te tvaradhvaṁ yathā śūrāḥ śarāṇāṁ mokṣaṇe bhr̥śam । yathā tūrṇaṁ vrajaty eṣa paralokāya mādhavaḥ ॥

कर्णस्य मतमाज्ञाय पुत्रस्ते प्राह सौबलम् । यथेन्द्रः समरे राजन्प्राह विष्णुं यशस्विनम् ॥

karṇasya matam ājñāya putras te prāha saubalam । yathendraḥ samare rājan prāha viṣṇuṁ yaśasvinam ॥

वृतः सहस्रैर्दशभिर्गजानामनिवर्तिनाम् । रथैश्च दशसाहस्रैर्वृतो याहि धनंजयम् ॥

vr̥taḥ sahasrair daśabhir gajānām anivartinām । rathaiś ca daśasāhasrair vr̥to yāhi dhanaṁjayam ॥

दुःशासनो दुर्विषहः सुबाहुर्दुष्प्रधर्षणः । एते त्वामनुयास्यन्ति पत्तिभिर्बहुभिर्वृताः ॥

duḥśāsano durviṣahaḥ subāhur duṣpradharṣaṇaḥ । ete tvām anuyāsyanti pattibhir bahubhir vr̥tāḥ ॥

जहि कृष्णौ महाबाहो धर्मराजं च मातुल । नकुलं सहदेवं च भीमसेनं च भारत ॥

jahi kr̥ṣṇau mahābāho dharmarājaṁ ca mātula । nakulaṁ sahadevaṁ ca bhīmasenaṁ ca bhārata ॥

देवानामिव देवेन्द्रे जयाशा मे त्वयि स्थिता । जहि मातुल कौन्तेयानसुरानिव पावकिः ॥

devānām iva devendre jayāśā me tvayi sthitā । jahi mātula kaunteyān asurān iva pāvakiḥ ॥

एवमुक्तो ययौ पार्थान्पुत्रेण तव सौबलः । महत्या सेनया सार्धं तव पुत्रैस्तथा विभो ॥

evam ukto yayau pārthān putreṇa tava saubalaḥ । mahatyā senayā sārdhaṁ tava putrais tathā vibho ॥

प्रियार्थं तव पुत्राणां दिधक्षुः पाण्डुनन्दनान् । ततः प्रववृते युद्धं तावकानां परैः सह ॥

priyārthaṁ tava putrāṇāṁ didhakṣuḥ pāṇḍunandanān । tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tāvakānāṁ paraiḥ saha ॥

प्रयाते सौबले राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् । बलेन महता युक्तः सूतपुत्रस्तु सात्वतम् ॥

prayāte saubale rājan pāṇḍavānām anīkinīm । balena mahatā yuktaḥ sūtaputras tu sātvatam ॥

अभ्ययात्त्वरितं युद्धे किरञ्शरशतान्बहून् । तथैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं पर्यवारयन् ॥

abhyayāt tvaritaṁ yuddhe kirañ śaraśatān bahūn । tathaiva pāṇḍavāḥ sarve sātyakiṁ paryavārayan ॥

महद्युद्धं तदासीत्तु द्रोणस्य निशि भारत । धृष्टद्युम्नेन शूरेण पाञ्चालैश्च महात्मनः ॥

mahad yuddhaṁ tadāsīt tu droṇasya niśi bhārata । dhr̥ṣṭadyumnena śūreṇa pāñcālaiś ca mahātmanaḥ ॥