Adhyāya 144

संजय उवाच । नकुलं रभसं युद्धे निघ्नन्तं वाहिनीं तव । अभ्ययात्सौबलः क्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । nakulaṁ rabhasaṁ yuddhe nighnantaṁ vāhinīṁ tava । abhyayāt saubalaḥ kruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

कृतवैरौ तु तौ वीरावन्योन्यवधकाङ्क्षिणौ । शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः ॥

kr̥tavairau tu tau vīrāv anyonyavadhakāṅkṣiṇau । śaraiḥ pūrṇāyatotsr̥ṣṭair anyonyam abhijaghnatuḥ ॥

यथैव सौबलः क्षिप्रं शरवर्षाणि मुञ्चति । तथैव नकुलो राजञ्शिक्षां संदर्शयन्युधि ॥

yathaiva saubalaḥ kṣipraṁ śaravarṣāṇi muñcati । tathaiva nakulo rājañ śikṣāṁ saṁdarśayan yudhi ॥

तावुभौ समरे शूरौ शरकण्टकिनौ तदा । व्यराजेतां महाराज कण्टकैरिव शाल्मली ॥

tāv ubhau samare śūrau śarakaṇṭakinau tadā । vyarājetāṁ mahārāja kaṇṭakair iva śālmalī ॥

सुजिह्मं प्रेक्षमाणौ च राजन्विवृतलोचनौ । क्रोधसंरक्तनयनौ निर्दहन्तौ परस्परम् ॥

sujihmaṁ prekṣamāṇau ca rājan vivr̥talocanau । krodhasaṁraktanayanau nirdahantau parasparam ॥

स्यालस्तु तव संक्रुद्धो माद्रीपुत्रं हसन्निव । कर्णिनैकेन विव्याध हृदये निशितेन ह ॥

syālas tu tava saṁkruddho mādrīputraṁ hasann iva । karṇinaikena vivyādha hr̥daye niśitena ha ॥

नकुलस्तु भृशं विद्धः स्यालेन तव धन्विना । निषसाद रथोपस्थे कश्मलं चैनमाविशत् ॥

nakulas tu bhr̥śaṁ viddhaḥ syālena tava dhanvinā । niṣasāda rathopasthe kaśmalaṁ cainam āviśat ॥

अत्यन्तवैरिणं दृप्तं दृष्ट्वा शत्रुं तथागतम् । ननाद शकुनी राजंस्तपान्ते जलदो यथा ॥

atyantavairiṇaṁ dr̥ptaṁ dr̥ṣṭvā śatruṁ tathāgatam । nanāda śakunī rājaṁs tapānte jalado yathā ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां नकुलः पाण्डुनन्दनः । अभ्ययात्सौबलं भूयो व्यात्तानन इवान्तकः ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñāṁ nakulaḥ pāṇḍunandanaḥ । abhyayāt saubalaṁ bhūyo vyāttānana ivāntakaḥ ॥

संक्रुद्धः शकुनिं षष्ट्या विव्याध भरतर्षभ । पुनश्चैव शतेनैव नाराचानां स्तनान्तरे ॥

saṁkruddhaḥ śakuniṁ ṣaṣṭyā vivyādha bharatarṣabha । punaś caiva śatenaiva nārācānāṁ stanāntare ॥

ततोऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे स चिच्छिदे । ध्वजं च त्वरितं छित्त्वा रथाद्भूमावपातयत् ॥

tato ’sya saśaraṁ cāpaṁ muṣṭideśe sa cicchide । dhvajaṁ ca tvaritaṁ chittvā rathād bhūmāv apātayat ॥

सोऽतिविद्धो महाराज रथोपस्थ उपाविशत् । तं विसंज्ञं निपतितं दृष्ट्वा स्यालं तवानघ । अपोवाह रथेनाशु सारथिर्ध्वजिनीमुखात् ॥

so ’tividdho mahārāja rathopastha upāviśat । taṁ visaṁjñaṁ nipatitaṁ dr̥ṣṭvā syālaṁ tavānagha । apovāha rathenāśu sārathir dhvajinīmukhāt ॥

ततः संचुक्रुशुः पार्था ये च तेषां पदानुगाः । निर्जित्य च रणे शत्रून्नकुलः शत्रुतापनः । अब्रवीत्सारथिं क्रुद्धो द्रोणानीकाय मां वह ॥

tataḥ saṁcukruśuḥ pārthā ye ca teṣāṁ padānugāḥ । nirjitya ca raṇe śatrūn nakulaḥ śatrutāpanaḥ । abravīt sārathiṁ kruddho droṇānīkāya māṁ vaha ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माद्रीपुत्रस्य धीमतः । प्रायात्तेन रणे राजन्येन द्रोणोऽन्वयुध्यत ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā mādrīputrasya dhīmataḥ । prāyāt tena raṇe rājan yena droṇo ’nvayudhyata ॥

शिखण्डिनं तु समरे द्रोणप्रेप्सुं विशां पते । कृपः शारद्वतो यत्तः प्रत्युद्गच्छत्सुवेगितः ॥

śikhaṇḍinaṁ tu samare droṇaprepsuṁ viśāṁ pate । kr̥paḥ śāradvato yattaḥ pratyudgacchat suvegitaḥ ॥

गौतमं द्रुतमायान्तं द्रोणान्तिकमरिंदमम् । विव्याध नवभिर्भल्लैः शिखण्डी प्रहसन्निव ॥

gautamaṁ drutam āyāntaṁ droṇāntikam ariṁdamam । vivyādha navabhir bhallaiḥ śikhaṇḍī prahasann iva ॥

तमाचार्यो महाराज विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः । पुनर्विव्याध विंशत्या पुत्राणां प्रियकृत्तव ॥

tam ācāryo mahārāja viddhvā pañcabhir āśugaiḥ । punar vivyādha viṁśatyā putrāṇāṁ priyakr̥t tava ॥

महद्युद्धं तयोरासीद्घोररूपं विशां पते । यथा देवासुरे युद्धे शम्बरामरराजयोः ॥

mahad yuddhaṁ tayor āsīd ghorarūpaṁ viśāṁ pate । yathā devāsure yuddhe śambarāmararājayoḥ ॥

शरजालावृतं व्योम चक्रतुस्तौ महारथौ । प्रकृत्या घोररूपं तदासीद्घोरतरं पुनः ॥

śarajālāvr̥taṁ vyoma cakratus tau mahārathau । prakr̥tyā ghorarūpaṁ tadāsīd ghorataraṁ punaḥ ॥

रात्रिश्च भरतश्रेष्ठ योधानां युद्धशालिनाम् । कालरात्रिनिभा ह्यासीद्घोररूपा भयावहा ॥

rātriś ca bharataśreṣṭha yodhānāṁ yuddhaśālinām । kālarātrinibhā hy āsīd ghorarūpā bhayāvahā ॥

शिखण्डी तु महाराज गौतमस्य महद्धनुः । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद सज्यं सविशिखं तदा ॥

śikhaṇḍī tu mahārāja gautamasya mahad dhanuḥ । ardhacandreṇa ciccheda sajyaṁ saviśikhaṁ tadā ॥

तस्य क्रुद्धः कृपो राजञ्शक्तिं चिक्षेप दारुणाम् । स्वर्णदण्डामकुण्ठाग्रां कर्मारपरिमार्जिताम् ॥

tasya kruddhaḥ kr̥po rājañ śaktiṁ cikṣepa dāruṇām । svarṇadaṇḍām akuṇṭhāgrāṁ karmāraparimārjitām ॥

तामापतन्तीं चिच्छेद शिखण्डी बहुभिः शरैः । सापतन्मेदिनीं दीप्ता भासयन्ती महाप्रभा ॥

tām āpatantīṁ ciccheda śikhaṇḍī bahubhiḥ śaraiḥ । sāpatan medinīṁ dīptā bhāsayantī mahāprabhā ॥

अथान्यद्धनुरादाय गौतमो रथिनां वरः । प्राच्छादयच्छितैर्बाणैर्महाराज शिखण्डिनम् ॥

athānyad dhanur ādāya gautamo rathināṁ varaḥ । prācchādayac chitair bāṇair mahārāja śikhaṇḍinam ॥

स छाद्यमानः समरे गौतमेन यशस्विना । व्यषीदत रथोपस्थे शिखण्डी रथिनां वरः ॥

sa chādyamānaḥ samare gautamena yaśasvinā । vyaṣīdata rathopasthe śikhaṇḍī rathināṁ varaḥ ॥

सीदन्तं चैनमालोक्य कृपः शारद्वतो युधि । आजघ्ने बहुभिर्बाणैर्जिघांसन्निव भारत ॥

sīdantaṁ cainam ālokya kr̥paḥ śāradvato yudhi । ājaghne bahubhir bāṇair jighāṁsann iva bhārata ॥

विमुखं तं रणे दृष्ट्वा याज्ञसेनिं महारथम् । पाञ्चालाः सोमकाश्चैव परिवव्रुः समन्ततः ॥

vimukhaṁ taṁ raṇe dr̥ṣṭvā yājñaseniṁ mahāratham । pāñcālāḥ somakāś caiva parivavruḥ samantataḥ ॥

तथैव तव पुत्राश्च परिवव्रुर्द्विजोत्तमम् । महत्या सेनया सार्धं ततो युद्धमभूत्पुनः ॥

tathaiva tava putrāś ca parivavrur dvijottamam । mahatyā senayā sārdhaṁ tato yuddham abhūt punaḥ ॥

रथानां च रणे राजन्नन्योन्यमभिधावताम् । बभूव तुमुलः शब्दो मेघानां नदतामिव ॥

rathānāṁ ca raṇe rājann anyonyam abhidhāvatām । babhūva tumulaḥ śabdo meghānāṁ nadatām iva ॥

द्रवतां सादिनां चैव गजानां च विशां पते । अन्योन्यमभितो राजन्क्रूरमायोधनं बभौ ॥

dravatāṁ sādināṁ caiva gajānāṁ ca viśāṁ pate । anyonyam abhito rājan krūram āyodhanaṁ babhau ॥

पत्तीनां द्रवतां चैव पदशब्देन मेदिनी । अकम्पत महाराज भयत्रस्तेव चाङ्गना ॥

pattīnāṁ dravatāṁ caiva padaśabdena medinī । akampata mahārāja bhayatrasteva cāṅganā ॥

रथा रथान्समासाद्य प्रद्रुता वेगवत्तरम् । न्यगृह्णन्बहवो राजञ्शलभान्वायसा इव ॥

rathā rathān samāsādya pradrutā vegavattaram । nyagr̥hṇan bahavo rājañ śalabhān vāyasā iva ॥

तथा गजान्प्रभिन्नांश्च सुप्रभिन्ना महागजाः । तस्मिन्नेव पदे यत्ता निगृह्णन्ति स्म भारत ॥

tathā gajān prabhinnāṁś ca suprabhinnā mahāgajāḥ । tasminn eva pade yattā nigr̥hṇanti sma bhārata ॥

सादी सादिनमासाद्य पदाती च पदातिनम् । समासाद्य रणेऽन्योन्यं संरब्धा नातिचक्रमुः ॥

sādī sādinam āsādya padātī ca padātinam । samāsādya raṇe ’nyonyaṁ saṁrabdhā nāticakramuḥ ॥

धावतां द्रवतां चैव पुनरावर्ततामपि । बभूव तत्र सैन्यानां शब्दः सुतुमुलो निशि ॥

dhāvatāṁ dravatāṁ caiva punar āvartatām api । babhūva tatra sainyānāṁ śabdaḥ sutumulo niśi ॥

दीप्यमानाः प्रदीपाश्च रथवारणवाजिषु । अदृश्यन्त महाराज महोल्का इव खाच्च्युताः ॥

dīpyamānāḥ pradīpāś ca rathavāraṇavājiṣu । adr̥śyanta mahārāja maholkā iva khāc cyutāḥ ॥

सा निशा भरतश्रेष्ठ प्रदीपैरवभासिता । दिवसप्रतिमा राजन्बभूव रणमूर्धनि ॥

sā niśā bharataśreṣṭha pradīpair avabhāsitā । divasapratimā rājan babhūva raṇamūrdhani ॥

आदित्येन यथा व्याप्तं तमो लोके प्रणश्यति । तथा नष्टं तमो घोरं दीपैर्दीप्तैरलंकृतम् ॥

ādityena yathā vyāptaṁ tamo loke praṇaśyati । tathā naṣṭaṁ tamo ghoraṁ dīpair dīptair alaṁkr̥tam ॥

शस्त्राणां कवचानां च मणीनां च महात्मनाम् । अन्तर्दधुः प्रभाः सर्वा दीपैस्तैरवभासिताः ॥

śastrāṇāṁ kavacānāṁ ca maṇīnāṁ ca mahātmanām । antardadhuḥ prabhāḥ sarvā dīpais tair avabhāsitāḥ ॥

तस्मिन्कोलाहले युद्धे वर्तमाने निशामुखे । अवधीत्समरे पुत्रं पिता भरतसत्तम ॥

tasmin kolāhale yuddhe vartamāne niśāmukhe । avadhīt samare putraṁ pitā bharatasattama ॥

पुत्रश्च पितरं मोहात्सखायं च सखा तथा । संबन्धिनं च संबन्धी स्वस्रीयं चापि मातुलः ॥

putraś ca pitaraṁ mohāt sakhāyaṁ ca sakhā tathā । saṁbandhinaṁ ca saṁbandhī svasrīyaṁ cāpi mātulaḥ ॥

स्वे स्वान्परे परांश्चापि निजघ्नुरितरेतरम् । निर्मर्यादमभूद्युद्धं रात्रौ घोरं भयावहम् ॥

sve svān pare parāṁś cāpi nijaghnur itaretaram । nirmaryādam abhūd yuddhaṁ rātrau ghoraṁ bhayāvaham ॥