Adhyāya 137

संजय उवाच । सोमदत्तं तु संप्रेक्ष्य विधुन्वानं महद्धनुः । सात्यकिः प्राह यन्तारं सोमदत्ताय मां वह ॥

saṁjaya uvāca । somadattaṁ tu saṁprekṣya vidhunvānaṁ mahad dhanuḥ । sātyakiḥ prāha yantāraṁ somadattāya māṁ vaha ॥

न ह्यहत्वा रणे शत्रुं बाह्लीकं कौरवाधमम् । निवर्तिष्ये रणात्सूत सत्यमेतद्वचो मम ॥

na hy ahatvā raṇe śatruṁ bāhlīkaṁ kauravādhamam । nivartiṣye raṇāt sūta satyam etad vaco mama ॥

ततः संप्रेषयद्यन्ता सैन्धवांस्तान्महाजवान् । तुरङ्गमाञ्शङ्खवर्णान्सर्वशब्दातिगान्रणे ॥

tataḥ saṁpreṣayad yantā saindhavāṁs tān mahājavān । turaṅgamāñ śaṅkhavarṇān sarvaśabdātigān raṇe ॥

तेऽवहन्युयुधानं तु मनोमारुतरंहसः । यथेन्द्रं हरयो राजन्पुरा दैत्यवधोद्यतम् ॥

te ’vahan yuyudhānaṁ tu manomārutaraṁhasaḥ । yathendraṁ harayo rājan purā daityavadhodyatam ॥

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य सात्वतं रभसं रणे । सोमदत्तो महाबाहुरसंभ्रान्तोऽभ्यवर्तत ॥

tam āpatantaṁ saṁprekṣya sātvataṁ rabhasaṁ raṇe । somadatto mahābāhur asaṁbhrānto ’bhyavartata ॥

विमुञ्चञ्शरवर्षाणि पर्जन्य इव वृष्टिमान् । छादयामास शैनेयं जलदो भास्करं यथा ॥

vimuñcañ śaravarṣāṇi parjanya iva vr̥ṣṭimān । chādayām āsa śaineyaṁ jalado bhāskaraṁ yathā ॥

असंभ्रान्तश्च समरे सात्यकिः कुरुपुंगवम् । छादयामास बाणौघैः समन्ताद्भरतर्षभ ॥

asaṁbhrāntaś ca samare sātyakiḥ kurupuṁgavam । chādayām āsa bāṇaughaiḥ samantād bharatarṣabha ॥

सोमदत्तस्तु तं षष्ट्या विव्याधोरसि माधवम् । सात्यकिश्चापि तं राजन्नविध्यत्सायकैः शितैः ॥

somadattas tu taṁ ṣaṣṭyā vivyādhorasi mādhavam । sātyakiś cāpi taṁ rājann avidhyat sāyakaiḥ śitaiḥ ॥

तावन्योन्यं शरैः कृत्तौ व्यराजेतां नरर्षभौ । सुपुष्पौ पुष्पसमये पुष्पिताविव किंशुकौ ॥

tāv anyonyaṁ śaraiḥ kr̥ttau vyarājetāṁ nararṣabhau । supuṣpau puṣpasamaye puṣpitāv iva kiṁśukau ॥

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गौ कुरुवृष्णियशस्करौ । परस्परमवेक्षेतां दहन्ताविव लोचनैः ॥

rudhirokṣitasarvāṅgau kuruvr̥ṣṇiyaśaskarau । parasparam avekṣetāṁ dahantāv iva locanaiḥ ॥

रथमण्डलमार्गेषु चरन्तावरिमर्दनौ । घोररूपौ हि तावास्तां वृष्टिमन्ताविवाम्बुदौ ॥

rathamaṇḍalamārgeṣu carantāv arimardanau । ghorarūpau hi tāv āstāṁ vr̥ṣṭimantāv ivāmbudau ॥

शरसंभिन्नगात्रौ तौ सर्वतः शकलीकृतौ । श्वाविधाविव राजेन्द्र व्यदृश्येतां शरक्षतौ ॥

śarasaṁbhinnagātrau tau sarvataḥ śakalīkr̥tau । śvāvidhāv iva rājendra vyadr̥śyetāṁ śarakṣatau ॥

सुवर्णपुङ्खैरिषुभिराचितौ तौ व्यरोचताम् । खद्योतैरावृतौ राजन्प्रावृषीव वनस्पती ॥

suvarṇapuṅkhair iṣubhir ācitau tau vyarocatām । khadyotair āvr̥tau rājan prāvr̥ṣīva vanaspatī ॥

संप्रदीपितसर्वाङ्गौ सायकैस्तौ महारथौ । अदृश्येतां रणे क्रुद्धावुल्काभिरिव कुञ्जरौ ॥

saṁpradīpitasarvāṅgau sāyakais tau mahārathau । adr̥śyetāṁ raṇe kruddhāv ulkābhir iva kuñjarau ॥

ततो युधि महाराज सोमदत्तो महारथः । अर्धचन्द्रेण चिच्छेद माधवस्य महद्धनुः ॥

tato yudhi mahārāja somadatto mahārathaḥ । ardhacandreṇa ciccheda mādhavasya mahad dhanuḥ ॥

अथैनं पञ्चविंशत्या सायकानां समार्पयत् । त्वरमाणस्त्वराकाले पुनश्च दशभिः शरैः ॥

athainaṁ pañcaviṁśatyā sāyakānāṁ samārpayat । tvaramāṇas tvarākāle punaś ca daśabhiḥ śaraiḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय सात्यकिर्वेगवत्तरम् । पञ्चभिः सायकैस्तूर्णं सोमदत्तमविध्यत ॥

athānyad dhanur ādāya sātyakir vegavattaram । pañcabhiḥ sāyakais tūrṇaṁ somadattam avidhyata ॥

ततोऽपरेण भल्लेन ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम् । बाह्लीकस्य रणे राजन्सात्यकिः प्रहसन्निव ॥

tato ’pareṇa bhallena dhvajaṁ ciccheda kāñcanam । bāhlīkasya raṇe rājan sātyakiḥ prahasann iva ॥

सोमदत्तस्त्वसंभ्रान्तो दृष्ट्वा केतुं निपातितम् । शैनेयं पञ्चविंशत्या सायकानां समाचिनोत् ॥

somadattas tv asaṁbhrānto dr̥ṣṭvā ketuṁ nipātitam । śaineyaṁ pañcaviṁśatyā sāyakānāṁ samācinot ॥

सात्वतोऽपि रणे क्रुद्धः सोमदत्तस्य धन्विनः । धनुश्चिच्छेद समरे क्षुरप्रेण शितेन ह ॥

sātvato ’pi raṇe kruddhaḥ somadattasya dhanvinaḥ । dhanuś ciccheda samare kṣurapreṇa śitena ha ॥

अथैनं रुक्मपुङ्खानां शतेन नतपर्वणाम् । आचिनोद्बहुधा राजन्भग्नदंष्ट्रमिव द्विपम् ॥

athainaṁ rukmapuṅkhānāṁ śatena nataparvaṇām । ācinod bahudhā rājan bhagnadaṁṣṭram iva dvipam ॥

अथान्यद्धनुरादाय सोमदत्तो महारथः । सात्यकिं छादयामास शरवृष्ट्या महाबलः ॥

athānyad dhanur ādāya somadatto mahārathaḥ । sātyakiṁ chādayām āsa śaravr̥ṣṭyā mahābalaḥ ॥

सोमदत्तं तु संक्रुद्धो रणे विव्याध सात्यकिः । सात्यकिं चेषुजालेन सोमदत्तो अपीडयत् ॥

somadattaṁ tu saṁkruddho raṇe vivyādha sātyakiḥ । sātyakiṁ ceṣujālena somadatto apīḍayat ॥

दशभिः सात्वतस्यार्थे भीमोऽहन्बाह्लिकात्मजम् । सोमदत्तोऽप्यसंभ्रान्तः शैनेयमवधीच्छरैः ॥

daśabhiḥ sātvatasyārthe bhīmo ’han bāhlikātmajam । somadatto ’py asaṁbhrāntaḥ śaineyam avadhīc charaiḥ ॥

ततस्तु सात्वतस्यार्थे भैमसेनिर्नवं दृढम् । मुमोच परिघं घोरं सोमदत्तस्य वक्षसि ॥

tatas tu sātvatasyārthe bhaimasenir navaṁ dr̥ḍham । mumoca parighaṁ ghoraṁ somadattasya vakṣasi ॥

तमापतन्तं वेगेन परिघं घोरदर्शनम् । द्विधा चिच्छेद समरे प्रहसन्निव कौरवः ॥

tam āpatantaṁ vegena parighaṁ ghoradarśanam । dvidhā ciccheda samare prahasann iva kauravaḥ ॥

स पपात द्विधा छिन्न आयसः परिघो महान् । महीधरस्येव महच्छिखरं वज्रदारितम् ॥

sa papāta dvidhā chinna āyasaḥ parigho mahān । mahīdharasyeva mahac chikharaṁ vajradāritam ॥

ततस्तु सात्यकी राजन्सोमदत्तस्य संयुगे । धनुश्चिच्छेद भल्लेन हस्तावापं च पञ्चभिः ॥

tatas tu sātyakī rājan somadattasya saṁyuge । dhanuś ciccheda bhallena hastāvāpaṁ ca pañcabhiḥ ॥

चतुर्भिस्तु शरैस्तूर्णं चतुरस्तुरगोत्तमान् । समीपं प्रेषयामास प्रेतराजस्य भारत ॥

caturbhis tu śarais tūrṇaṁ caturas turagottamān । samīpaṁ preṣayām āsa pretarājasya bhārata ॥

सारथेश्च शिरः कायाद्भल्लेन नतपर्वणा । जहार रथशार्दूलः प्रहसञ्शिनिपुंगवः ॥

sāratheś ca śiraḥ kāyād bhallena nataparvaṇā । jahāra rathaśārdūlaḥ prahasañ śinipuṁgavaḥ ॥

ततः शरं महाघोरं ज्वलन्तमिव पावकम् । मुमोच सात्वतो राजन्स्वर्णपुङ्खं शिलाशितम् ॥

tataḥ śaraṁ mahāghoraṁ jvalantam iva pāvakam । mumoca sātvato rājan svarṇapuṅkhaṁ śilāśitam ॥

स विमुक्तो बलवता शैनेयेन शरोत्तमः । घोरस्तस्योरसि विभो निपपाताशु भारत ॥

sa vimukto balavatā śaineyena śarottamaḥ । ghoras tasyorasi vibho nipapātāśu bhārata ॥

सोऽतिविद्धो बलवता सात्वतेन महारथः । सोमदत्तो महाबाहुर्निपपात ममार च ॥

so ’tividdho balavatā sātvatena mahārathaḥ । somadatto mahābāhur nipapāta mamāra ca ॥

तं दृष्ट्वा निहतं तत्र सोमदत्तं महारथाः । महता शरवर्षेण युयुधानमुपाद्रवन् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā nihataṁ tatra somadattaṁ mahārathāḥ । mahatā śaravarṣeṇa yuyudhānam upādravan ॥

छाद्यमानं शरैर्दृष्ट्वा युयुधानं युधिष्ठिरः । महत्या सेनया सार्धं द्रोणानीकमुपाद्रवत् ॥

chādyamānaṁ śarair dr̥ṣṭvā yuyudhānaṁ yudhiṣṭhiraḥ । mahatyā senayā sārdhaṁ droṇānīkam upādravat ॥

ततो युधिष्ठिरः क्रुद्धस्तावकानां महाबलम् । शरैर्विद्रावयामास भारद्वाजस्य पश्यतः ॥

tato yudhiṣṭhiraḥ kruddhas tāvakānāṁ mahābalam । śarair vidrāvayām āsa bhāradvājasya paśyataḥ ॥

सैन्यानि द्रावयन्तं तु द्रोणो दृष्ट्वा युधिष्ठिरम् । अभिदुद्राव वेगेन क्रोधसंरक्तलोचनः ॥

sainyāni drāvayantaṁ tu droṇo dr̥ṣṭvā yudhiṣṭhiram । abhidudrāva vegena krodhasaṁraktalocanaḥ ॥

ततः सुनिशितैर्बाणैः पार्थं विव्याध सप्तभिः । सोऽतिविद्धो महाबाहुः सृक्किणी परिसंलिहन् । युधिष्ठिरस्य चिच्छेद ध्वजं कार्मुकमेव च ॥

tataḥ suniśitair bāṇaiḥ pārthaṁ vivyādha saptabhiḥ । so ’tividdho mahābāhuḥ sr̥kkiṇī parisaṁlihan । yudhiṣṭhirasya ciccheda dhvajaṁ kārmukam eva ca ॥

स छिन्नधन्वा त्वरितस्त्वराकाले नृपोत्तमः । अन्यदादत्त वेगेन कार्मुकं समरे दृढम् ॥

sa chinnadhanvā tvaritas tvarākāle nr̥pottamaḥ । anyad ādatta vegena kārmukaṁ samare dr̥ḍham ॥

ततः शरसहस्रेण द्रोणं विव्याध पार्थिवः । साश्वसूतध्वजरथं तदद्भुतमिवाभवत् ॥

tataḥ śarasahasreṇa droṇaṁ vivyādha pārthivaḥ । sāśvasūtadhvajarathaṁ tad adbhutam ivābhavat ॥

ततो मुहूर्तं व्यथितः शरघातप्रपीडितः । निषसाद रथोपस्थे द्रोणो भरतसत्तम ॥

tato muhūrtaṁ vyathitaḥ śaraghātaprapīḍitaḥ । niṣasāda rathopasthe droṇo bharatasattama ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां मुहूर्ताद्द्विजसत्तमः । क्रोधेन महताविष्टो वायव्यास्त्रमवासृजत् ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñāṁ muhūrtād dvijasattamaḥ । krodhena mahatāviṣṭo vāyavyāstram avāsr̥jat ॥

असंभ्रान्तस्ततः पार्थो धनुराकृष्य वीर्यवान् । तदस्त्रमस्त्रेण रणे स्तम्भयामास भारत ॥

asaṁbhrāntas tataḥ pārtho dhanur ākr̥ṣya vīryavān । tad astram astreṇa raṇe stambhayām āsa bhārata ॥

ततोऽब्रवीद्वासुदेवः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । युधिष्ठिर महाबाहो यत्त्वा वक्ष्यामि तच्छृणु ॥

tato ’bravīd vāsudevaḥ kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram । yudhiṣṭhira mahābāho yat tvā vakṣyāmi tac chr̥ṇu ॥

उपारमस्व युद्धाय द्रोणाद्भरतसत्तम । गृध्यते हि सदा द्रोणो ग्रहणे तव संयुगे ॥

upāramasva yuddhāya droṇād bharatasattama । gr̥dhyate hi sadā droṇo grahaṇe tava saṁyuge ॥

नानुरूपमहं मन्ये युद्धमस्य त्वया सह । योऽस्य सृष्टो विनाशाय स एनं श्वो हनिष्यति ॥

nānurūpam ahaṁ manye yuddham asya tvayā saha । yo ’sya sr̥ṣṭo vināśāya sa enaṁ śvo haniṣyati ॥

परिवर्ज्य गुरुं याहि यत्र राजा सुयोधनः । भीमश्च रथशार्दूलो युध्यते कौरवैः सह ॥

parivarjya guruṁ yāhi yatra rājā suyodhanaḥ । bhīmaś ca rathaśārdūlo yudhyate kauravaiḥ saha ॥

वासुदेववचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः । मुहूर्तं चिन्तयित्वा तु ततो दारुणमाहवम् ॥

vāsudevavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । muhūrtaṁ cintayitvā tu tato dāruṇam āhavam ॥

प्रायाद्द्रुतममित्रघ्नो यत्र भीमो व्यवस्थितः । विनिघ्नंस्तावकान्योधान्व्यादितास्य इवान्तकः ॥

prāyād drutam amitraghno yatra bhīmo vyavasthitaḥ । vinighnaṁs tāvakān yodhān vyāditāsya ivāntakaḥ ॥

रथघोषेण महता नादयन्वसुधातलम् । पर्जन्य इव घर्मान्ते नादयन्वै दिशो दश ॥

rathaghoṣeṇa mahatā nādayan vasudhātalam । parjanya iva gharmānte nādayan vai diśo daśa ॥

भीमस्य निघ्नतः शत्रून्पार्ष्णिं जग्राह पाण्डवः । द्रोणोऽपि पाण्डुपाञ्चालान्व्यधमद्रजनीमुखे ॥

bhīmasya nighnataḥ śatrūn pārṣṇiṁ jagrāha pāṇḍavaḥ । droṇo ’pi pāṇḍupāñcālān vyadhamad rajanīmukhe ॥