Adhyāya 128

संजय उवाच । तदुदीर्णगजाश्वौघं बलं तव जनाधिप । पाण्डुसेनामभिद्रुत्य योधयामास सर्वतः ॥

saṁjaya uvāca । tad udīrṇagajāśvaughaṁ balaṁ tava janādhipa । pāṇḍusenām abhidrutya yodhayām āsa sarvataḥ ॥

पाञ्चालाः कुरवश्चैव योधयन्तः परस्परम् । यमराष्ट्राय महते परलोकाय दीक्षिताः ॥

pāñcālāḥ kuravaś caiva yodhayantaḥ parasparam । yamarāṣṭrāya mahate paralokāya dīkṣitāḥ ॥

शूराः शूरैः समागम्य शरतोमरशक्तिभिः । विव्यधुः समरे तूर्णं निन्युश्चैव यमक्षयम् ॥

śūrāḥ śūraiḥ samāgamya śaratomaraśaktibhiḥ । vivyadhuḥ samare tūrṇaṁ ninyuś caiva yamakṣayam ॥

रथिनां रथिभिः सार्धं रुधिरस्रावि दारुणम् । प्रावर्तत महद्युद्धं निघ्नतामितरेतरम् ॥

rathināṁ rathibhiḥ sārdhaṁ rudhirasrāvi dāruṇam । prāvartata mahad yuddhaṁ nighnatām itaretaram ॥

वारणाश्च महाराज समासाद्य परस्परम् । विषाणैर्दारयामासुः संक्रुद्धाश्च मदोत्कटाः ॥

vāraṇāś ca mahārāja samāsādya parasparam । viṣāṇair dārayām āsuḥ saṁkruddhāś ca madotkaṭāḥ ॥

हयारोहान्हयारोहाः प्रासशक्तिपरश्वधैः । बिभिदुस्तुमुले युद्धे प्रार्थयन्तो महद्यशः ॥

hayārohān hayārohāḥ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ । bibhidus tumule yuddhe prārthayanto mahad yaśaḥ ॥

पत्तयश्च महाबाहो शतशः शस्त्रपाणयः । अन्योन्यमार्दयन्राजन्नित्ययत्ताः पराक्रमे ॥

pattayaś ca mahābāho śataśaḥ śastrapāṇayaḥ । anyonyam ārdayan rājan nityayattāḥ parākrame ॥

गोत्राणां नामधेयानां कुलानां चैव मारिष । श्रवणाद्धि विजानीमः पाञ्चालान्कुरुभिः सह ॥

gotrāṇāṁ nāmadheyānāṁ kulānāṁ caiva māriṣa । śravaṇād dhi vijānīmaḥ pāñcālān kurubhiḥ saha ॥

अन्योन्यं समरे योधाः शरशक्तिपरश्वधैः । प्रेषयन्परलोकाय विचरन्तो ह्यभीतवत् ॥

anyonyaṁ samare yodhāḥ śaraśaktiparaśvadhaiḥ । preṣayan paralokāya vicaranto hy abhītavat ॥

शरैर्दश दिशो राजंस्तेषां मुक्तैः सहस्रशः । न भ्राजन्त यथापूर्वं भास्करेऽस्तं गतेऽपि च ॥

śarair daśa diśo rājaṁs teṣāṁ muktaiḥ sahasraśaḥ । na bhrājanta yathāpūrvaṁ bhāskare ’staṁ gate ’pi ca ॥

तथा प्रयुध्यमानेषु पाण्डवेयेषु निर्भयः । दुर्योधनो महाराज व्यवगाहत तद्बलम् ॥

tathā prayudhyamāneṣu pāṇḍaveyeṣu nirbhayaḥ । duryodhano mahārāja vyavagāhata tad balam ॥

सैन्धवस्य वधेनैव भृशं दुःखसमन्वितः । मर्तव्यमिति संचिन्त्य प्राविशत्तु द्विषद्बलम् ॥

saindhavasya vadhenaiva bhr̥śaṁ duḥkhasamanvitaḥ । martavyam iti saṁcintya prāviśat tu dviṣadbalam ॥

नादयन्रथघोषेण कम्पयन्निव मेदिनीम् । अभ्यवर्तत पुत्रस्ते पाण्डवानामनीकिनीम् ॥

nādayan rathaghoṣeṇa kampayann iva medinīm । abhyavartata putras te pāṇḍavānām anīkinīm ॥

स संनिपातस्तुमुलस्तस्य तेषां च भारत । अभवत्सर्वसैन्यानामभावकरणो महान् ॥

sa saṁnipātas tumulas tasya teṣāṁ ca bhārata । abhavat sarvasainyānām abhāvakaraṇo mahān ॥

मध्यंदिनगतं सूर्यं प्रतपन्तं गभस्तिभिः । तथा तव सुतं मध्ये प्रतपन्तं शरोर्मिभिः ॥

madhyaṁdinagataṁ sūryaṁ pratapantaṁ gabhastibhiḥ । tathā tava sutaṁ madhye pratapantaṁ śarormibhiḥ ॥

न शेकुर्भारतं युद्धे पाण्डवाः समवेक्षितुम् । पलायने कृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये ॥

na śekur bhārataṁ yuddhe pāṇḍavāḥ samavekṣitum । palāyane kr̥totsāhā nirutsāhā dviṣajjaye ॥

पर्यधावन्त पाञ्चाला वध्यमाना महात्मना । रुक्मपुङ्खैः प्रसन्नाग्रैस्तव पुत्रेण धन्विना । अर्द्यमानाः शरैस्तूर्णं न्यपतन्पाण्डुसैनिकाः ॥

paryadhāvanta pāñcālā vadhyamānā mahātmanā । rukmapuṅkhaiḥ prasannāgrais tava putreṇa dhanvinā । ardyamānāḥ śarais tūrṇaṁ nyapatan pāṇḍusainikāḥ ॥

न तादृशं रणे कर्म कृतवन्तस्तु तावकाः । यादृशं कृतवान्राजा पुत्रस्तव विशां पते ॥

na tādr̥śaṁ raṇe karma kr̥tavantas tu tāvakāḥ । yādr̥śaṁ kr̥tavān rājā putras tava viśāṁ pate ॥

पुत्रेण तव सा सेना पाण्डवी मथिता रणे । नलिनी द्विरदेनेव समन्तात्फुल्लपङ्कजा ॥

putreṇa tava sā senā pāṇḍavī mathitā raṇe । nalinī dviradeneva samantāt phullapaṅkajā ॥

क्षीणतोयानिलार्काभ्यां हतत्विडिव पद्मिनी । बभूव पाण्डवी सेना तव पुत्रस्य तेजसा ॥

kṣīṇatoyānilārkābhyāṁ hatatviḍ iva padminī । babhūva pāṇḍavī senā tava putrasya tejasā ॥

पाण्डुसेनां हतां दृष्ट्वा तव पुत्रेण भारत । भीमसेनपुरोगास्तु पाञ्चालाः समुपाद्रवन् ॥

pāṇḍusenāṁ hatāṁ dr̥ṣṭvā tava putreṇa bhārata । bhīmasenapurogās tu pāñcālāḥ samupādravan ॥

स भीमसेनं दशभिर्माद्रीपुत्रौ त्रिभिस्त्रिभिः । विराटद्रुपदौ षड्भिः शतेन च शिखण्डिनम् ॥

sa bhīmasenaṁ daśabhir mādrīputrau tribhis tribhiḥ । virāṭadrupadau ṣaḍbhiḥ śatena ca śikhaṇḍinam ॥

धृष्टद्युम्नं च सप्तत्या धर्मपुत्रं च सप्तभिः । केकयांश्चैव चेदींश्च बहुभिर्निशितैः शरैः ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ ca saptatyā dharmaputraṁ ca saptabhiḥ । kekayāṁś caiva cedīṁś ca bahubhir niśitaiḥ śaraiḥ ॥

सात्वतं पञ्चभिर्विद्ध्वा द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभिः । घटोत्कचं च समरे विद्ध्वा सिंह इवानदत् ॥

sātvataṁ pañcabhir viddhvā draupadeyāṁs tribhis tribhiḥ । ghaṭotkacaṁ ca samare viddhvā siṁha ivānadat ॥

शतशश्चापरान्योधान्सद्विपाश्वरथान्रणे । शरैरवचकर्तोग्रैः क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजाः ॥

śataśaś cāparān yodhān sadvipāśvarathān raṇe । śarair avacakartograiḥ kruddho ’ntaka iva prajāḥ ॥

तस्य तान्निघ्नतः शत्रून्रुक्मपृष्ठं महद्धनुः । भल्लाभ्यां पाण्डवो ज्येष्ठस्त्रिधा चिच्छेद मारिष ॥

tasya tān nighnataḥ śatrūn rukmapr̥ṣṭhaṁ mahad dhanuḥ । bhallābhyāṁ pāṇḍavo jyeṣṭhas tridhā ciccheda māriṣa ॥

विव्याध चैनं दशभिः सम्यगस्तैः शितैः शरैः । मर्माणि भित्त्वा ते सर्वे संभग्नाः क्षितिमाविशन् ॥

vivyādha cainaṁ daśabhiḥ samyagastaiḥ śitaiḥ śaraiḥ । marmāṇi bhittvā te sarve saṁbhagnāḥ kṣitim āviśan ॥

ततः प्रमुदिता योधाः परिवव्रुर्युधिष्ठिरम् । वृत्रहत्यै यथा देवाः परिवव्रुः पुरंदरम् ॥

tataḥ pramuditā yodhāḥ parivavrur yudhiṣṭhiram । vr̥trahatyai yathā devāḥ parivavruḥ puraṁdaram ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा तव पुत्रस्य मारिष । शरं परमदुर्वारं प्रेषयामास संयुगे । स तेन भृशसंविद्धो निषसाद रथोत्तमे ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā tava putrasya māriṣa । śaraṁ paramadurvāraṁ preṣayām āsa saṁyuge । sa tena bhr̥śasaṁviddho niṣasāda rathottame ॥

ततः पाञ्चालसैन्यानां भृशमासीद्रवो महान् । हतो राजेति राजेन्द्र मुदितानां समन्ततः ॥

tataḥ pāñcālasainyānāṁ bhr̥śam āsīd ravo mahān । hato rājeti rājendra muditānāṁ samantataḥ ॥

बाणशब्दरवश्चोग्रः शुश्रुवे तत्र मारिष । अथ द्रोणो द्रुतं तत्र प्रत्यदृश्यत संयुगे ॥

bāṇaśabdaravaś cograḥ śuśruve tatra māriṣa । atha droṇo drutaṁ tatra pratyadr̥śyata saṁyuge ॥

हृष्टो दुर्योधनश्चापि दृढमादाय कार्मुकम् । तिष्ठ तिष्ठेति राजानं ब्रुवन्पाण्डवमभ्ययात् ॥

hr̥ṣṭo duryodhanaś cāpi dr̥ḍham ādāya kārmukam । tiṣṭha tiṣṭheti rājānaṁ bruvan pāṇḍavam abhyayāt ॥

प्रत्युद्ययुस्तं त्वरिताः पाञ्चाला राजगृद्धिनः । तान्द्रोणः प्रतिजग्राह परीप्सन्कुरुसत्तमम् । चण्डवातोद्धतान्मेघान्निघ्नन्रश्मिमुचो यथा ॥

pratyudyayus taṁ tvaritāḥ pāñcālā rājagr̥ddhinaḥ । tān droṇaḥ pratijagrāha parīpsan kurusattamam । caṇḍavātoddhatān meghān nighnan raśmimuco yathā ॥

ततो राजन्महानासीत्संग्रामो भूरिवर्धनः । तावकानां परेषां च समेतानां युयुत्सया ॥

tato rājan mahān āsīt saṁgrāmo bhūrivardhanaḥ । tāvakānāṁ pareṣāṁ ca sametānāṁ yuyutsayā ॥