Adhyāya 127

संजय उवाच । ततो दुर्योधनो राजा द्रोणेनैवं प्रचोदितः । अमर्षवशमापन्नो युद्धायैव मनो दधे ॥

saṁjaya uvāca । tato duryodhano rājā droṇenaivaṁ pracoditaḥ । amarṣavaśam āpanno yuddhāyaiva mano dadhe ॥

अब्रवीच्च तदा कर्णं पुत्रो दुर्योधनस्तव । पश्य कृष्णसहायेन पाण्डवेन किरीटिना । आचार्यविहितं व्यूहं भिन्नं देवैः सुदुर्भिदम् ॥

abravīc ca tadā karṇaṁ putro duryodhanas tava । paśya kr̥ṣṇasahāyena pāṇḍavena kirīṭinā । ācāryavihitaṁ vyūhaṁ bhinnaṁ devaiḥ sudurbhidam ॥

तव व्यायच्छमानस्य द्रोणस्य च महात्मनः । मिषतां योधमुख्यानां सैन्धवो विनिपातितः ॥

tava vyāyacchamānasya droṇasya ca mahātmanaḥ । miṣatāṁ yodhamukhyānāṁ saindhavo vinipātitaḥ ॥

पश्य राधेय राजानः पृथिव्यां प्रवरा युधि । पार्थेनैकेन निहताः सिंहेनेवेतरा मृगाः ॥

paśya rādheya rājānaḥ pr̥thivyāṁ pravarā yudhi । pārthenaikena nihatāḥ siṁhenevetarā mr̥gāḥ ॥

मम व्यायच्छमानस्य समरे शत्रुसूदन । अल्पावशेषं सैन्यं मे कृतं शक्रात्मजेन ह ॥

mama vyāyacchamānasya samare śatrusūdana । alpāvaśeṣaṁ sainyaṁ me kr̥taṁ śakrātmajena ha ॥

कथं ह्यनिच्छमानस्य द्रोणस्य युधि फल्गुनः । भिन्द्यात्सुदुर्भिदं व्यूहं यतमानोऽपि संयुगे ॥

kathaṁ hy anicchamānasya droṇasya yudhi phalgunaḥ । bhindyāt sudurbhidaṁ vyūhaṁ yatamāno ’pi saṁyuge ॥

प्रियो हि फल्गुनो नित्यमाचार्यस्य महात्मनः । ततोऽस्य दत्तवान्द्वारं नयुद्धेनारिमर्दन ॥

priyo hi phalguno nityam ācāryasya mahātmanaḥ । tato ’sya dattavān dvāraṁ nayuddhenārimardana ॥

अभयं सैन्धवस्याजौ दत्त्वा द्रोणः परंतपः । प्रादात्किरीटिने द्वारं पश्य निर्गुणतां मम ॥

abhayaṁ saindhavasyājau dattvā droṇaḥ paraṁtapaḥ । prādāt kirīṭine dvāraṁ paśya nirguṇatāṁ mama ॥

यद्यदास्यमनुज्ञां वै पूर्वमेव गृहान्प्रति । सिन्धुराजस्य समरे नाभविष्यज्जनक्षयः ॥

yady adāsyam anujñāṁ vai pūrvam eva gr̥hān prati । sindhurājasya samare nābhaviṣyaj janakṣayaḥ ॥

जयद्रथो जीवितार्थी गच्छमानो गृहान्प्रति । मयानार्येण संरुद्धो द्रोणात्प्राप्याभयं रणे ॥

jayadratho jīvitārthī gacchamāno gr̥hān prati । mayānāryeṇa saṁruddho droṇāt prāpyābhayaṁ raṇe ॥

अद्य मे भ्रातरः क्षीणाश्चित्रसेनादयो युधि । भीमसेनं समासाद्य पश्यतां नो दुरात्मनाम् ॥

adya me bhrātaraḥ kṣīṇāś citrasenādayo yudhi । bhīmasenaṁ samāsādya paśyatāṁ no durātmanām ॥

कर्ण उवाच । आचार्यं मा विगर्हस्व शक्त्या युध्यत्यसौ द्विजः । अजय्यान्पाण्डवान्मन्ये द्रोणेनास्त्रविदा मृधे ॥

karṇa uvāca । ācāryaṁ mā vigarhasva śaktyā yudhyaty asau dvijaḥ । ajayyān pāṇḍavān manye droṇenāstravidā mr̥dhe ॥

तथा ह्येनमतिक्रम्य प्रविष्टः श्वेतवाहनः । दैवदृष्टोऽन्यथाभावो न मन्ये विद्यते क्वचित् ॥

tathā hy enam atikramya praviṣṭaḥ śvetavāhanaḥ । daivadr̥ṣṭo ’nyathābhāvo na manye vidyate kva cit ॥

ततो नो युध्यमानानां परं शक्त्या सुयोधन । सैन्धवो निहतो राजन्दैवमत्र परं स्मृतम् ॥

tato no yudhyamānānāṁ paraṁ śaktyā suyodhana । saindhavo nihato rājan daivam atra paraṁ smr̥tam ॥

परं यत्नं कुर्वतां च त्वया सार्धं रणाजिरे । हत्वास्माकं पौरुषं हि दैवं पश्चात्करोति नः । सततं चेष्टमानानां निकृत्या विक्रमेण च ॥

paraṁ yatnaṁ kurvatāṁ ca tvayā sārdhaṁ raṇājire । hatvāsmākaṁ pauruṣaṁ hi daivaṁ paścāt karoti naḥ । satataṁ ceṣṭamānānāṁ nikr̥tyā vikrameṇa ca ॥

दैवोपसृष्टः पुरुषो यत्कर्म कुरुते क्वचित् । कृतं कृतं स्म तत्तस्य दैवेन विनिहन्यते ॥

daivopasr̥ṣṭaḥ puruṣo yat karma kurute kva cit । kr̥taṁ kr̥taṁ sma tat tasya daivena vinihanyate ॥

यत्कर्तव्यं मनुष्येण व्यवसायवता सता । तत्कार्यमविशङ्केन सिद्धिर्दैवे प्रतिष्ठिता ॥

yat kartavyaṁ manuṣyeṇa vyavasāyavatā satā । tat kāryam aviśaṅkena siddhir daive pratiṣṭhitā ॥

निकृत्या निकृताः पार्था विषयोगैश्च भारत । दग्धा जतुगृहे चापि द्यूतेन च पराजिताः ॥

nikr̥tyā nikr̥tāḥ pārthā viṣayogaiś ca bhārata । dagdhā jatugr̥he cāpi dyūtena ca parājitāḥ ॥

राजनीतिं व्यपाश्रित्य प्रहिताश्चैव काननम् । यत्नेन च कृतं यत्ते दैवेन विनिपातितम् ॥

rājanītiṁ vyapāśritya prahitāś caiva kānanam । yatnena ca kr̥taṁ yat te daivena vinipātitam ॥

युध्यस्व यत्नमास्थाय मृत्युं कृत्वा निवर्तनम् । यततस्तव तेषां च दैवं मार्गेण यास्यति ॥

yudhyasva yatnam āsthāya mr̥tyuṁ kr̥tvā nivartanam । yatatas tava teṣāṁ ca daivaṁ mārgeṇa yāsyati ॥

न तेषां मतिपूर्वं हि सुकृतं दृश्यते क्वचित् । दुष्कृतं तव वा वीर बुद्ध्या हीनं कुरूद्वह ॥

na teṣāṁ matipūrvaṁ hi sukr̥taṁ dr̥śyate kva cit । duṣkr̥taṁ tava vā vīra buddhyā hīnaṁ kurūdvaha ॥

दैवं प्रमाणं सर्वस्य सुकृतस्येतरस्य वा । अनन्यकर्म दैवं हि जागर्ति स्वपतामपि ॥

daivaṁ pramāṇaṁ sarvasya sukr̥tasyetarasya vā । ananyakarma daivaṁ hi jāgarti svapatām api ॥

बहूनि तव सैन्यानि योधाश्च बहवस्तथा । न तथा पाण्डुपुत्राणामेवं युद्धमवर्तत ॥

bahūni tava sainyāni yodhāś ca bahavas tathā । na tathā pāṇḍuputrāṇām evaṁ yuddham avartata ॥

तैरल्पैर्बहवो यूयं क्षयं नीताः प्रहारिणः । शङ्के दैवस्य तत्कर्म पौरुषं येन नाशितम् ॥

tair alpair bahavo yūyaṁ kṣayaṁ nītāḥ prahāriṇaḥ । śaṅke daivasya tat karma pauruṣaṁ yena nāśitam ॥

संजय उवाच । एवं संभाषमाणानां बहु तत्तज्जनाधिप । पाण्डवानामनीकानि समदृश्यन्त संयुगे ॥

saṁjaya uvāca । evaṁ saṁbhāṣamāṇānāṁ bahu tat taj janādhipa । pāṇḍavānām anīkāni samadr̥śyanta saṁyuge ॥

ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् । तावकानां परैः सार्धं राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ vyatiṣaktarathadvipam । tāvakānāṁ paraiḥ sārdhaṁ rājan durmantrite tava ॥