Adhyāya 123

धृतराष्ट्र उवाच । तथा गतेषु शूरेषु तेषां मम च संजय । किं वै भीमस्तदाकार्षीत्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tathā gateṣu śūreṣu teṣāṁ mama ca saṁjaya । kiṁ vai bhīmas tadākārṣīt tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । विरथो भीमसेनो वै कर्णवाक्शल्यपीडितः । अमर्षवशमापन्नः फल्गुनं वाक्यमब्रवीत् ॥

saṁjaya uvāca । viratho bhīmaseno vai karṇavākśalyapīḍitaḥ । amarṣavaśam āpannaḥ phalgunaṁ vākyam abravīt ॥

पुनः पुनस्तूबरक मूढ औदरिकेति च । अकृतास्त्रक मा योधीर्बाल संग्रामकातर ॥

punaḥ punas tūbaraka mūḍha audariketi ca । akr̥tāstraka mā yodhīr bāla saṁgrāmakātara ॥

इति मामब्रवीत्कर्णः पश्यतस्ते धनंजय । एवं वक्ता च मे वध्यस्तेन चोक्तोऽस्मि भारत ॥

iti mām abravīt karṇaḥ paśyatas te dhanaṁjaya । evaṁ vaktā ca me vadhyas tena cokto ’smi bhārata ॥

एतद्व्रतं महाबाहो त्वया सह कृतं मया । यथैतन्मम कौन्तेय तथा तव न संशयः ॥

etad vrataṁ mahābāho tvayā saha kr̥taṁ mayā । yathaitan mama kaunteya tathā tava na saṁśayaḥ ॥

तद्वधाय नरश्रेष्ठ स्मरैतद्वचनं मम । यथा भवति तत्सत्यं तथा कुरु धनंजय ॥

tadvadhāya naraśreṣṭha smaraitad vacanaṁ mama । yathā bhavati tat satyaṁ tathā kuru dhanaṁjaya ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य भीमस्यामितविक्रमः । ततोऽर्जुनोऽब्रवीत्कर्णं किंचिदभ्येत्य संयुगे ॥

tac chrutvā vacanaṁ tasya bhīmasyāmitavikramaḥ । tato ’rjuno ’bravīt karṇaṁ kiṁ cid abhyetya saṁyuge ॥

कर्ण कर्ण वृथादृष्टे सूतपुत्रात्मसंस्तुत । अधर्मबुद्धे शृणु मे यत्त्वा वक्ष्यामि सांप्रतम् ॥

karṇa karṇa vr̥thādr̥ṣṭe sūtaputrātmasaṁstuta । adharmabuddhe śr̥ṇu me yat tvā vakṣyāmi sāṁpratam ॥

द्विविधं कर्म शूराणां युद्धे जयपराजयौ । तौ चाप्यनित्यौ राधेय वासवस्यापि युध्यतः ॥

dvividhaṁ karma śūrāṇāṁ yuddhe jayaparājayau । tau cāpy anityau rādheya vāsavasyāpi yudhyataḥ ॥

मुमूर्षुर्युयुधानेन विरथोऽसि विसर्जितः । यदृच्छया भीमसेनं विरथं कृतवानसि ॥

mumūrṣur yuyudhānena viratho ’si visarjitaḥ । yadr̥cchayā bhīmasenaṁ virathaṁ kr̥tavān asi ॥

अधर्मस्त्वेष राधेय यत्त्वं भीममवोचथाः । युद्धधर्मं विजानन्वै युध्यन्तमपलायिनम् । पूरयन्तं यथाशक्ति शूरकर्माहवे तथा ॥

adharmas tv eṣa rādheya yat tvaṁ bhīmam avocathāḥ । yuddhadharmaṁ vijānan vai yudhyantam apalāyinam । pūrayantaṁ yathāśakti śūrakarmāhave tathā ॥

पश्यतां सर्वसैन्यानां केशवस्य ममैव च । विरथो भीमसेनेन कृतोऽसि बहुशो रणे । न च त्वां परुषं किंचिदुक्तवान्पण्डुनन्दनः ॥

paśyatāṁ sarvasainyānāṁ keśavasya mamaiva ca । viratho bhīmasenena kr̥to ’si bahuśo raṇe । na ca tvāṁ paruṣaṁ kiṁ cid uktavān paṇḍunandanaḥ ॥

यस्मात्तु बहु रूक्षं च श्रावितस्ते वृकोदरः । परोक्षं यच्च सौभद्रो युष्माभिर्निहतो मम ॥

yasmāt tu bahu rūkṣaṁ ca śrāvitas te vr̥kodaraḥ । parokṣaṁ yac ca saubhadro yuṣmābhir nihato mama ॥

तस्मादस्यावलेपस्य सद्यः फलमवाप्नुहि । त्वया तस्य धनुश्छिन्नमात्मनाशाय दुर्मते ॥

tasmād asyāvalepasya sadyaḥ phalam avāpnuhi । tvayā tasya dhanuś chinnam ātmanāśāya durmate ॥

तस्माद्वध्योऽसि मे मूढ सभृत्यबलवाहनः । कुरु त्वं सर्वकृत्यानि महत्ते भयमागतम् ॥

tasmād vadhyo ’si me mūḍha sabhr̥tyabalavāhanaḥ । kuru tvaṁ sarvakr̥tyāni mahat te bhayam āgatam ॥

हन्तास्मि वृषसेनं ते प्रेक्षमाणस्य संयुगे । ये चान्येऽप्युपयास्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नृपाः । तांश्च सर्वान्हनिष्यामि सत्येनायुधमालभे ॥

hantāsmi vr̥ṣasenaṁ te prekṣamāṇasya saṁyuge । ye cānye ’py upayāsyanti buddhimohena māṁ nr̥pāḥ । tāṁś ca sarvān haniṣyāmi satyenāyudham ālabhe ॥

त्वां च मूढाकृतप्रज्ञमतिमानिनमाहवे । दृष्ट्वा दुर्योधनो मन्दो भृशं तप्स्यति पातितम् ॥

tvāṁ ca mūḍhākr̥taprajñam atimāninam āhave । dr̥ṣṭvā duryodhano mando bhr̥śaṁ tapsyati pātitam ॥

अर्जुनेन प्रतिज्ञाते वधे कर्णसुतस्य तु । महान्सुतुमुलः शब्दो बभूव रथिनां तदा ॥

arjunena pratijñāte vadhe karṇasutasya tu । mahān sutumulaḥ śabdo babhūva rathināṁ tadā ॥

तस्मिन्नाकुलसंग्रामे वर्तमाने महाभये । मन्दरश्मिः सहस्रांशुरस्तं गिरिमुपागमत् ॥

tasminn ākulasaṁgrāme vartamāne mahābhaye । mandaraśmiḥ sahasrāṁśur astaṁ girim upāgamat ॥

ततो राजन्हृषीकेशः संग्रामशिरसि स्थितम् । तीर्णप्रतिज्ञं बीभत्सुं परिष्वज्येदमब्रवीत् ॥

tato rājan hr̥ṣīkeśaḥ saṁgrāmaśirasi sthitam । tīrṇapratijñaṁ bībhatsuṁ pariṣvajyedam abravīt ॥

दिष्ट्या संपादिता जिष्णो प्रतिज्ञा महती त्वया । दिष्ट्या च निहतः पापो वृद्धक्षत्रः सहात्मजः ॥

diṣṭyā saṁpāditā jiṣṇo pratijñā mahatī tvayā । diṣṭyā ca nihataḥ pāpo vr̥ddhakṣatraḥ sahātmajaḥ ॥

धार्तराष्ट्रबलं प्राप्य देवसेनापि भारत । सीदेत समरे जिष्णो नात्र कार्या विचारणा ॥

dhārtarāṣṭrabalaṁ prāpya devasenāpi bhārata । sīdeta samare jiṣṇo nātra kāryā vicāraṇā ॥

न तं पश्यामि लोकेषु चिन्तयन्पुरुषं क्वचित् । त्वदृते पुरुषव्याघ्र य एतद्योधयेद्बलम् ॥

na taṁ paśyāmi lokeṣu cintayan puruṣaṁ kva cit । tvad r̥te puruṣavyāghra ya etad yodhayed balam ॥

महाप्रभावा बहवस्त्वया तुल्याधिकापि वा । समेताः पृथिवीपाला धार्तराष्ट्रस्य कारणात् । ते त्वां प्राप्य रणे क्रुद्धं नाभ्यवर्तन्त दंशिताः ॥

mahāprabhāvā bahavas tvayā tulyādhikāpi vā । sametāḥ pr̥thivīpālā dhārtarāṣṭrasya kāraṇāt । te tvāṁ prāpya raṇe kruddhaṁ nābhyavartanta daṁśitāḥ ॥

तव वीर्यं बलं चैव रुद्रशक्रान्तकोपमम् । नेदृशं शक्नुयात्कश्चिद्रणे कर्तुं पराक्रमम् । यादृशं कृतवानद्य त्वमेकः शत्रुतापनः ॥

tava vīryaṁ balaṁ caiva rudraśakrāntakopamam । nedr̥śaṁ śaknuyāt kaś cid raṇe kartuṁ parākramam । yādr̥śaṁ kr̥tavān adya tvam ekaḥ śatrutāpanaḥ ॥

एवमेव हते कर्णे सानुबन्धे दुरात्मनि । वर्धयिष्यामि भूयस्त्वां विजितारिं हतद्विषम् ॥

evam eva hate karṇe sānubandhe durātmani । vardhayiṣyāmi bhūyas tvāṁ vijitāriṁ hatadviṣam ॥

तमर्जुनः प्रत्युवाच प्रसादात्तव माधव । प्रतिज्ञेयं मयोत्तीर्णा विबुधैरपि दुस्तरा ॥

tam arjunaḥ pratyuvāca prasādāt tava mādhava । pratijñeyaṁ mayottīrṇā vibudhair api dustarā ॥

अनाश्चर्यो जयस्तेषां येषां नाथोऽसि माधव । त्वत्प्रसादान्महीं कृत्स्नां संप्राप्स्यति युधिष्ठिरः ॥

anāścaryo jayas teṣāṁ yeṣāṁ nātho ’si mādhava । tvatprasādān mahīṁ kr̥tsnāṁ saṁprāpsyati yudhiṣṭhiraḥ ॥

तवैव भारो वार्ष्णेय तवैव विजयः प्रभो । वर्धनीयास्तव वयं प्रेष्याश्च मधुसूदन ॥

tavaiva bhāro vārṣṇeya tavaiva vijayaḥ prabho । vardhanīyās tava vayaṁ preṣyāś ca madhusūdana ॥

एवमुक्तः स्मयन्कृष्णः शनकैर्वाहयन्हयान् । दर्शयामास पार्थाय क्रूरमायोधनं महत् ॥

evam uktaḥ smayan kr̥ṣṇaḥ śanakair vāhayan hayān । darśayām āsa pārthāya krūram āyodhanaṁ mahat ॥

श्रीकृष्ण उवाच । प्रार्थयन्तो जयं युद्धे प्रथितं च महद्यशः । पृथिव्यां शेरते शूराः पार्थिवास्त्वच्छरैर्हताः ॥

śrīkr̥ṣṇa uvāca । prārthayanto jayaṁ yuddhe prathitaṁ ca mahad yaśaḥ । pr̥thivyāṁ śerate śūrāḥ pārthivās tvaccharair hatāḥ ॥

विकीर्णशस्त्राभरणा विपन्नाश्वरथद्विपाः । संछिन्नभिन्नवर्माणो वैक्लव्यं परमं गताः ॥

vikīrṇaśastrābharaṇā vipannāśvarathadvipāḥ । saṁchinnabhinnavarmāṇo vaiklavyaṁ paramaṁ gatāḥ ॥

ससत्त्वा गतसत्त्वाश्च प्रभया परया युताः । सजीवा इव लक्ष्यन्ते गतसत्त्वा नराधिपाः ॥

sasattvā gatasattvāś ca prabhayā parayā yutāḥ । sajīvā iva lakṣyante gatasattvā narādhipāḥ ॥

तेषां शरैः स्वर्णपुङ्खैः शस्त्रैश्च विविधैः शितैः । वाहनैरायुधैश्चैव संपूर्णां पश्य मेदिनीम् ॥

teṣāṁ śaraiḥ svarṇapuṅkhaiḥ śastraiś ca vividhaiḥ śitaiḥ । vāhanair āyudhaiś caiva saṁpūrṇāṁ paśya medinīm ॥

वर्मभिश्चर्मभिर्हारैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः । उष्णीषैर्मुकुटैः स्रग्भिश्चूडामणिभिरम्बरैः ॥

varmabhiś carmabhir hāraiḥ śirobhiś ca sakuṇḍalaiḥ । uṣṇīṣair mukuṭaiḥ sragbhiś cūḍāmaṇibhir ambaraiḥ ॥

कण्ठसूत्रैरङ्गदैश्च निष्कैरपि च सुप्रभैः । अन्यैश्चाभरणैश्चित्रैर्भाति भारत मेदिनी ॥

kaṇṭhasūtrair aṅgadaiś ca niṣkair api ca suprabhaiḥ । anyaiś cābharaṇaiś citrair bhāti bhārata medinī ॥

चामरैर्व्यजनैश्चित्रैर्ध्वजैश्चाश्वरथद्विपैः । विविधैश्च परिस्तोमैरश्वानां च प्रकीर्णकैः ॥

cāmarair vyajanaiś citrair dhvajaiś cāśvarathadvipaiḥ । vividhaiś ca paristomair aśvānāṁ ca prakīrṇakaiḥ ॥

कुथाभिश्च विचित्राभिर्वरूथैश्च महाधनैः । संस्तीर्णां वसुधां पश्य चित्रपट्टैरिवावृताम् ॥

kuthābhiś ca vicitrābhir varūthaiś ca mahādhanaiḥ । saṁstīrṇāṁ vasudhāṁ paśya citrapaṭṭair ivāvr̥tām ॥

नागेभ्यः पतितानन्यान्कल्पितेभ्यो द्विपैः सह । सिंहान्वज्रप्रणुन्नेभ्यो गिर्यग्रेभ्य इव च्युतान् ॥

nāgebhyaḥ patitān anyān kalpitebhyo dvipaiḥ saha । siṁhān vajrapraṇunnebhyo giryagrebhya iva cyutān ॥

संस्यूतान्वाजिभिः सार्धं धरण्यां पश्य चापरान् । पदातिसादिसंघांश्च क्षतजौघपरिप्लुतान् ॥

saṁsyūtān vājibhiḥ sārdhaṁ dharaṇyāṁ paśya cāparān । padātisādisaṁghāṁś ca kṣatajaughapariplutān ॥

संजय उवाच । एवं संदर्शयन्कृष्णो रणभूमिं किरीटिनः । स्वैः समेतः स मुदितः पाञ्चजन्यं व्यनादयत् ॥

saṁjaya uvāca । evaṁ saṁdarśayan kr̥ṣṇo raṇabhūmiṁ kirīṭinaḥ । svaiḥ sametaḥ sa muditaḥ pāñcajanyaṁ vyanādayat ॥