Adhyāya 121

संजय उवाच । स रणे व्यचरत्पार्थः प्रेक्षणीयो धनंजयः । युगपद्दिक्षु सर्वासु चित्राण्यस्त्राणि दर्शयन् ॥

saṁjaya uvāca । sa raṇe vyacarat pārthaḥ prekṣaṇīyo dhanaṁjayaḥ । yugapad dikṣu sarvāsu citrāṇy astrāṇi darśayan ॥

मध्यंदिनगतं सूर्यं प्रतपन्तमिवाम्बरे । न शेकुः सर्वभूतानि पाण्डवं प्रतिवीक्षितुम् ॥

madhyaṁdinagataṁ sūryaṁ pratapantam ivāmbare । na śekuḥ sarvabhūtāni pāṇḍavaṁ prativīkṣitum ॥

प्रसृतांस्तस्य गाण्डीवाच्छरव्रातान्महात्मनः । संग्रामे समपश्याम हंसपङ्क्तीरिवाम्बरे ॥

prasr̥tāṁs tasya gāṇḍīvāc charavrātān mahātmanaḥ । saṁgrāme samapaśyāma haṁsapaṅktīr ivāmbare ॥

विनिवार्य स वीराणामस्त्रैरस्त्राणि सर्वशः । दर्शयन्रौद्रमात्मानमुग्रे कर्मणि धिष्ठितः ॥

vinivārya sa vīrāṇām astrair astrāṇi sarvaśaḥ । darśayan raudram ātmānam ugre karmaṇi dhiṣṭhitaḥ ॥

स तान्रथवरान्राजन्नभ्यतिक्रामदर्जुनः । मोहयन्निव नाराचैर्जयद्रथवधेप्सया ॥

sa tān rathavarān rājann abhyatikrāmad arjunaḥ । mohayann iva nārācair jayadrathavadhepsayā ॥

विसृजन्दिक्षु सर्वासु शरानसितसारथिः । स रणे व्यचरत्तूर्णं प्रेक्षणीयो धनंजयः ॥

visr̥jan dikṣu sarvāsu śarān asitasārathiḥ । sa raṇe vyacarat tūrṇaṁ prekṣaṇīyo dhanaṁjayaḥ ॥

भ्रमन्त इव शूरस्य शरव्राता महात्मनः । अदृश्यन्तान्तरिक्षस्थाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

bhramanta iva śūrasya śaravrātā mahātmanaḥ । adr̥śyantāntarikṣasthāḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

आददानं महेष्वासं संदधानं च पाण्डवम् । विसृजन्तं च कौन्तेयं नानुपश्यामहे तदा ॥

ādadānaṁ maheṣvāsaṁ saṁdadhānaṁ ca pāṇḍavam । visr̥jantaṁ ca kaunteyaṁ nānupaśyāmahe tadā ॥

तथा सर्वा दिशो राजन्सर्वांश्च रथिनो रणे । आकुलीकृत्य कौन्तेयो जयद्रथमुपाद्रवत् । विव्याध च चतुःषष्ट्या शराणां नतपर्वणाम् ॥

tathā sarvā diśo rājan sarvāṁś ca rathino raṇe । ākulīkr̥tya kaunteyo jayadratham upādravat । vivyādha ca catuḥṣaṣṭyā śarāṇāṁ nataparvaṇām ॥

सैन्धवस्तु तथा विद्धः शरैर्गाण्डीवधन्वना । न चक्षमे सुसंक्रुद्धस्तोत्त्रार्दित इव द्विपः ॥

saindhavas tu tathā viddhaḥ śarair gāṇḍīvadhanvanā । na cakṣame susaṁkruddhas tottrārdita iva dvipaḥ ॥

स वराहध्वजस्तूर्णं गार्ध्रपत्रानजिह्मगान् । आशीविषसमप्रख्यान्कर्मारपरिमार्जितान् । मुमोच निशितान्संख्ये सायकान्सव्यसाचिनि ॥

sa varāhadhvajas tūrṇaṁ gārdhrapatrān ajihmagān । āśīviṣasamaprakhyān karmāraparimārjitān । mumoca niśitān saṁkhye sāyakān savyasācini ॥

त्रिभिस्तु विद्ध्वा गाण्डीवं नाराचैः षड्भिरर्जुनम् । अष्टाभिर्वाजिनोऽविध्यद्ध्वजं चैकेन पत्रिणा ॥

tribhis tu viddhvā gāṇḍīvaṁ nārācaiḥ ṣaḍbhir arjunam । aṣṭābhir vājino ’vidhyad dhvajaṁ caikena patriṇā ॥

स विक्षिप्यार्जुनस्तीक्ष्णान्सैन्धवप्रेषिताञ्शरान् । युगपत्तस्य चिच्छेद शराभ्यां सैन्धवस्य ह । सारथेश्च शिरः कायाद्ध्वजं च समलंकृतम् ॥

sa vikṣipyārjunas tīkṣṇān saindhavapreṣitāñ śarān । yugapat tasya ciccheda śarābhyāṁ saindhavasya ha । sāratheś ca śiraḥ kāyād dhvajaṁ ca samalaṁkr̥tam ॥

स छिन्नयष्टिः सुमहाञ्शीर्यमाणः शराहतः । वराहः सिन्धुराजस्य पपाताग्निशिखोपमः ॥

sa chinnayaṣṭiḥ sumahāñ śīryamāṇaḥ śarāhataḥ । varāhaḥ sindhurājasya papātāgniśikhopamaḥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु द्रुतं गच्छति भास्करे । अब्रवीत्पाण्डवं तत्र त्वरमाणो जनार्दनः ॥

etasminn eva kāle tu drutaṁ gacchati bhāskare । abravīt pāṇḍavaṁ tatra tvaramāṇo janārdanaḥ ॥

धनंजय शिरश्छिन्धि सैन्धवस्य दुरात्मनः । अस्तं महीधरश्रेष्ठं यियासति दिवाकरः । शृणुष्वैव च मे वाक्यं जयद्रथवधं प्रति ॥

dhanaṁjaya śiraś chindhi saindhavasya durātmanaḥ । astaṁ mahīdharaśreṣṭhaṁ yiyāsati divākaraḥ । śr̥ṇuṣvaiva ca me vākyaṁ jayadrathavadhaṁ prati ॥

वृद्धक्षत्रः सैन्धवस्य पिता जगति विश्रुतः । स कालेनेह महता सैन्धवं प्राप्तवान्सुतम् ॥

vr̥ddhakṣatraḥ saindhavasya pitā jagati viśrutaḥ । sa kāleneha mahatā saindhavaṁ prāptavān sutam ॥

जयद्रथममित्रघ्नं तं चोवाच ततो नृपम् । अन्तर्हिता तदा वाणी मेघदुन्दुभिनिस्वना ॥

jayadratham amitraghnaṁ taṁ covāca tato nr̥pam । antarhitā tadā vāṇī meghadundubhinisvanā ॥

तवात्मजोऽयं मर्त्येषु कुलशीलदमादिभिः । गुणैर्भविष्यति विभो सदृशो वंशयोर्द्वयोः । क्षत्रियप्रवरो लोके नित्यं शूराभिसत्कृतः ॥

tavātmajo ’yaṁ martyeṣu kulaśīladamādibhiḥ । guṇair bhaviṣyati vibho sadr̥śo vaṁśayor dvayoḥ । kṣatriyapravaro loke nityaṁ śūrābhisatkr̥taḥ ॥

शत्रुभिर्युध्यमानस्य संग्रामे त्वस्य धन्विनः । शिरश्छेत्स्यति संक्रुद्धः शत्रुर्नालक्षितो भुवि ॥

śatrubhir yudhyamānasya saṁgrāme tv asya dhanvinaḥ । śiraś chetsyati saṁkruddhaḥ śatrur nālakṣito bhuvi ॥

एतच्छ्रुत्वा सिन्धुराजो ध्यात्वा चिरमरिंदम । ज्ञातीन्सर्वानुवाचेदं पुत्रस्नेहाभिपीडितः ॥

etac chrutvā sindhurājo dhyātvā ciram ariṁdama । jñātīn sarvān uvācedaṁ putrasnehābhipīḍitaḥ ॥

संग्रामे युध्यमानस्य वहतो महतीं धुरम् । धरण्यां मम पुत्रस्य पातयिष्यति यः शिरः । तस्यापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः ॥

saṁgrāme yudhyamānasya vahato mahatīṁ dhuram । dharaṇyāṁ mama putrasya pātayiṣyati yaḥ śiraḥ । tasyāpi śatadhā mūrdhā phaliṣyati na saṁśayaḥ ॥

एवमुक्त्वा ततो राज्ये स्थापयित्वा जयद्रथम् । वृद्धक्षत्रो वनं यातस्तपश्चेष्टं समास्थितः ॥

evam uktvā tato rājye sthāpayitvā jayadratham । vr̥ddhakṣatro vanaṁ yātas tapaśceṣṭaṁ samāsthitaḥ ॥

सोऽयं तप्यति तेजस्वी तपो घोरं दुरासदम् । समन्तपञ्चकादस्माद्बहिर्वानरकेतन ॥

so ’yaṁ tapyati tejasvī tapo ghoraṁ durāsadam । samantapañcakād asmād bahir vānaraketana ॥

तस्माज्जयद्रथस्य त्वं शिरश्छित्त्वा महामृधे । दिव्येनास्त्रेण रिपुहन्घोरेणाद्भुतकर्मणा ॥

tasmāj jayadrathasya tvaṁ śiraś chittvā mahāmr̥dhe । divyenāstreṇa ripuhan ghoreṇādbhutakarmaṇā ॥

सकुण्डलं सिन्धुपतेः प्रभञ्जनसुतानुज । उत्सङ्गे पातयस्वाशु वृद्धक्षत्रस्य भारत ॥

sakuṇḍalaṁ sindhupateḥ prabhañjanasutānuja । utsaṅge pātayasvāśu vr̥ddhakṣatrasya bhārata ॥

अथ त्वमस्य मूर्धानं पातयिष्यसि भूतले । तवापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः ॥

atha tvam asya mūrdhānaṁ pātayiṣyasi bhūtale । tavāpi śatadhā mūrdhā phaliṣyati na saṁśayaḥ ॥

यथा चैतन्न जानीयात्स राजा पृथिवीपतिः । तथा कुरु कुरुश्रेष्ठ दिव्यमस्त्रमुपाश्रितः ॥

yathā caitan na jānīyāt sa rājā pr̥thivīpatiḥ । tathā kuru kuruśreṣṭha divyam astram upāśritaḥ ॥

न ह्यसाध्यमकार्यं वा विद्यते तव किंचन । समस्तेष्वपि लोकेषु त्रिषु वासवनन्दन ॥

na hy asādhyam akāryaṁ vā vidyate tava kiṁ cana । samasteṣv api lokeṣu triṣu vāsavanandana ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं सृक्किणी परिसंलिहन् । इन्द्राशनिसमस्पर्शं दिव्यमन्त्राभिमन्त्रितम् ॥

etac chrutvā tu vacanaṁ sr̥kkiṇī parisaṁlihan । indrāśanisamasparśaṁ divyamantrābhimantritam ॥

सर्वभारसहं शश्वद्गन्धमाल्यार्चितं शरम् । विससर्जार्जुनस्तूर्णं सैन्धवस्य वधे वृतः ॥

sarvabhārasahaṁ śaśvadgandhamālyārcitaṁ śaram । visasarjārjunas tūrṇaṁ saindhavasya vadhe vr̥taḥ ॥

स तु गाण्डीवनिर्मुक्तः शरः श्येन इवाशुगः । शकुन्तमिव वृक्षाग्रात्सैन्धवस्य शिरोऽहरत् ॥

sa tu gāṇḍīvanirmuktaḥ śaraḥ śyena ivāśugaḥ । śakuntam iva vr̥kṣāgrāt saindhavasya śiro ’harat ॥

अहरत्तत्पुनश्चैव शरैरूर्ध्वं धनंजयः । दुर्हृदामप्रहर्षाय सुहृदां हर्षणाय च ॥

aharat tat punaś caiva śarair ūrdhvaṁ dhanaṁjayaḥ । durhr̥dām apraharṣāya suhr̥dāṁ harṣaṇāya ca ॥

शरैः कदम्बकीकृत्य काले तस्मिंश्च पाण्डवः । समन्तपञ्चकाद्बाह्यं शिरस्तद्व्यहरत्ततः ॥

śaraiḥ kadambakīkr̥tya kāle tasmiṁś ca pāṇḍavaḥ । samantapañcakād bāhyaṁ śiras tad vyaharat tataḥ ॥

एतस्मिन्नेव काले तु वृद्धक्षत्रो महीपतिः । संध्यामुपास्ते तेजस्वी संबन्धी तव मारिष ॥

etasminn eva kāle tu vr̥ddhakṣatro mahīpatiḥ । saṁdhyām upāste tejasvī saṁbandhī tava māriṣa ॥

उपासीनस्य तस्याथ कृष्णकेशं सकुण्डलम् । सिन्धुराजस्य मूर्धानमुत्सङ्गे समपातयत् ॥

upāsīnasya tasyātha kr̥ṣṇakeśaṁ sakuṇḍalam । sindhurājasya mūrdhānam utsaṅge samapātayat ॥

तस्योत्सङ्गे निपतितं शिरस्तच्चारुकुण्डलम् । वृद्धक्षत्रस्य नृपतेरलक्षितमरिंदम ॥

tasyotsaṅge nipatitaṁ śiras tac cārukuṇḍalam । vr̥ddhakṣatrasya nr̥pater alakṣitam ariṁdama ॥

कृतजप्यस्य तस्याथ वृद्धक्षत्रस्य धीमतः । उत्तिष्ठतस्तत्सहसा शिरोऽगच्छद्धरातलम् ॥

kr̥tajapyasya tasyātha vr̥ddhakṣatrasya dhīmataḥ । uttiṣṭhatas tat sahasā śiro ’gacchad dharātalam ॥

ततस्तस्य नरेन्द्रस्य पुत्रमूर्धनि भूतलम् । गते तस्यापि शतधा मूर्धागच्छदरिंदम ॥

tatas tasya narendrasya putramūrdhani bhūtalam । gate tasyāpi śatadhā mūrdhāgacchad ariṁdama ॥

ततः सर्वाणि भूतानि विस्मयं जग्मुरुत्तमम् । वासुदेवश्च बीभत्सुं प्रशशंस महारथम् ॥

tataḥ sarvāṇi bhūtāni vismayaṁ jagmur uttamam । vāsudevaś ca bībhatsuṁ praśaśaṁsa mahāratham ॥

ततो दृष्ट्वा विनिहतं सिन्धुराजं जयद्रथम् । पुत्राणां तव नेत्रेभ्यो दुःखाद्बह्वपतज्जलम् ॥

tato dr̥ṣṭvā vinihataṁ sindhurājaṁ jayadratham । putrāṇāṁ tava netrebhyo duḥkhād bahv apataj jalam ॥

भीमसेनोऽपि संग्रामे बोधयन्निव पाण्डवम् । सिंहनादेन महता पूरयामास रोदसी ॥

bhīmaseno ’pi saṁgrāme bodhayann iva pāṇḍavam । siṁhanādena mahatā pūrayām āsa rodasī ॥

तं श्रुत्वा तु महानादं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । सैन्धवं निहतं मेने फल्गुनेन महात्मना ॥

taṁ śrutvā tu mahānādaṁ dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । saindhavaṁ nihataṁ mene phalgunena mahātmanā ॥

ततो वादित्रघोषेण स्वान्योधानभिहर्षयन् । अभ्यवर्तत संग्रामे भारद्वाजं युयुत्सया ॥

tato vāditraghoṣeṇa svān yodhān abhiharṣayan । abhyavartata saṁgrāme bhāradvājaṁ yuyutsayā ॥

ततः प्रववृते राजन्नस्तं गच्छति भास्करे । द्रोणस्य सोमकैः सार्धं संग्रामो लोमहर्षणः ॥

tataḥ pravavr̥te rājann astaṁ gacchati bhāskare । droṇasya somakaiḥ sārdhaṁ saṁgrāmo lomaharṣaṇaḥ ॥

ते तु सर्वप्रयत्नेन भारद्वाजं जिघांसवः । सैन्धवे निहते राजन्नयुध्यन्त महारथाः ॥

te tu sarvaprayatnena bhāradvājaṁ jighāṁsavaḥ । saindhave nihate rājann ayudhyanta mahārathāḥ ॥

पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा सैन्धवं विनिहत्य च । अयोधयंस्ततो द्रोणं जयोन्मत्तास्ततस्ततः ॥

pāṇḍavās tu jayaṁ labdhvā saindhavaṁ vinihatya ca । ayodhayaṁs tato droṇaṁ jayonmattās tatas tataḥ ॥

अर्जुनोऽपि रणे योधांस्तावकान्रथसत्तमान् । अयोधयन्महाराज हत्वा सैन्धवकं नृपम् ॥

arjuno ’pi raṇe yodhāṁs tāvakān rathasattamān । ayodhayan mahārāja hatvā saindhavakaṁ nr̥pam ॥

स देवशत्रूनिव देवराजः; किरीटमाली व्यधमत्समन्तात् । यथा तमांस्यभ्युदितस्तमोघ्नः; पूर्वां प्रतिज्ञां समवाप्य वीरः ॥

sa devaśatrūn iva devarājaḥ; kirīṭamālī vyadhamat samantāt । yathā tamāṁsy abhyuditas tamoghnaḥ; pūrvāṁ pratijñāṁ samavāpya vīraḥ ॥