Adhyāya 12

संजय उवाच । ततस्ते सैनिकाः श्रुत्वा तं युधिष्ठिरनिग्रहम् । सिंहनादरवांश्चक्रुर्बाणशङ्खरवैः सह ॥

saṁjaya uvāca । tatas te sainikāḥ śrutvā taṁ yudhiṣṭhiranigraham । siṁhanādaravāṁś cakrur bāṇaśaṅkharavaiḥ saha ॥

तत्तु सर्वं यथा वृत्तं धर्मराजेन भारत । आप्तैराशु परिज्ञातं भारद्वाजचिकीर्षितम् ॥

tat tu sarvaṁ yathā vr̥ttaṁ dharmarājena bhārata । āptair āśu parijñātaṁ bhāradvājacikīrṣitam ॥

ततः सर्वान्समानाय्य भ्रातॄन्सैन्यांश्च सर्वशः । अब्रवीद्धर्मराजस्तु धनंजयमिदं वचः ॥

tataḥ sarvān samānāyya bhrātr̥̄n sainyāṁś ca sarvaśaḥ । abravīd dharmarājas tu dhanaṁjayam idaṁ vacaḥ ॥

श्रुतं ते पुरुषव्याघ्र द्रोणस्याद्य चिकीर्षितम् । यथा तन्न भवेत्सत्यं तथा नीतिर्विधीयताम् ॥

śrutaṁ te puruṣavyāghra droṇasyādya cikīrṣitam । yathā tan na bhavet satyaṁ tathā nītir vidhīyatām ॥

सान्तरं हि प्रतिज्ञातं द्रोणेनामित्रकर्शन । तच्चान्तरममोघेषौ त्वयि तेन समाहितम् ॥

sāntaraṁ hi pratijñātaṁ droṇenāmitrakarśana । tac cāntaram amogheṣau tvayi tena samāhitam ॥

स त्वमद्य महाबाहो युध्यस्व मदनन्तरम् । यथा दुर्योधनः कामं नेमं द्रोणादवाप्नुयात् ॥

sa tvam adya mahābāho yudhyasva madanantaram । yathā duryodhanaḥ kāmaṁ nemaṁ droṇād avāpnuyāt ॥

अर्जुन उवाच । यथा मे न वधः कार्य आचार्यस्य कथंचन । तथा तव परित्यागो न मे राजंश्चिकीर्षितः ॥

arjuna uvāca । yathā me na vadhaḥ kārya ācāryasya kathaṁ cana । tathā tava parityāgo na me rājaṁś cikīrṣitaḥ ॥

अप्येवं पाण्डव प्राणानुत्सृजेयमहं युधि । प्रतीयां नाहमाचार्यं त्वां न जह्यां कथंचन ॥

apy evaṁ pāṇḍava prāṇān utsr̥jeyam ahaṁ yudhi । pratīyāṁ nāham ācāryaṁ tvāṁ na jahyāṁ kathaṁ cana ॥

त्वां निगृह्याहवे राजन्धार्तराष्ट्रो यमिच्छति । न स तं जीवलोकेऽस्मिन्कामं प्राप्तः कथंचन ॥

tvāṁ nigr̥hyāhave rājan dhārtarāṣṭro yam icchati । na sa taṁ jīvaloke ’smin kāmaṁ prāptaḥ kathaṁ cana ॥

प्रपतेद्द्यौः सनक्षत्रा पृथिवी शकलीभवेत् । न त्वां द्रोणो निगृह्णीयाज्जीवमाने मयि ध्रुवम् ॥

prapated dyauḥ sanakṣatrā pr̥thivī śakalībhavet । na tvāṁ droṇo nigr̥hṇīyāj jīvamāne mayi dhruvam ॥

यदि तस्य रणे साह्यं कुरुते वज्रभृत्स्वयम् । देवैर्वा सहितो दैत्यैर्न त्वां प्राप्स्यत्यसौ मृधे ॥

yadi tasya raṇe sāhyaṁ kurute vajrabhr̥t svayam । devair vā sahito daityair na tvāṁ prāpsyaty asau mr̥dhe ॥

मयि जीवति राजेन्द्र न भयं कर्तुमर्हसि । द्रोणादस्त्रभृतां श्रेष्ठात्सर्वशस्त्रभृतामपि ॥

mayi jīvati rājendra na bhayaṁ kartum arhasi । droṇād astrabhr̥tāṁ śreṣṭhāt sarvaśastrabhr̥tām api ॥

न स्मराम्यनृतां वाचं न स्मरामि पराजयम् । न स्मरामि प्रतिश्रुत्य किंचिदप्यनपाकृतम् ॥

na smarāmy anr̥tāṁ vācaṁ na smarāmi parājayam । na smarāmi pratiśrutya kiṁ cid apy anapākr̥tam ॥

संजय उवाच । ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च मृदङ्गाश्चानकैः सह । प्रावाद्यन्त महाराज पाण्डवानां निवेशने ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca mr̥daṅgāś cānakaiḥ saha । prāvādyanta mahārāja pāṇḍavānāṁ niveśane ॥

सिंहनादश्च संजज्ञे पाण्डवानां महात्मनाम् । धनुर्ज्यातलशब्दश्च गगनस्पृक्सुभैरवः ॥

siṁhanādaś ca saṁjajñe pāṇḍavānāṁ mahātmanām । dhanurjyātalaśabdaś ca gaganaspr̥k subhairavaḥ ॥

तं श्रुत्वा शङ्खनिर्घोषं पाण्डवस्य महात्मनः । त्वदीयेष्वप्यनीकेषु वादित्राण्यभिजघ्निरे ॥

taṁ śrutvā śaṅkhanirghoṣaṁ pāṇḍavasya mahātmanaḥ । tvadīyeṣv apy anīkeṣu vāditrāṇy abhijaghnire ॥

ततो व्यूढान्यनीकानि तव तेषां च भारत । शनैरुपेयुरन्योन्यं योत्स्यमानानि संयुगे ॥

tato vyūḍhāny anīkāni tava teṣāṁ ca bhārata । śanair upeyur anyonyaṁ yotsyamānāni saṁyuge ॥

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं लोमहर्षणम् । पाण्डवानां कुरूणां च द्रोणपाञ्चाल्ययोरपि ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tumulaṁ lomaharṣaṇam । pāṇḍavānāṁ kurūṇāṁ ca droṇapāñcālyayor api ॥

यतमानाः प्रयत्नेन द्रोणानीकविशातने । न शेकुः सृञ्जया राजंस्तद्धि द्रोणेन पालितम् ॥

yatamānāḥ prayatnena droṇānīkaviśātane । na śekuḥ sr̥ñjayā rājaṁs tad dhi droṇena pālitam ॥

तथैव तव पुत्रस्य रथोदाराः प्रहारिणः । न शेकुः पाण्डवीं सेनां पाल्यमानां किरीटिना ॥

tathaiva tava putrasya rathodārāḥ prahāriṇaḥ । na śekuḥ pāṇḍavīṁ senāṁ pālyamānāṁ kirīṭinā ॥

आस्तां ते स्तिमिते सेने रक्ष्यमाणे परस्परम् । संप्रसुप्ते यथा नक्तं वनराज्यौ सुपुष्पिते ॥

āstāṁ te stimite sene rakṣyamāṇe parasparam । saṁprasupte yathā naktaṁ vanarājyau supuṣpite ॥

ततो रुक्मरथो राजन्नर्केणेव विराजता । वरूथिना विनिष्पत्य व्यचरत्पृतनान्तरे ॥

tato rukmaratho rājann arkeṇeva virājatā । varūthinā viniṣpatya vyacarat pr̥tanāntare ॥

तमुद्यतं रथेनैकमाशुकारिणमाहवे । अनेकमिव संत्रासान्मेनिरे पाण्डुसृञ्जयाः ॥

tam udyataṁ rathenaikam āśukāriṇam āhave । anekam iva saṁtrāsān menire pāṇḍusr̥ñjayāḥ ॥

तेन मुक्ताः शरा घोरा विचेरुः सर्वतोदिशम् । त्रासयन्तो महाराज पाण्डवेयस्य वाहिनीम् ॥

tena muktāḥ śarā ghorā viceruḥ sarvatodiśam । trāsayanto mahārāja pāṇḍaveyasya vāhinīm ॥

मध्यं दिनमनुप्राप्तो गभस्तिशतसंवृतः । यथादृश्यत घर्मांशुस्तथा द्रोणोऽप्यदृश्यत ॥

madhyaṁ dinam anuprāpto gabhastiśatasaṁvr̥taḥ । yathādr̥śyata gharmāṁśus tathā droṇo ’py adr̥śyata ॥

न चैनं पाण्डवेयानां कश्चिच्छक्नोति मारिष । वीक्षितुं समरे क्रुद्धं महेन्द्रमिव दानवाः ॥

na cainaṁ pāṇḍaveyānāṁ kaś cic chaknoti māriṣa । vīkṣituṁ samare kruddhaṁ mahendram iva dānavāḥ ॥

मोहयित्वा ततः सैन्यं भारद्वाजः प्रतापवान् । धृष्टद्युम्नबलं तूर्णं व्यधमन्निशितैः शरैः ॥

mohayitvā tataḥ sainyaṁ bhāradvājaḥ pratāpavān । dhr̥ṣṭadyumnabalaṁ tūrṇaṁ vyadhaman niśitaiḥ śaraiḥ ॥

स दिशः सर्वतो रुद्ध्वा संवृत्य खमजिह्मगैः । पार्षतो यत्र तत्रैव ममृदे पाण्डुवाहिनीम् ॥

sa diśaḥ sarvato ruddhvā saṁvr̥tya kham ajihmagaiḥ । pārṣato yatra tatraiva mamr̥de pāṇḍuvāhinīm ॥